تفسیر المیزان

ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۳۱۹ و از همين جا، ضعف روايت روضه کافى هم روشن مى شود. زيرا روضه کافى، به سند خود، از ابوحمزه، از امام باقر «عليه السلام» روايت کرده که فرمود: خداى تعالى، به آدم عهد کرد که نزديک اين درخت مشو، ولى همين که وقت آن شد که خدا مى دانست آدم از آن خواهد خورد، آدم عهد خود را فراموش کرد و از آن درخت خورد، و اين، همان معنايى است که آيه «وَ لَقَد عَهِدنَا إلَى آدَمَ فَنَسِىَ وَ لَم نَجِد لَهُ عَزماً» بيان مى کند. اين قول، منسوب به ابن عباس است و اصل آن، روايتى است که الدر المنثور، از زبير بن بکار، در کتاب موفقيات، از ابن عباس آورده که گفت: من از عُمَر بن خطّاب، معناى آيه «يَا أيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَسئَلُوا عَن أشيَاءَ إن تُبدَ لَکُم تَسُؤکُم» را سؤ ال کردم. عمر گفت: عده اى از مهاجران بودند که در انسابشان، ننگ هايى بود. روزى گفتند: به خدا سوگند، دوست مى داريم خداوند آيه اى نازل کند و انساب ما را معرفى نمايد (تا مردم اين قدر درباره ما حرف نزنند). در پاسخ آنان، اين آيه نازل شد. آنگاه عُمَر به من گفت: رفيق شما، يعنى على بن ابی طالب، اگر سرپرست مسلمين شود، زهد مى ورزد، ولى مى ترسم دچار عجب گردد، آن وقت هلاک شود. گفتم: اى امير المؤمنين! اين چه حرفى است درباره رفيق ما مى زنى؟ تو خود آنچه را ما درباره او مى گوييم، خوب مى دانى. او مردى است که هيچ حکمى را تغيير نداد و از حق عدول نکرد و در تمامى ايام صحبتش با رسول خدا، يک لحظه منحرف نشد و آن جناب را به خشم نياورد؟ گفت: و نه در خصوص دختر ابوجهل که على «عليه السلام» خواست با اين که فاطمه در نکاح او بود، از او خواستگارى کند؟ گفتم: خداى تعالى، درباره نافرمانى آدم گفت: «وَ لَم نَجِد لَهُ عَزماً»، و صاحب ما عازم بر به خشم آوردن رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» نبود، وليکن خاطره هايى بود که هيچ کس نمى تواند آن ها را از خود دور سازد و چه بسا مى شود که فقيه در دين خدا و عالم به امر خدا وقتى تذکرى به او مى دهند، بر مى گردد و توبه مى کند. عُمَر گفت: اى ابن عباس! هر کس بپندارد که مى تواند با شما در درياى شما، شناورى کند تا به قعر آن برسد، خيلى نفهمى کرده است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۳۲۰ پس به طورى که ملاحظه مى کنيد، ابن عباس دليل خود را بر اين اساس پايه گذارى کرده که مراد از «عزم» در آيه شريفه، عزم بر معصيت است و لازمه اش اين است که نسيان به معناى حقيقی اش باشد. و بنابراين، آدم در حين خوردن از درخت، به ياد عهد نبوده و عزم بر معصيت نداشته. پس پروردگار خود را نافرمانى نکرد. و ما در سابق گفتيم که اين قول با جملۀ «مَا نَهَيکُمَا رَبُّکُمَا عَن هَذِهِ الشَّجَرَةِ إلّا أن تَکُونَا مَلَکَينِ أو تَکُونَا مِنَ الخَالِدِين» نمى سازد. چون از اين آيه بر مى آيد: آدم با توجه به نهى، از درخت خورد تا مَلَک و خالد شود. علاوه بر اين، آيه با اين معنايى که ابن عباس برايش کرد، با سياق آيات سابق بر آن و نيز آيات بعدى نمى سازد و سزاوار اين است که کسى مثل ابن عباس را که آن همه فضل و علم دارد، اجلّ از آن بدانيم، که چنين قولى را به او نسبت دهيم. روايت خواستگارى اميرمؤمنان«ع» از دختر ابوجهل، قطعا جعلى است و اما آنچه در روايت بود که رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» وقتى شنيد که على «عليه السلام» مى خواهد دختر ابوجهل را خواستگارى کند، بر او خشم گرفت، اشاره است به مطلبى که در «صحيح بخارى» و «صحيح مسلم»، به چند طريق، از مسور بن مخرمه آمده و عبارت بعضى از آن طرق چنين است: على بن ابی طالب با آن که