المیزان جلد۱۴ بخش۴۱
تقسیم مذاهب مختلف، به دو دسته «حقّ» و «باطل»
«هَذَانِ خَصمَانِ اخْتَصمُوا فى رَبِّهِمْ فَالَّذِينَ کفَرُوا قُطِّعَت لهَُمْ ثِيَابٌ مِن نَّارٍ يُصبُّ مِن فَوْقِ رُءُوسِهِمُ الحَْمِيمُ»:
اشاره با کلمۀ «هَذَان» به دو طايفه اى است که جملۀ «إنَّ اللّهَ يَفصِلُ بَينَهُم يَومَ القِيَامَة» و جمله بعدى اش: «وَ کَثِيرٌ مِنَ النَّاسِ وَ کَثِيرٌ حَقَّ عَلَيهِ العَذَاب» بر آن دو دلالت مى کرد.
و از اين که اختلاف کنندگان بشر را با اين که اديان آنان و مذاهبشان بسيار است، در دو طايفه منحصر کرده، فهميده مى شود که برگشت تمامى اديان مختلف به دو طايفه است: يکى «حق» و يکى «باطل». چون اگر اين دو جامع را در نظر نگيريم، به هيچ معناى ديگرى نمى توانيم مذاهب مختلف عالَم را در تحت آن دو معنا کنيم. و «محق» و «مبطل» در عالم، دو طايفه هستند در مقابل هم. يکى به حق ايمان دارد و ديگرى به آن کفر مى ورزد.
پس طوایف مذکور در آيه هم، با همه اختلافى که در اقوال آنان است، منحصر در دو خصم اند، و با اين که دو خصم هستند، اقوال مختلفى بيشتر از دو تا دارند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۵۰۹
بنابراين، خوب مى توان فهميد که تعبير «خَصمَان اختَصَمُوا»، چقدر جالب و پر معنا است. از يک طرف اهل خصومت را تثنيه آورده، و از سوى ديگر خصومتشان را به صورت جمع تعبير کرده، و آنگاه خصومتشان را در بارها پروردگارشان دانسته و فهمانده که اختلافشان در وصف ربوبيت خداى تعالى بوده، و در نتيجه فهمانده است که برگشت تمامى اختلافات مذاهب، هر قدر هم که زياد باشند، در يک مسأله است، و آن وصف ربوبيت خدا است.
پاره اى ربّ خود را به اسماء و صفاتى توصيف مى کنند که او مستحق و سزاوار آن ها است و هم افعالى به او نسبت مى دهند که لايق ساحت اوست، و به آن اوصافى که گفتيم، ايمان دارند. اين ها اهل حق اند، و بر طبق همين اوصاف، و آنچه آن اوصاف اقتضاء دارند، عمل مى کنند، و در نتيجه اعمالشان جز صالحات چيزى نيست.
پاره اى ديگر، او را به آنچه از اسماء و صفات که مستحق و سزاوار است، توصيف نمى کنند. مثلا براى او شريک يا فرزند قائل مى شوند و در نتيجه وحدانيت او را منکر مى گردند، و يا صنع و ايجاد عالَم را به طبيعت و يا دهر نسبت مى دهند، و يا منکر رسالت و نبوت، و يا رسالت بعضى از رسل، و يا منکر يکى از ضروريات دين حق مى شوند، و در نتيجه به حق کفر مى ورزند و آن را مى پوشانند، (چون کفر، همان پوشاندن حق است)، و اين کافر و آن مؤمن به آن معنايى که گفتيم، عبارتند از: «خصمان».
آنگاه شروع کرده، در بيان کيفر و سزاى آن دو خصم، و عاقبت امر هر يک از آن دو. و نخست کيفر کفار را بيان نموده، مى فرمايد: «فَالَّذِينَ کَفَرُوا قُطِّعَت لَهُم ثِيَابٌ مِن نَارٍ يُصَبُّ مِن فَوقِ رُؤُسِهِمُ الحَمِيم». يعنى: براى کفار لباس از آتش مى بُرند، و از بالاى سرشان، آب جوش بر سرشان مى ريزند.
«يُصهَرُ بِهِ مَا فى بُطُونهِمْ وَ الجُْلُودُ»:
کلمه «صهر»، به معناى آب کردن است، و معناى آيه اين است که با آن آب جوش، آنچه در داخل جوف ايشان، از معده و روده و غيره است، همه آب مى شود.
«وَ لهَُم مَقَامِعُ مِنْ حَدِيدٍ»:
کلمۀ «مَقَامِع»، جمع «مَقمَعَة» و «مَقمَعَة»، به معناى پتک و گرز است.
«کلَّمَا أَرَادُوا أَن يَخْرُجُوا مِنهَا مِنْ غَمٍّ أُعِيدُوا فِيهَا وَ ذُوقُوا عَذَابَ الحَْرِيقِ»:
ضمير «مِنهَا»، به آتش بر مى گردد، و کلمۀ «مِن غَمٍّ»، بيان آن است. و ممکن هم هست کلمۀ «مِن» به معناى سببيت باشد. و کلمۀ «حَرِيق»، به معناى «مُحرِق: سوزاننده» است، مانند «أليم»، که به معناى «مُولِم: دردآور» است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۵۱۰
«إِنَّ اللَّهَ يُدْخِلُ الَّذِينَ آمَنُوا...»:
کلمۀ «أسَاوِر»، به طورى که گفته اند، جمع «أسورة» است، و «أسورة»، خود جمع «سِوار» است، و «سِوار»، به طورى که راغب گفته، معرّب «دستواره» است. و بقيه کلمات آيه روشن است.
«وَ هُدُوا إِلى الطيِّبِ مِنَ الْقَوْلِ وَ هُدُوا إِلى صِرَاطِ الحَمِيدِ»:
«قول طيّب»، کلامى است که در آن خبائث نباشد. و «کلام خبيث»، به معناى کلامى است که يکى از اقسام باطل در آن باشد، و خداى تعالى، قول طيّب مؤمنان را يک جا جمع نموده، و فرموده: «دَعوَاهُم فِيهَا سُبحَانَکَ اللَّهُمَّ وَ تَحِيَّتُهُم فِيهَا سَلَامٌ وَ آخِرُ دَعوَاهُم أنِ الحَمدُ لِلّهِ رَبِّ العَالَمِين».
پس معناى اينه فرمود: «به سوى قول طيب هدايت شدند»، اين است که خداوند وسيله را براى چنين سخنى برايشان فراهم نمود. و هدايتشان به صراط حميد - حميد يکى از اسماء خداست - اين است که: از ايشان جز افعال پسنديده سر نزند، همچنان که جز کلام طيب از دهان ايشان بيرون نمى آيد.
ميان آيه مورد بحث و آيه «کَلَّمَا أرَادُوا أن يَخرُجُوا مِنهَا مِن غَمٍّ أُعِيدُوا فِيهَا وَ ذُوقُوا عَذَابَ الحَرِيق»، مقابله اى است، که خواننده عزيز، خود آن را درک مى کند.
بحث روايتى: (روایتی در باره مجوس)
در کتاب توحيد، به سند خود، از اصبغ بن نباته، از على «عليه السلام» روايت کرده که در حديثى فرموده: قبل از اين که مرا از دست بدهيد، از من پرسش کنيد.
اشعث ابن قيس برخاست و گفت: يا اميرالمؤمنين! از مجوس چطور بايد جزيه گرفت، با اين که آن ها اهل کتاب نيستند، و پيغمبرى به سوى ايشان گسيل نشده؟
فرمود: بله، اى اشعث! خداوند به سوى آنان کتاب و رسولى فرستاد، تا آن که وقتى پادشاهى در شبى مست شد و با دختر خود همبستر گرديد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۵۱۱
چون صبح شد خبر در ميان مردم انتشار يافت. همه جلوى خانه او گرد آمده، گفتند: تو دين ما را آلوده کرده، و از بين بردى. بايد بيرون شوى، تا تو را با زدن حد پاک کنيم. پادشاه به ايشان گفت: همه جمع شويد و به سخن من گوش فرادهيد. اگر ديديد که هيچ راهى جز حد زدن نيست، آن وقت خود دانيد، هر کارى مى خواهيد، بکنيد.
و چون همه گرد آمدند، به ايشان گفت: هيچ مى دانيد که خداى تعالى، هيچ بنده اى را گرامى تر از پدر و مادر ما، آدم و حوا نيافريده؟ گفتند: بله، درست است. گفت: مگر نبود که او دختران خود را به پسران خود داد؟ گفتند: درست است، و همين دين ما باشد؟ همگى بر پيروى چنين مسلکى هم پيمان شدند. خداوند هر علمى که داشتند، از سينه شان محو کرد و کتابى که در بينشان بود، از ميانشان برداشت، و در نتيجه مجوس کافر و اهل آتش ان،د که بدون حساب وارد آتش مى شوند، ولى منافقان، حالشان شديدتر از ايشان است.
اشعث گفت: به خدا سوگند، مثل اين جواب از کسى نشنيدم، و به خدا سوگند، ديگر چنين پرسشى را تکرار نمى کنم.
مؤلف: اين که امام «عليه السلام» فرمود: «منافقان حالشان بدتر است»، منظورش تعريض به اشعث منافق است. و اما اين که مجوسيان اهل کتاب اند، روايات ديگرى نيز بر وفقش هست، و در آن ها آمده که پيغمبرى داشتند و او را کشتند و کتابش را سوزاندند.
و در الدر المنثور، در تفسير جمله «إنَّ اللّهَ يَفعَلُ مَا يَشَاءُ» آمده که ابن ابى حاتم، و لالکايى - در کتاب سنت - و خلعى در - کتاب فوائدش - از على «عليه السلام» روايت کرده اند که شخصى از جنابش پرسيد: در ميان ما مردى است که درباره مشيت بحث مى کند.