فاطمه در نکاح او بود، دختر ابوجهل را خواستگارى کرد. همين که فاطمه شنيد، نزد رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» آمد و گفت: قومت مى نشينند و به يکديگر مى گويند که تو براى خاطر دخترانت، هيچ وقت غضب نمى کنى و حالا على قصد ازدواج دختر ابوجهل را نموده. مسور مى گويد: رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» برخاست و بعد از اداى شهادتين فرمود: من دخترم (زينب) را به ابى العاص بن ربيع دادم، او (به شکرانه اين عمل، برايم رام شد و) با من آشتى کرد و از آن به بعد، هيچ دروغى به من نگفت، و فاطمه، پاره تن من است و من دوست ندارم (با زن گرفتن بر سر او) دچار دردسرش کنند. به خدا سوگند، هرگز دختر رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» با دختر دشمن خدا، در يک شوهر جمع نمى شود. مسور مى گويد: على که اين را شنيد، دست از خواستگارى خود برداشت. و اگر در مضمون اين حديث دقت کنيم، قطعا سوء ظن به آن پيدا مى کنيم. براى اين که در اين حديث رسما لکه اى به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» چسبانده اند براى اين که اگر راستى رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، از اين عمل على «عليه السلام» عصبانى شده باشد، معلوم مى شود خود او هم گرفتار تعصبات جاهليت بوده، و بدون هيچ مجوزى عصبانى شده. (از تراشنده اين حديث مى پرسيم): رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» به چه دليل بر على خشم گرفت؟ آيا به دليل آيه قرآن که مى فرمايد: «فَانکِحُوا مَا طَابَ لَکُم مِنَ النِّسَاء مَثنَى وَ ثُلَاثَ وَ رُبَاعَ: هر زنى را که دوست مى داريد، بگيريد، دو تا سه تا چهار تا...»؟ با اين که حکمى است عمومى و دختر رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» از آن استثنا نشده و به آيه ديگرى تخصيص نخورده، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۳۲۱ نسخ هم نشده؟ و يا دليلى از سنت، فاطمه «عليها السلام» را به حکمى جداگانه اختصاص داده و تا آن روز اين حکم ثابت ابلاغ نشده بوده و يا خود حديث متکفل بيان آن تخصيص است؟ و حال آن که در نقلى ديگر، از همين مسور آمده که رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» فرمود: من نمى خواهم و نمى توانم حلالى را حرام و يا حرامى را حلال کنم، وليکن به خدا سوگند، دختر رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» با دختر دشمنش يکجا جمع نمى شود. و اگر کسى بگويد: همين حديث، بيان کننده تخصيص است. چيزى که هست رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» تا آن روز ابلاغش نکرده بود؟ مى گوييم: در اين صورت، على «عليه السلام» قبل از رسيدن حکم، رفتارى مخالف آن کرده بود و با اين حال، ديگر چه جا داشت رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» عصبانى شود، با اين که مخالفت حکم قبل از رسيدنش معصيت نيست؟ و ساحت رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» منزه است از چنين تعصب جاهليتى. و گويا بعضى از راويان حديث، به خاطر کينه اى که با على «عليه السلام» داشته، اين حديث را براى لکه دار کردن او درست کرده و غفلت کرده از اين که اين طعن، مستقيما به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» بر مى گردد. علاوه بر اين، حديث مزبور با روايات قطعى مناقض است. رواياتى که بر نزاهت على «عليه السلام» از گناه دلالت دارد. مانند خبر «ثقلين» و خبر «منزلت» و خبر «على با حق و حق با على است»، و اخبارى ديگر. در کافى و در کتاب علل، روايتى با سند آورده اند که سندش به جابر بن يزيد منتهى مى شود و او، از امام باقر نقل کرده که در ذيل آيه: «وَ لَقَد عَهِدنَا