حضرت فرمود: اى عبداللّه! خداوند تو را براى آنچه خود مى خواست، خلق کرد، و يا براى آنچه تو مى خواستى؟ عبداللّه گفت: براى آنچه که خودش مى خواسته. حضرت فرمود: مثلا اگر تو را مريض مى کند، وقتى مريض مى کند که خودش خواسته باشد، و يا وقتى که تو خواسته باشى؟
گفت: وقتى خودش خواسته باشد. باز فرمود: بعد از آن که مريضت کرد، وقتى بهبودی ات مى دهد که خودش خواسته باشد، يا تو خواسته باشى؟
گفت: وقتى خودش خواسته باشد. باز پرسيد: تو را وقتى به بهشت مى برد که خودش خواسته باشد، يا تو خواسته باشى؟ گفت: بلکه وقتى خودش خواسته باشد.
فرمود: به خدا سوگند، اگر غير اين جواب مى گفتى، آن عضوت را که ديدگانت در آن است، با شمشير مى زدم.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۵۱۲
مؤلف: اين روايت را صدوق هم، در کتاب توحيد، به سند خود، از عبداللّه بن ميمون قداح، از جعفر بن محمد، از پدرش «عليهما السلام» روايت کرده، و در آن نام بهشت نيامده. تنها آمده که «وقتى تو را داخل مى کند که خودش خواسته باشد، يا تو خواسته باشى».
در سابق، در جلد اول اين کتاب، در تفسير آيه: «وَ لَا يُضِلُّ بِهِ إلَّا الفَاسِقِين»، روايت ديگرى در اين معنا با شرحش گذشت.
و در توحيد، به سند خود، از سليمان بن جعفر جعفرى روايت کرده که گفت: حضرت رضا «عليه السلام» فرمود: مشيت يکى از صفات افعال است. پس هر که معتقد باشد که خدا از ازل مريد و شائى (خواهنده) بوده، موحد نيست.
توضيحى درباره مشيت خداوند
مؤلف: در اين که بار دوم فرمود: «پس هر که معتقد باشد که خدا از ازل مريد و شائى بوده، موحد نيست»، اشاره است به اين که اراده و مشيت يک چيز است، و همين طور هم هست. چون مشيت وقتى آدمى به آن موصوف مى شود که آدمى فاعلى در نظر گرفته شود، که مى داند چه مى کند، و چه کرده است، و همين معنا وقتى اراده ناميده مى شود که فاعليت فعل تماميت و کمال يافته باشد، به طورى که فعل از آن منفک نشود.
و به هرحال اراده و مشيت وصفى است خارج از ذات و عارض بر ذات، و به همين جهت، خداى تعالى، آن طور که به صفات ذاتى اش از قبيل علم و قدرت موصوف مى شود، به اراده و مشيت موصوف نمى شود. چون ذات او منزّه از تغيير است، و با عروض عوارض دگرگون نمى شود. پس اراده و مشيت از صفات فعل او، و منتزع از فعل او، و يا از جمع شدن اسباب ناقصه که مجموع علت تامه است، مى شود.
پس اين که مى گوييم: خدا اراده کرد چنين و چنان کند، معنايش اين است که اگر چنين و چنان کرد، با علم به صلاحيت آن کرد، و مى دانست که مصلحت انجام آن، بيشتر از مصلحت ترک آن است. و يا معنايش اين است که: وسيله و اسباب آن را با علم به صلاحيت آن فراهم نمود.
و چون اراده به آن معنايى که در خود ما است، غير از ذات خدا است، لذا اگر کسى بگويد خدا لايزال مريد بوده، لازمه گفتارش اين مى شود که غير از ذات خدا، چيز ديگرى هم ازلى بوده. چيزى که مخلوق او نبوده، بلکه با او بوده است، و اين با توحيد منافات دارد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۵۱۳
و اما اگر کسى اراده را به آن معنا که در خود ما است، نگيرد، بلکه بگويد معناى اراده علم به اصلح است، در اين صورت مانعى ندارد که بگويد خدا از ازل مريد بوده. چون علم جزء ذات خداست. چيزى که هست، در اين صورت اراده را صفت جداگانه اى در مقابل علم و حيات و قدرت گرفتن وجهى ندارد.
چند روايت در ذيل آيه: «هَذَان خَصمَان اختَصَمُوا فِى رَبِّهِم»
و در الدر المنثور است که سعيد بن منصور، ابن ابى شيبه، عبد بن حميد، بخارى، مسلم، ترمذى، ابن ماجه، ابن جرير، ابن منذر، ابن ابى حاتم، ابن مردويه، و بيهقى - در کتاب دلائل - از ابوذر روايت کرده اند که وى سوگند مى خورد که آيه «هَذَانِ خَصمَان اختَصَمُوا فِى رَبِّهِم... إنَّ اللّهَ يَفعَلُ مَا يُرِيدُ»، درباره سه نفر از مسلمانان و سه نفر از کفار نازل شد، که در جنگ بدر با هم روبرو شدند و هماوردى کردند. از مسلمانان، حمزة بن عبد المطلب و عبيدة بن حارث و على بن ابى طالب، و از کفار، عتبه و شيبه، فرزندان ربيعه، و وليد بن عتبه بودند.
على «عليه السلام» فرمود: من اول کسى هستم که در روز قيامت براى خصومت روى زانو مى نشينم.
مؤلف: صاحب الدر المنثور، اين روايت را نيز، از عده اى از اصحاب جوامع، از قيس بن سعد بن عباده و از ابن عباس و ديگران نقل کرده. و در مجمع البيان آن را، از ابوذر و عطاء نقل کرده است.
و در خصال، از نضر بن مالک روايت کرده که گفت: من به حسين بن على «عليهما السلام» عرضه داشتم: يا اباعبداللّه! در معناى «هَذَانِ خَصمَانِ اختَصَمُوا فِى رَبِّهِم» حديثى بفرما.
فرمود: منظور، بنى اميه و ما هستيم که در پيشگاه عدل الهى مخاصمه خواهيم کرد. ما خداى را تصديق نموديم و آنان تکذيب کردند. پس «خصمان» در روز قيامت، ماييم.
مؤلف: اين روايت نمى خواهد بفرمايد، شأن نزول آيه ما هستيم، بلکه مى خواهد بفرمايد يکى از مصاديق «خصمان»، ماييم.
نظير اين روايت، روايتى است که کافى، به سند خود، از ابن ابى حمزه، از امام باقر «عليه السلام» آورده که فرمود: براى کسانى که به ولايت على کفر ورزيدند، جامه اى از آتش بريده مى شود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۵۱۴
و در تفسير قمى، در ذيل جملۀ «وَ هُدُوا إلَى الطَّيِّبِ مِنَ القَولِ» گفته که: مقصود از «قول طيّب»، توحيد و اخلاص است. و در معناى جملۀ «وَ هُدُوا إلَى صِرَاطِ الحَمِيد» فرموده: «صراط حميد»، ولايت است.
مؤلف: و در محاسن، به سند خود، از ضريس، از امام باقر روايتى به اين معنا آورده است.
و در مجمع البيان آمده که از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» روايت شده که فرموده: هيچ کس به قدر خداى عزوجل، حمد را دوست نمى دارد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۵۱۵
آيات ۲۵ - ۳۷ سوره حج
إِنَّ الَّذِينَ کَفَرُوا وَ يَصُدُّونَ عَن سَبِيلِ اللَّهِ وَ الْمَسجِدِ الْحَرَامِ الَّذِى جَعَلْنَاهُ لِلنَّاسِ سَوَاءً الْعَاکِف فِيهِ وَ الْبَادِ وَ مَن يُرِدْ فِيهِ بِإِلْحَادِ بِظلْمٍ نُّذِقْهُ مِنْ عَذَابٍ أَلِيمٍ(۲۵)
وَ إِذْ بَوَّأْنَا لابْرَاهِيمَ مَکانَ الْبَيْتِ أَن لا تُشرِک بى شَيْئاً وَ طَهِّرْ بَيْتىَ لِلطّائفِينَ وَ الْقَائمِينَ وَ الرُّکَّع السُّجُودِ(۲۶)
وَ أَذِّن فى النَّاسِ بِالحَْجّ يَأْتُوک رِجَالاً وَ عَلى کُلِّ ضَامِرٍ يَأْتِينَ مِن کُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ(۲۷)
لِيَشهَدُوا مَنَافِعَ لَهُمْ وَ يَذْکرُوا اسمَ اللَّهِ فى أَيَّامٍ مَّعْلُومَاتٍ عَلى مَا رَزَقَهُم مِن بَهِيمَةِ الاَنْعَامِ فَکُلُوا مِنهَا وَ أَطعِمُوا الْبَائس الْفَقِيرَ(۲۸)
ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ وَ لْيُوفُوا نُذُورَهُمْ وَ لْيَطوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ(۲۹)
ذَلِک وَ مَن يُعَظّمْ حُرُمَاتِ اللَّهِ فَهُوَ خَيرٌ لَّهُ عِندَ رَبِّهِ وَ أُحِلَّت لَکُمُ الاَنْعَامُ إِلّا مَا يُتْلى عَلَيْکُمْ فَاجْتَنِبُوا الرِّجْس مِنَ الاَوْثَانِ وَ اجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ(۳۰)
حُنَفَاءَ للَّهِ غَيرَ مُشرِکِينَ بِهِ وَ مَن يُشرِک بِاللَّهِ فَکَأَنَّمَا خَرَّ مِنَ السَّمَاءِ فَتَخْطفُهُ الطَّيرُ أَوْ تَهْوِى بِهِ الرِّيحُ فى مَکانٍ سَحِيقٍ(۳۱)
ذَلِک وَ مَن يُعَظِّمْ شعَائرَ اللَّهِ فَإِنَّهَا مِن تَقْوَى الْقُلُوبِ(۳۲)
لَکُمْ فِيهَا مَنَافِعُ إِلى أَجَلٍ مُّسمًّى ثُمَّ محِلُّهَا إِلى الْبَيْتِ الْعَتِيقِ(۳۳)
وَ لِکُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنَا مَنسَکاً لِيَذْکُرُوا اسمَ اللَّهِ عَلى مَا رَزَقَهُم مِن بَهِيمَةِ الاَنْعَامِ فَإِلَهُکُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ فَلَهُ أَسلِمُوا وَ بَشِّرِ الْمُخْبِتِينَ(۳۴)