إلَى آدَمَ مِن قَبلُ فَنَسِىَ وَ لَم نَجِد لَهُ عَزماً» فرموده: خداى تعالى، درباره محمّد «صلى اللّه عليه و آله و سلم» و امامان از فرزندانش «عليهم السلام» با او عهد کرد و او عهد وى را ترک گفت و عزمى درباره آنان از خود نشان نداد. آرى، او چنين بود و اصولا اگر انبياى اولوالعزم را اولوالعزم ناميد، براى اين بود که خدا با آنان درباره محمّد و اوصياى بعد از او و مهدى و سيرت او با ايشان عهد بست و همه عزمشان جمع شد که ايشان چنين اند و بدان اقرار نمودند. مؤلف: اين روايت خلاصه اى است از حديثى مفصّل، که کافى آن را از محمد بن يحيى، از احمد بن محمد، از داوود عجلى، از زراره، از حمران، از ابوجعفر «عليه السلام» روايت کرده و در آن، آغاز خلقت انسان و گواه گرفتن انسان ها را عليه خود در عالَم ذر و ميثاق گرفتن از آدم «علیه السلام» و سایر ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۳۲۲ اولى العزم از رسولان، به ربوبيت و نبوت و ولايت و اقرار اولى العزم را بر اين معارف و توقف آدم را از اين اقرار (البته توقف نه انکار) را بر شمرده، آنگاه آيه «وَ لَقَد عَهِدنَا إلَى آدَمَ» را بر آن تطبيق کرده است. و معناى مذکور در روايت، راجع به بطن قرآن است، که احکام را به حقيقت آن ها و عهدها را به تأويل آن ها ارجاع داده، و اين، همان ولايت الهى است، نه تفسير لفظ آيه. دليل بر اين که اين گونه مطالب تفسير نيست، اين است که اين آيات، که دوازده آيه است، يک قصه را بيان مى کند و اگر حمل آيه اول بر اين معنا تفسير باشد، ديگر در آيات چيزى که دلالت کند بر نهى از خوردن درخت، که رکن و اساس داستان است و تکيه ساير آيات بر آن است، باقى نمى ماند. جملۀ «فَلَا يُخرِجَنَّکُمَا مِنَ الجَنَّةِ فَتَشقَى» هم، اين نهى را افاده نمى کند و اين روشن است، و نهى مذکور در سوره اى که قبل از اين سوره نازل شده باشد، نيامده تا بگوييم جملۀ «فَلا يُخرِجَنَّکُمَا...» اشاره به آن نهى است. چون دو سوره «اعراف» و «بقره»، که نهى مزبور در آن آمده، بعد از سوره «طه» نازل شده اند، که به زودى دليلش خواهد آمد، إن شاء اللّه تعالى. و کوتاه سخن اين که: مطلب مزبور، جزو روايات تفسير نيست و نمى خواهد آيه را تفسير کند، بلکه از باب بيان باطن قرآن است. هرچند که در بعضى از روايات، مانند روايت جابر که گذشت، به صورت تفسير آمده، و چه بسا همان را هم بعضى از مفسران که فرق ميان بطن و تفسير را نفهميده اند، به صورت تفسير روايتش کرده اند. و در بعضى از روايات کار به جايى رسيده که راوى آنچه را که امام فرموده، تتمه آيه قرآن قرار داده و گفته است: اصلا آيه اين ضميمه را هم داشته. در نتيجه، روايتش جزو روايات تحريف در آمده است. مانند روايت مناقب، از امام باقر «عليه السلام»، که آيه قرآن را اين طور نقل کرده: «وَ لَقَد عَهِدنَا إلَى آدَمَ مِن قَبلُ کَلِمَاتٍ فِى مُحَمّدٍ وَ عَلِىٍّ وَ فَاطِمَة وَ الحَسَنِ وَ الحُسَينِ وَ الأئِمّة مِن ذُرِّيَّتِهِم»، و فرموده: اين طور بر محمّد «صلى اللّه عليه و آله و سلم» نازل شد. و نظير اين روايت، روايات ديگرى است که در آن ها، جملۀ «فَمَنِ اتَّبَعَ هُدَاىَ»، و نيز جملۀ «عَن ذِکرِى» بر ولايت اهل بيت «عليهم السلام» تطبيق شده، و تمامى اين ها روايات جرى و ذکر مصداق اند، نه روايات تفسير که بعضى توهم کرده اند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۳۲۳ و در الدر المنثور است که ابن ابى شيبه و طبرانى، و ابونعيم در کتاب حليه، و ابن مردويه، از ابن عباس روايت کرده اند که گفت: رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» فرمود: هر که پيروى کند کتاب خداى را، خدا او را از ضلالت و گمراهى در دنيا هدايت نموده و از سوء حساب در