الَّذِينَ إِذَا ذُکِرَ اللَّهُ وَجِلَت قُلُوبُهُمْ وَ الصَّابرِينَ عَلى مَا أَصَابهُمْ وَ الْمُقِيمِى الصَّلَوةِ وَ ممَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنفِقُونَ(۳۵)
وَ الْبُدْنَ جَعَلْنَهَا لَکُم مِن شَعَائرِ اللَّهِ لَکُمْ فِيهَا خَيرٌ فَاذْکُرُوا اسمَ اللَّهِ عَلَيهَا صَوَافَّ فَإِذَا وَجَبَت جُنُوبُهَا فَکُلُوا مِنهَا وَ أَطعِمُوا الْقَانِعَ وَ الْمُعْترَّ کَذَلِک سَخَّرْنَاهَا لَکُمْ لَعَلَّکُمْ تَشکُرُونَ(۳۶)
لَن يَنَالَ اللَّهَ لحُُومُهَا وَ لا دِمَاؤُهَا وَلَکِن يَنَالُهُ التَّقْوَى مِنکُمْ کَذَلِک سَخَّرَهَا لَکُمْ لِتُکَبرُوا اللَّهَ عَلى مَا هَدَاکُم وَ بَشِّرِ الْمُحْسِنِينَ(۳۷)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۵۱۶
«ترجمه آیات»
کسانى که کفر ورزيدند و از راه خدا و مسجدالحرام که ما آن را براى همه مردم معبد قرار داديم و مقيم و مسافر در آن يکسان است، باز مى دارند، بدانند که ما به هر کس از ايشان که بخواهد در آن جا تجاوزى و ستمى بکند، عذابى دردناک خواهيم داد. (۲۵)
و چون ابراهيم را آن روز که اين خانه نبود، در جاى اين خانه جا داديم (و مقرر داشتيم) چيزى را با من شريک نپندارد و خانه ام را براى طواف کنندگان و مقيمان و سجده گزاران پاکيزه دارد. (۲۶)
و به او گفتيم: مردم را نداى حج ده، تا پياده سوى تو آيند و سوار بر مرکب هاى لاغر شده، از دورى راه از دره هاى عميق بيايند. (۲۷)
تا شاهد منافع خويشتن باشند و نام خدا را در ايامى معين ياد کنند، که ما شما را از حيوانات روزى داديم، از آن بخوريد و به درمانده فقير نيز بخورانيد. (۲۸)
آنگاه کثافاتى که در حال احرام بر ايشان است، بسترند و به نذرهايشان وفا کنند و بر اين خانه کهن طواف کنند.(۲۹)
آرى اين چنين، و هر کس حرمت يافتگان خداى را بزرگ بدارد، همان براى او نزد پروردگارشان عمل نيکى محسوب مى شود، و خدا چارپايان را بر شما حلال کرده، مگر آنچه که برايتان خوانده شود. پس از پليدى بت ها کناره گيرى کنيد و از گفتار دروغ اجتناب ورزيد. (۳۰)
مخلصان خدا باشيد، نه مشرکان او، و هر که به خدا شرک آورد، چنان است که از آسمان درافتاده، مرغان او را بربايند، و يا باد او را به جايى دور دست برد. (۳۱)
چنين، و هر کس قربانى هاى خدا را بزرگ دارد، اين از پرهيزگارى دل ها است. (۳۲)
شما را تا مدتى از آن منفعت ها است، سپس زمان رنج آن تا برگشتن به خانه کعبه ادامه دارد. (۳۳)
براى هر امتى عبادتى داديم تا نام خدا را بر حيوانات بسته زبان که روزيشان کرده است، ياد کنند، پس معبود شما خداى يگانه است، مطيع او شويد و فروتنان را بشارت ده. (۳۴)
همان کسانى که چون نام خدا برده شود، دل هايشان بترسد که بر حادثات صبورند و نماز به پا دارند و از آنچه روزيشان داديم، انفاق کنند. (۳۵)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۵۱۷
و قربانی ها را براى شما از مراسم حج قرار داديم که غذايتان نيز هست، نام خدا را در آن حال که به پا ايستاده اند، بر آن ها ياد کنيد و چون پهلو به زمين نهادند، از گوشتشان بخوريد و به فقير و سائل هم بخورانيد. اين چنين، حيوانات را به خدمت شما گرفتيم، شايد سپاس داريد. (۳۶)
گوشت قربانى و خون آن به خدا نمى رسد، چنين، حيوانات را به خدمت شما گرفتيم، تا خدا را براى هدايتى که شما را کرده، بزرگ شماريد و نيکوکاران را بشارت بده. (۳۷)
«بیان آیات»
اين آيات، مزاحمت و جلوگيرى کفار مشرک از ورود مؤمنان به مسجدالحرام را ذکر مى کند، و تهديدى که به ايشان نموده، نقل مى کند.
و اشاره اى دارد به تشريع حج خانه خدا براى اولين بار در عهد ابراهيم، و مأموريت او به اين که حج را در ميان مردم اعلام بدارد. و نيز پاره اى از احکام حج را بيان مى کند.
برابرى همه مؤمنان در عبادت در مسجدالحرام
«إِنَّ الَّذِينَ کَفَرُوا وَ يَصُدُّونَ عَن سَبِيلِ اللَّهِ وَ الْمَسجِدِ الْحَرَامِ الَّذِى جَعَلْنَاهُ لِلنَّاسِ»:
کلمۀ «صدّ» به معناى جلوگيرى است. و کلمۀ «سَوَاء»، مصدر به معناى فاعل است. و «عکوف در مکان» به معناى اقامت در آن است. و کلمۀ «بَادِى» از «بدو» و به معناى ظهور است. و مراد از آن، به طورى که گفته اند، کسى است که مقيم مکه نباشد، بلکه از خارج وارد مکه شود. و کلمۀ «إلحاد»، به معناى ميل به خلاف استقامت است، و اصل آن کجى پاى حيوان بوده.
و مراد از جملۀ «الَّذِينَ کَفَرُوا»، مشرکان مکه است که به نبوت رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» کفر ورزيدند و در اول بعثت، يعنى قبل از هجرت، مانع از گرويدن مردم به اسلام مى شدند.
و مقصود از «سَبِيل اللّه»، همان اسلام است، و نيز مؤمنان را از داخل شدن به مسجدالحرام، براى طواف کعبه و نماز خواندن در آن و ساير عبادات باز مى داشتند.
پس جملۀ «يَصُدُّونَ»، استمرار را مى رساند، و عطف آن بر فعل ماضى «کَفَرُوا»، ضررى به اين افاده نمى رساند، و معناى آيه اين است: آن هايى که قبلا کفر ورزيدند و بر جلوگيرى مردم از راه خدا و جلوگيرى مؤمنان از مسجدالحرام مداومت نمودند.
و با اين بيان روشن مى شود که: جملۀ «وَ المَسجِدِ الحَرَام»، عطف است بر جملۀ «سَبِيلِ اللّه»، و مراد از جلوگيرى مؤمنان از اداى عبادات، مناسک در کعبه است، و لازمه اين جلوگيرى اين بوده که نگذارند کسى هم از خارج وارد مکه شود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۵۱۸
و با اين بيان روشن مى گردد که منظور از جملۀ «الَّذِى جَعَلنَاهُ لِلنَّاس»- که وصف مسجدالحرام است - اين است که «جَعَلنَاهُ لِعِبَادِهِ النَّاس: آن را محل عبادت مردم قرار داديم»، نه اين که ملک آن را به مردم واگذار نموديم.
پس به حکم اين آيه، مردم مالک اين معنا هستند که در مسجدالحرام عبادت کنند، و کسى نتواند از ايشان جلوگيرى کند. و اگر اين طور تعبير فرموده، براى اين است که بفهماند عبادت مردم در مسجدالحرام، حق ايشان است و جلوگيرى ايشان، تعدّى در حق و الحاد به ظلم است. همچنان که اضافۀ «سَبِيل» به کلمۀ «اللّه»، براى افاده اين معنا است که جلوگيرى مردم از عبادت در مسجد، تعدّى به حق خدا است.
مؤيد اين معنا اين است که بعد از جمله مورد بحث فرموده: «سَوَاءً العَاکِفُ فِيهِ وَ البَاد». يعنى: اهل آن و خارجى هايى که داخل آن مى شوند، در اين که حق دارند در آن مسجد عبادت کنند، برابرند.
و مراد از اقامت در آن، و در خارج آن، يا اقامت در مکه و در خارج مکه، به طور مجاز عقلى است. و يا از اين باب است که ملازم بودن مسجد براى عبادت آن است که از خارج وارد آن شوند.
«مَن يُرِدْ فِيهِ بِإِلْحَادِ بِظلْمٍ نُّذِقْهُ مِنْ عَذَابٍ أَلِيمٍ»:
اين جمله، کيفر کسى که مردم را در اين حق ظلم مى کند، بيان مى فرمايد، و لازمه آن تحريم اين عمل، يعنى بازدارى مردم از دخول مسجد براى عبادت است. و مفعول «يُرِد» حذف شده تا دلالت بر عموم کند. و حرف «باء» در «بِإلحَاد» براى ملابست، و در «بِظُلمٍ» براى سببيت است. جمله مورد بحث دلالت مى کند بر اين که خبر «إنَّ» در جملۀ «إنَّ الَّذِينَ کَفَرُوا» چيست.