قيامت نگاه مى دارد، و اين همان است که خدا در قرآن فرموده: «فَمَنِ اتَّبَعَ هُدَاىَ فَلَا يَضِلُّ وَ لَا يَشقَى». مؤلف: اين حديث، جملۀ «فَلَا يَضِلُّ» را حمل بر ضلالت در دنيا، و جملۀ «وَ لَا يَشقَى» را، حمل بر شقاوت آخرت کرده، و اين خود مؤيد مطلبى است که ما در تفسير همين آيه گفتيم. و در مجمع البيان، در ذيل جملۀ «فَإنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنکاً» آمده که بعضى گفته اند: مقصود از آن، عذاب قبر است. و اين قول را از ابن مسعود و ابوسعيد خدرى و سدى نقل کرده اند، و ابوهريره نيز، آن را به طور مرفوعه روايت کرده. و در کافى، به سند خود، از ابوبصير روايت کرده که گفت: از امام صادق «عليه السلام» شنيدم مى فرمود: هر که با تن سالم و داشتن استطاعت حج نکند تا بميرد، او از جمله کسانى خواهد بود که خدا درباره شان فرموده: «وَ نَحشُرُهُ يَومَ القِيَامَةِ أعمَى». مى گويد: گفتم: سبحان اللّه! کور محشور مى شود؟ فرمود: بله، خداوند او را از راه حقّش، کور مى کند. مؤلف: نظير اين روايت را، قمى در تفسير خود، مسنداً، از معاوية بن عمّار، و صدوق در کتاب «من لا يحضره الفقيه»، بدون سند، از امام صادق «عليه السلام» نقل کرده اند. و اين روايت، در اين که کورى روز قيامت را مختص به طريق حق که طريق نجات و سعادت است، کرده، مؤيد بيانى است که ما، در تفسير آيه گذرانديم. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۳۲۴ آيات ۱۲۷ - ۱۳۵ سوره طه وَ کَذَلِک نجْزِى مَنْ أَسرَف وَ لَمْ يُؤْمِن بِآيَاتِ رَبِّهِ وَ لَعَذَابُ الآخِرَةِ أَشدُّ وَ أَبْقَى (۱۲۷) أَفَلَمْ يَهْدِ لهَُمْ کَمْ أَهْلَکْنَا قَبْلَهُم مِّنَ الْقُرُونِ يَمْشُونَ فى مَساکِنهِمْ إِنَّ فى ذَلِک لآيَاتٍ لاُولى النُّهَى (۱۲۸) وَ لَوْلا کلِمَةٌ سبَقَت مِن رَّبِّک لَکانَ لِزَاماً وَ أَجَلٌ مُّسمًّى (۱۲۹) فَاصبرْ عَلى مَا يَقُولُونَ وَ سَبِّحْ بحَمْدِ رَبِّک قَبْلَ طلُوع الشمْسِ وَ قَبْلَ غُرُوبهَا وَ مِنْ آنَاى الَّيْلِ فَسبِّحْ وَ أَطرَاف النهَارِ لَعَلَّک تَرْضى (۱۳۰) وَ لا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْک إِلى مَا مَتَّعْنَا بِهِ أَزْوَاجاً مِّنهُمْ زَهْرَةَ الحَْيَوةِ الدُّنْيَا لِنَفْتِنهُمْ فِيهِ وَ رِزْقُ رَبِّک خَيرٌ وَ أَبْقَى (۱۳۱) وَ أْمُرْ أَهْلَک بِالصلَوةِ وَ اصطَبرْ عَلَيهَا لا نَسئَلُک رِزْقاً نَحْنُ نَرْزُقُک وَ الْعَاقِبَةُ لِلتَّقْوَى (۱۳۲) وَ قَالُوا لَوْلا يَأْتِينَا بِآيَةٍ مِّن رَّبِّهِ أَوَ لَمْ تَأْتهِم بَيِّنَةُ مَا فى الصُّحُفِ الاُولى (۱۳۳) وَ لَوْ أَنَّا أَهْلَکْنَاهُم بِعَذَابٍ مِّن قَبْلِهِ لَقَالُوا رَبَّنَا لَوْلا أَرْسلْت إِلَيْنَا رَسُولاً فَنَتَّبِعَ آيَاتِک مِن قَبْلِ أَن نَذِلَّ وَ نخْزَى (۱۳۴) قُلْ کُلُّ مُّترَبِّصٌ فَترَبَّصُوا فَستَعْلَمُونَ مَنْ أَصحَابُ الصرَاطِ السَّوِىِّ وَ مَنِ اهْتَدَى (۱۳۵) «ترجمه آیات» و هر که زياده روى کرده و آيه هاى پروردگارش را باور نکرده، چنين سزايش مى دهيم و عذاب آخرت سخت تر و پايدارتر است. (۱۲۷) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۳۲۵ آيا براى آن ها روشن نشد که پيش از ايشان چه نسل هايى را که در مساکن خود راه مى رفتند، هلاک کرديم، در همين عبرت، براى صاحبان خرد اندرزها است. (۱۲۸) اگر گفتار پروردگارت بر اين نرفته بود و مدتى معين نبود، عذاب قرينشان بود. (۱۲۹) بر آنچه مى گويند، صبر کن و پيش از طلوع خورشيد و پيش از غروب آن به ستايش، پروردگارت را تسبيح گوى و کناره هاى شب و اواخر روز نيز، تسبيح بگوى شايد که خوشنود شوى. (۱۳۰) ديدگان خويش را به آن چيزهايى که رونق زندگى دنيا است و بعضى از دسته هاى آدميان را از آن بهره