و معناى آيه اين است که: کسانى که کافر شدند و همواره مردم را از راه خدا، که همان دين اسلام است، باز مى دارند و مؤمنان را از ورود به مسجدالحرام، که ما آن را معبدى براى مردم قرار داديم که عاکف و بادى در آن برابرند، جلوگيرى مى کنند، بدان ها از عذاب مى چشانيم. چون آن ها با مردم با الحاد و ظلم مواجه مى شوند و کسى که چنين باشد، ما از عذابى دردناک بدو مى چشانيم.
مفسران در اعراب مفردات آيه و جملات آن گفته هاى بسيار زيادى دارند، و شايد آنچه ما آورديم، مناسب ترين وجه نسبت به سياق آيه باشد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۵۱۹
معبد شدن کعبه براى مردم
«وَ إِذْ بَوَّأْنَا لابْرَاهِيمَ مَکانَ الْبَيْتِ أَن لا تُشرِک بى شَيْئاً وَ طَهِّرْ بَيْتىَ لِلطَّائفِينَ وَ الْقَائمِينَ وَ الرُّکَّعِ السُّجُودِ»:
«بوء لَهُ مَکَاناً کَذَا»، معنايش اين است که براى او فلان مکان را مهيا کرد، تا مرجع و بازگشتگاه او باشد و همواره بدان جا برگردد. و کلمۀ «مکان»، به معناى محل استقرار هر چيزى است. بنابراين «مکان خانه»، قطعه اى است از زمين که خانه کعبه در آن بنا شده.
و مراد از «قائمين»، آن طور که از سياق استفاده مى شود، کسانى هستند که خود را براى عبادت خدا و نماز به تعب مى اندازند. و کلمۀ «رُکَّع» جمع «رَاکِع» است. مانند «سُجَّد» که جمع «ساجد» است. و همچنين «رکوع» و «سجود» نيز، جمع «راکع» و «ساجد» است.
کلمۀ «إذ» در جملۀ «وَ إذ بَوَّانَا...»، ظرفى است متعلق به مقدر، و تقدير آن «أُذکُر وَقتَ کَذَا» است. و در اين جمله، داستان معبد شدن کعبه براى مردم را بيان مى کند، تا همه بهتر بفهمند، که چطور جلوگيرى مردم از عبادت در آن، الحاد به ظلم است.
دستور تطهیر خانه کعبه به ابراهيم «ع»، از سوی خداوند
و اين که خداى تعالى، مکان بيت را براى ابراهيم «عليه السلام» تبوئه قرار داد، معنايش اين است که آن را مرجع براى عبادت قرار داد، تا عبادت کنندگان، آن جا را خانه عبادت خود قرار دهند. و اين که خانه را هم به خود نسبت داد، و فرمود: «وَ طَهِّر بَيتِى: پاک کن خانه ام را» اشاره به همين قرار داد دارد.
و بدون ترديد اين قرارداد عبارت بوده از وحى به ابراهيم که تو اين مکان را مکان و مرجع براى عبادتم بکن. پس معناى «بَوَّءنَا لِإبرَاهِيمَ مَکَانَ البَيتِ» اين است که: ما وحى کرديم به ابراهيم که براى عبادتم قصد اين مکان کن. به عبارتى ديگر: مرا در اين مکان عبادت کن.
با اين بيان روشن گرديد که کلمۀ «أن» در جملۀ «أن لَا تُشرِک بِى شَيئاً» تفسيرى است که وحى سابق را به اعتبار اين که از مقوله قول بوده، تفسير مى کند و ديگر احتياجى به تقدير «وحى کرديم» که و يا «گفتيم» و امثال آن نيست.
و نيز روشن شد که مقصود از جملۀ «أن لَا تُشرِک بِى شَيئاً»، البته در خصوص اين سياق، نهى از شرک به طور مطلق نيست، هرچند شرک به طور مطلق مورد نهى است، ولى مقصود نهى از خصوص شرک در عبادت است. چون کسى که به زيارت کعبه مى رود، مقصودش عبادت است. و به عبارتى روشن تر: نهى از شرک در اعمال حج، از قبيل تلبيه براى بت ها، اهلال براى آن ها و امثال آن است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۵۲۰
و همچنين معناى جملۀ «وَ طَهِّر بَيتِى...» اين است که وحى کرديم که خانه مرا براى طواف کنندگان و نمازگزاران و راکعان و ساجدان تطهير کن. و تطهير هر چيز به معناى اين است که آن را آن چنان از کثافات و پليدی ها پاک کنند و به حالتى برگردانند که طبع اولى اقتضاى آن حالت را دارد.