داده ايم تا درباره آن عذابشان کنيم، نگران و خيره مساز، که روزى پروردگارت، بهتر و پايدارتر است. (۱۳۱) کسان خويش را به نماز خواندن وادار کن و به کار نماز شکيبايى به خرج ده، ما روزى دادن کسى را به عهده تو نمى گذاريم، که تو خود نيز، روزى خور مایى و سرانجام نيک مخصوص پرهيزکارى است. (۱۳۲) گويند: چرا معجزه اى از جانب پروردگارش سوى ما نياورد، مگر توضيح آن چيزها که در کتاب هاى گذشته هست، سوى ايشان نيامد. (۱۳۳) اگر پيش از نزول قرآن به عذابى هلاکشان کرده بوديم، مى گفتند: پروردگارا! چرا پيغمبرى به ما نفرستى تا پيش از آن که ذليل و رسوا شويم، آيه هاى تو را پيروى کنيم؟ (۱۳۴) بگو همه منتظرند، شما نيز انتظار بريد که به زودى خواهيد فهميد که رهروان طريقه راست، کيانند و هدايت يافته کيست؟! (۱۳۵) «ترجمه آیات» اين آيات، متفرقاتى است از وعد و وعيد، حجت و حکمت، و تسليت خاطر رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، که همه آن ها مربوط به آيات گذشته در اين سوره و نتيجه آن ها است. «وَ کَذَلِک نَجْزِى مَنْ أَسرَف وَ لَمْ يُؤْمِن بِآيَاتِ رَبِّهِ وَ لَعَذَاب الآخِرَةِ أَشدُّ وَ أَبْقَى»: کلمۀ «اسراف»، به معناى تجاوز از حد است، و ظاهرا «واو» در «وَ کَذَلِکَ» براى استيناف و از سر گرفتن سخن است، نه عطف به ماقبل، و اشاره (کَذَلِکَ) به گذشته است که کسانى را که از ذکر خدا اعراض نموده، آيات او را فراموش کردند، مؤاخذه مى کرد. چون عمل آنان نيز يکى از مصادق تجاوز از حد، يعنى تجاوز از حد عبوديت و کفر به آيات پروردگار است، که کيفرش، کيفر همان کسى است که آيات پروردگار خود را فراموش کند، با اين که خدا با وى عهد آن را بسته بود و عمدا از ياد او اعراض نمايد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۳۲۶ «وَ لَعَذَابُ الآخِرَةِ أشَدُّ وَ أبقَى» - يعنى: عذاب آخرت از عذاب دنيا، شديدتر و دائمى تر است. براى اين که عذاب آخرت، محيط به باطن آدمى است، آن طور که محيط به ظاهر اوست، و نيز به خاطر اين که براى آن آخرى نيست و دائمى است. «أَفَلَمْ يهْدِ لهَُمْ کَمْ أَهْلَکْنَا قَبْلَهُم مِنَ الْقُرُونِ يَمْشُونَ فى مَساکِنهِمْ...»: از ظاهر آيه چنين فهميده مى شود که کلمۀ «يَهدِ»، معناى «يُبَيِّنُ» را متضمن باشد، و معنايش اين باشد که: «آيا طريق عبرت گرفتن و ايمان به آيات خداى را کثرت هلاکت ما برايشان بيان نکرد و اين همه قرون گذشته که در آبادى هاى خود آمد و شد مى کردند، و اهل مکه در سفرهاى خود به مساکن عاد که در «احقاف» يمن است، و مساکن ثمود، و اصحاب «أيکه»، که در شام است، و مساکن قوم لوط که در فلسطين است، عبور کرده، همه را ديده اند، که چگونه هلاک کرديم. اين همه صحنه ها، طريق عبرت گيرى را براى آنان بيان ننمود؟ با اين که «إنَّ فِى ذَلِکَ لَآيَاتٍ لِأُولِى النُّهَى»، در اين صحنه ها آيت هايى است براى صاحبان عقل». توضيح مراد از آيه: «و لولا کلمة سبقت من ربک...» «وَ لَوْلا کلِمَةٌ سبَقَت مِن رَّبِّک لَکانَ لِزَاماً وَ أَجَلٌ مُّسمًّى»: مقتضاى سياق سابق، اين است که کلمۀ «لِزَاماً» به معناى ملازمه باشد. چون هر دو، مصدر باب مفاعله، يعنى «لازم - يُلَازِمُ» است و مراد از مصدر معناى اسم فاعل باشد، که در اين صورت، اسم «کَانَ»، ضميرى خواهد بود که به کلمه «هلاک» بر مى گردد، که در آيه قبلى قرار داشت. و جملۀ «وَ أجَلٌ مُسَمّى»، عطف بر کلمه «سَبَقَت» خواهد بود، و تقدير کلام «وَ لَولَا کَلِمَةٌ سَبَقَت مِن رَبِّکَ وَ أجَلٌ مُسَمّى لَکَانَ الهِلَاکُ مُلَازِماً لَهُم إذَا سَرَفُوا وَ لَم يُؤمِنُوا بِآيَاتِ رَبِّهم» مى شود. يعنى اگر قضايى از پروردگارت رانده نشده بود و اجلى معين نگشته بود، هلاک ملازم ايشان بود. چون اسراف ورزيدند و به آيات پروردگار خود ايمان نياوردند. بعضى از مفسران احتمال داده اند که کلمۀ «لِزَام»، اسم آلت باشد، مانند حزام و رکاب. بعضى ديگر احتمال داده اند جمع «لازم» باشد. مانند «قيام» که جمع قائم است. ولى نه اسم آلت با سياق خيلى سازگار است و نه جمع. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۳۲۷ «وَ لَولَا کَلِمَةٌ سَبَقَت مِن رَبِّکَ» - اين جمله از خداى سبحان، در حق بنى اسرائيل و ديگران در چند جاى قرآن مکرر آمده. مانند: «وَ لَولَا کَلِمَةٌ سَبَقَت مِن رَبِّکَ لَقُضِىَ بَينَهُم». و نيز مانند: «وَ لَولَا کَلِمَةٌ سَبَقَت مِن رَبِّکَ إلَى أجَلٍ مُسَمّى لَقُضِىَ بَينَهُم»، که در اين سوره به قيد «أجل مُسَمّى» مقيد شده، و ما در تفسير دو سوره «يونس» و «هود» گفتيم که مراد از اين «کلمه»، همان قضايى است که هنگام هبوط دادن آدم از بهشت به زمين راند و فرمود: «وَ لَکُم فِى الأرضِ مُستَقَرٌّ وَ مَتَاعٌ إلَى حِين». مردم به حکم اين قضاء در برابر اسراف، و کفرشان در بين و فاصله استقرارشان در زمين و اجل مسمّايشان ايمن از عذاب استيصال اند، مگر آن که رسولى به سويشان بيايد، و قضاى الهى را در بينشان اجراء نمايد. همچنان که فرمود: «وَ لِکُلِّ أُمَّةٍ رَسُولٌ فَإذَا جَاءَ رَسُولُهُم قُضِىَ بَينَهُم بِالقِسطِ وَ هُم لَا يُظلَمُون». عذاب استيصالى هم که دنبال معجزه پيشنهادى مردم در صورت ايمان نياوردن مى آيد، به همين قضايى که گفتيم، بر مى گردد. حال اين امت هم، حال ساير امت ها است که به خاطر وعده اى که در سابق از خداى تعالى گذشته است، از عذاب استيصال ايمن اند. باقى مى ماند قضاى ميان آنان و پيغمبرشان، که در خصوص اين امت اين قضاء تا مدتى تأخير افتاده، همچنان که استفاده آن در ذيل آيه «وَ لِکُلّ أُمَّةٍ رَسُولٌ»، که از آيات سوره «يونس» است، گذشت. بعضى از مفسران احتمال داده اند که مراد از «کلمه»، وعده خاصى به اين امت باشد، و آن، اين باشد که در خصوص اين امت، عذاب تا روز قيامت تأخير افتاده باشد، ولى در همان جا که آيات سوره «يونس» را تفسير مى کرديم، گذشت، که اين احتمال خلاف ظاهر آيات است. بله کلام خداوند متعال دلالت مى کند بر تأخير عذاب تا مدتى، چنانچه گذشت. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۳۲۸ نظير اين احتمال در فساد، نظريه جمعى ديگر است که گفته اند: مراد از «کلمه»، قضاء عذاب از کفار اهل بدر است، به وسيله شمشير مسلمين و اجل مسمّى مربوط به بقيه کفار مکه است، ولى فساد اين قول روشن است. «وَ أجَلٍ مُسَمّى» - در تفسير اول سوره «انعام» گذشت، که «اجل مسمّى» عبارت است از اجلى که با نامگذاری اش، آن چنان معين شده که به هيچ وجه تخلف نمى کند. همچنان که فرمود: «مَا تَسبِقُ مِن أُمَّةٍ أجَلَهَا وَ مَا يَستَأخِرُون». ولى بعضى از مفسرن گفته اند: که مراد از «اجل مسمّى»، روز قيامت است. جمعى ديگر گفته اند: «اجل مسمّى»، آن کلمه اى است که از خدا رانده شده باشد. و بنابراين قول، عطف «اجل» بر «کلمه»، عطف تفسيرى مى شود. اما به هيچ يک از اين دو قول نمى شود اعتماد کرد. چون دليلى بر آن ها نيست. پس ماحصل معناى آيه اين مى شود: «اگر کلمه اى که از پروردگارت پيشى گرفته - اضافه ربّ به «کاف» خطاب، احترام و تأييدى از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» است - نبود که عذابشان را تأخير انداخت، و اجل مسمّى وقت آن را معين کرده، هر آينه هلاکت ملازم آنان بود، و به مجرد کفر و اسراف هلاک مى شدند». از اين جا روشن مى شود که مجموع کلمه اى که پيشى گرفته، و اجل مسمّى، يک علت تام، براى تأخير عذاب از ايشان است، نه دو علت، که هر يک سبب مستقلى باشد، کما اين که بسيارى از مفسران پنداشته