و منظور از اين که «بيت» را به خود نسبت داده، فرمود: «بَيتِى»، اين است که بفهماند اين خانه، مخصوص عبادت من است.
و تطهير معبد، به همان جهت که معبد است، اين است که آن را از اعمال زشت و پليدی ها که مايه فساد عبادت است پاک کنند، و چنين پليدى همان شرک و مظاهر شرک، يعنى بت ها است.
پس تطهير خانه خدا، يا منزه داشتن آن از خصوص پليدی هاى معنوى است، و ابراهيم «عليه السلام» مأمور شده که طريقه عبادت را به نحوى که خالى از قذارت شرک باشد، به مردم تعليم دهد، همان طور که خودش مأمور به چنين عبادتى شده بود، و يا تطهير آن از مطلق نجاسات، و پليدی ها، چه مادى و چه معنوى است.
ليکن از اين دو احتمال، آن که با سياق آيه نزديکى بيشترى دارد، همان احتمال اول است، و حاصل تطهير معبد، از ارجاس و پليدی هاى معنوى، براى پرستندگان که از دور و نزديک قصد آن مى کنند، اين است که عبادتى براى آنان وضع کند که خالص براى خدا باشد، و مشوب به شائبه شرک نباشد، در آن جا تنها خدا را بپرستند و چيزى را شريک او نکنند.
پس بنابر آنچه سياق افاده مى کند، معناى آيه اين مى شود که: به ياد آور زمانى را که به ابراهيم وحى کرديم که در خانه من، مرا پرستش کن به اين که آن را مرجع عبادت من کنى و چيزى را در عبادت من شريک نسازى و براى کسانى که قصد خانه من مى کنند، عبادتى تشريع کنى که خالى از شائبه شرک باشد.
در اين آيه إشعارى به اين معنا دارد که عمده عبادت قاصدان کعبه، طواف و نماز و رکوع و سجود است، و نيز إشعارى به اين معنا است که رکوع و سجود مثل دو متلازم، هميشه با هم هستند و هيچ وقت از يکديگر جدا نمى شوند.
از جمله حرف هايى که در تفسير اين آيه زده اند، يکى اين است که معناى «بَوَّأنَا»، «قُلنَا تبؤا) است. يکى ديگر اين است که گفته اند: معنايش «اعلمنا» است. يکى ديگر اين که: کلمۀ «أن» در جملۀ «أن لَا تُشرِک...»، مصدريه است. يکى ديگر اين که: مخفّفه از «أنَّ» با تشديد است.
يکى ديگر اين که گفته اند: مراد از «طائفين»، طارئين يعنى واردين از خارج و مراد از «قائمين»، مقيمين و اهل مکه است. ديگر اين که مراد از «قائمين» و «رُکَّع» و «سجود»، همه نمازگزاران است، ولى همه اين اقوال بعيد است.
دستور الهى به ابراهيم «ع»: در ميان مردم ندا کن که قصد حج کنند
«وَ أَذِّن فى النَّاسِ بِالحَْجّ يَأْتُوک رِجَالاً وَ عَلى کُلِّ ضَامِرٍ يَأْتِينَ مِن کُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ»:
کلمۀ «اذن» امر از «تأذين» و به معناى اعلام کردن با صداى بلند است و به همين جهت، ديگران آن را به ندا تفسير کرده اند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۵۲۱
و کلمۀ «حج» در اصل لغت به معناى «قصد» است و اگر عمل مخصوص در بيت الحرام را که اولين بار ابراهيم «عليه السلام» آن را تشريع نمود و در شريعت محمّدى «صلى اللّه عليه و آله و سلم» نيز جريان يافت، حج ناميده اند. به همين جهت است که هر کس بخواهد اين عمل را انجام دهد، قصد خانه خدا مى کند.
و کلمۀ «رجال»، جمع «راجل: پياده» است که در مقابل «راکب: سواره» است. و کلمۀ «ضامر»، به معناى لاغرى است که از زياد راه رفتن لاغر شده باشد. و کلمۀ «فجّ»، به طورى که گفته اند، به معناى راه دور است.
«وَ أذِّن فِى النَّاسِ بِالحَجِّ» - يعنى: در ميان مردم ندا کن که قصد خانه کنند و يا عمل حج را انجام دهند. اين جمله، عطف است بر جملۀ «لَا تُشرِک بِى شَيئاً» و مخاطب در آن ابراهيم «عليه السلام» است. و اين که بعضى از مفسران مخاطب به آن را رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» دانسته اند، از سياق آيات بعيد است.
«یَأتُوکَ رِجَالاً...» - اين جمله جواب امر است. يعنى: در ميان مردم اعلام کن که اگر اعلام کنى، مردم چه پياده و چه سوار، بر اشتران لاغر از هر راه دورى خواهند آمد. و لفظ «کُلّ» در امثال اين موارد، معناى کثرت را افاده مى کند، نه معناى استغراق و کليت را.
رده:تفسیر المیزان