اند. «فَاصبرْ عَلى مَا يَقُولُونَ وَ سبِّحْ بحَمْدِ رَبِّک قَبْلَ طلُوع الشَّمْسِ وَ قَبْلَ غُرُوبهَا...»: در اين آيه، رسول گرامى خود را دستور مى دهد تا در برابر گفته هاى کفار صبر کند، و اين دستور خود را متفرع بر مطالب قبل کرده. گويا فرموده است: وقتى يکى از قضاهاى رانده شده خدايى باشد که عذاب کفار را تأخير بيندازد، و از آنان در برابر سخنان کفرآميزى که مى گويند انتقام نگيرد، ديگر جز صبر راهى براى تو نمى ماند. بايد به قضاى خدا راضى شوى، و او را از آنچه درباره اش از کلمات شرک مى گويند، منزه بدارى، و در برابر عکس العمل هاى بدى که نشان مى دهند، صبر کنى و در ازاى آثار قضاى او، حمد خدا گويى. چون آثار قضاى او، جز اثر جميل نخواهد بود. پس بر آنچه مى گويند، صبر کن، و به حمد پروردگارت تسبيح گوى، باشد که خوشنود گردى. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۳۲۹ اقوال مفسران، در باره مراد از جمله «أطراف النهار»، در آيه شریفه «وَ سَبِّح بِحَمدِ رَبِّک» - يعنى: او را در حالى منزه بدار که مشغول به حمد و نيايش باشى. چون اين حوادث که تحملش مشکل و صبر بر آن دشوار است، نسبتى با عوامل خود دارد، که البته از اين نظر حوادثى است بد و زشت، که بايد خداى را از آن منزه بدارى، و نسبت ديگرى به خداى تعالى دارد که همان اذن خدا است، که به اين نسبت همه حوادثى است جميل، و جز مصالحى عمومى که باعث اصلاح نظام هستى است، بر آن مترتب نمى شود، و از اين نظر بايد خداى را حمد و ثنا گويى. «قَبلَ طُلُوعِ الشَّمسِ وَ قَبلَ غُرُوبِهَا» - دو کلمه «قبل»، دو ظرف اند، براى تسبيح و حمد پروردگار. «وَ مِن آنَاءِ اللَّيلِ فَسَبِّح» - اين جمله، نظير جملۀ «وَ إيَّاىَ فَارهَبُون» است، که «فاى» تفريع بر سر فعل آمده و مفعول مقدم ذکر شده است. و کلمۀ «آنَاء»، بر وزن «افعال»، جمع «اِنى»، و يا «اِنو» - به کسر همزه است - که به معناى وقت است. و کلمۀ «مِن»، براى تبعيض است و جار و مجرور، متعلق به فعل «سَبِّح» است و تقدير آن «وَ بَعضَ آنَاءِ الَّليلِ سَبِّح فِيهَا: و در بعضى اوقات شب، تسبيح بگوى» مى باشد. و کلمۀ «اطراف»، در جملۀ «أطراف النَّهَار»، به طورى که گفته اند، منصوب به حذف حرف جرّ است و به جملۀ «مِن آنَاء» عطف شده و تقدير آن «وَ سَبِّح فِى أطرَافِ النَّهَار» است. و اما اين که مقصود از «أطراف النهار» چيست، آيا قبل از طلوع آفتاب و قبل از غروب آن است، يا وقتى ديگر است؟ کلمات مفسران مختلف شده، که به زودى بدان اشاره خواهيم کرد. تسبيحى که در آيه ذکر شده، مطلق است و از جهت لفظ دلالتى ندارد که مقصود از آن، نمازهاى واجب يوميه باشد، که بعضى از مفسران گفته اند، و يا مطلق نماز باشد، که بعضى به تبعيت از روايتى که از بعضى از قدما مانند قتاده و غيره نقل شده، بر آن اصرار ورزيده اند. دسته اول گفته اند: مجموع آيه دلالت دارد بر امر به نمازهاى پنجگانه يوميه. پس جملۀ «قَبلَ طُلُوعِ الشَّمسِ»، به نماز صبح، و جملۀ «وَ قَبلَ غُرُوبِهَا»، به نماز عصر، و جملۀ «وَ مِن آنَاءِ اللَّيل»، به نماز مغرب و عشاء، و جملۀ «أطرافَ النَّهار»، به نماز ظهر دلالت دارد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۳۳۰ و اگر وقت نماز ظهر را «اطراف روز» خوانده، با اين که وقت آن نيمه روز است، بدين جهت بوده که اگر روز را دو نيم کنيم، ظهر در طرف آخر نيمه اول قرار دارد. چون ظهر، همان آخر نيمه اول است. و نيز در طرف اول نيمه دوم قرار دارد، چون درست است که ظهر يک وقت است، ولى در آن، دو اعتبار هست: يکى اعتبار اين که آخر نيمه اول روز است و ديگر، اعتبار اين که اول نيمه دوم است. پس خلاصه اين شد که اين يک وقت دو طرفه است. و اما اين که چرا دو طرف را «اطراف» خوانده، با اين که اطراف جمع است و به کمتر از سه عدد اطلاق نمى شود؟ جواب مى گوييم: هر چند معروف همين است که کلمه جمع در لغت عرب به عدد سه و بالاتر اطلاق مى شود، ولى گاهى هم، به دو اطلاق شده است. در آيه مورد بحث هم، به همان اعتبار بوده. بعضى گفته اند: مراد از «نهار»، جنس نهار است. پس در حقيقت «اطراف نهار»، يعنى اول و آخر روزها، و اول و آخر روزها، جمع و بيش از دو طرف است. و از اين قبيل سخنان و اعتراض ها و جواب ها در ميان مفسران بسيار شده. وليکن انصاف اين است که: توجيه مذکور، از فهم بسيار دور است. پس بعد از اين همه حرف، ذوق سليم نمى تواند وسط روز را چند طرف روز بداند، و آن فرض ها و اعتبارات را که در توجيه اطراف گذشت، فروض و اعتبارات وهميه اى مى داند که هيچ گوينده اى را مجبور نمى داند که در مقام تخاطب به اعتبار آن فروض، لفظ جمع بياورد. نکته ادبى هم که ذوق سليم را قانع سازد، در بين نيست. و اما آنان که گفته اند: مراد از «تسبيح» و «تحميد»، غير فرائض و مطلق تسبيح و حمد است، که يا با يادآورى، نزاهت و ثناء و تحميد قلبى باشد و يا با زبان، گفتن سبحان اللّه و الحمد اللّه صورت گيرد، و يا اعم از ذکر قلبى و زبانى باشد. چنين کسانى درباره فقرات آيه، اين طور گفته اند که: مراد از قبل از طلوع آفتاب و قبل از غروب آن و آناء شب، صبح و عصر و اوقات شب است، و مراد از اطراف روز، باز همان صبح و عصر است. و وقتى از ايشان سؤال شود که: اشکال اطلاق اطراف را که صيغه جمع است، بر صبح و عصر که دو وقت است، چه مى کنيد؟ نظير آن جوابى را مى دهند که در نظريه سابق گذشت، که کمترين عدد در صيغه جمع دو است، نه سه. و اما اشکال اين که بنا به گفته شما، تسبيح صبح و عصر، دو بار تکرار مى شود؟ در پاسخ، بعضى از آنان مى گويند: هيچ عيبى ندارد تکرار شده باشد. براى اين که هم صبح و عصر اول را تأکيد مى کند و هم مى رساند که نسبت به تسبيح در آن دو وقت، عنايت بيشترى هست. از بعضى ديگرشان چنين بر مى آيد که در پاسخ مى گويند: مراد از اطراف، صبح و عصر و ظهر است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۳۳۱ و شما خواننده خوب مى دانيد که همان اشکالى که به وجه سابق وارد مى شد، با مختصر تفاوتى، بر اين وجه نيز وارد مى شود و اشکال، همه اش از ناحيه جملۀ «وَ أطرافَ النَّهار» شده، که چگونه با وسط روز و يا صبح و عصر منطبق شود؟ و پاسخى که بتواند اشکال را حل کند، اين است که گفته شود: کلمۀ «أطرافَ النَّهار»، مفعولٌ معه است، نه ظرف، تا کلمه «فِى» در تقدير گرفته شود. (و اين پاسخ را که من آورده ام، کسى از مفسران، به اين نحو نگفته). و مراد از «اطراف نهار»، ماقبل از طلوع آفتاب و ماقبل از غروب آن است، که چون دو وقت وسيع هستند و براى هر يک اجزايى است که هر جزء آن نسبت به ظهر يک طرف روز حساب مى شود و صحيح است که اين دو هنگام را چندين طرف براى روز به حساب آورد، همچنان که صحيح است دو طرف روز حسابش کرد، چون در عرف هم مى بينيم همان طور که قبل از آفتاب را اول روز مى نامند، اوائل روز هم مى نامند و اين، به همان اعتبارى است که گفتيم يک هنگام را به چند جزء تجزيه مى کنند، که کلمه قبل از آفتاب، بر همه اش صادق است و همچنين قبل از غروب را. هم آخر روز مى نامند و هم اواخر روز. و بنابراين وجه، برگشت معناى آيه به مثل اين مى شود که بگوييم: «وَ سَبِّح بِحَمدِ رَبِّکَ قَبلَ طُلُوعِ الشَّمسِ وَ قَبلَ غُرُوبِهَا وَ هِىَ أطرَافُ النَّهَارِ وَ بَعضُ أوقَاتِ اللَّيلِ سَبِّح فِيهَا مَعَ أطرَافِ النَّهار». يعنى: قبل از طلوع آفتاب و غروب آن، که اطراف روز هستند و در پاره اى اوقات شب، در آن تسبيح کن، با اطراف نهار، که مأمور به تسبيح در آن شدى. رده:تفسیر المیزان