المیزان جلد۱۵ بخش۴۶
«وَ تَرَى الجِْبَالَ تحْسَبُهَا جَامِدَةً وَ هِىَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحَابِ صُنْعَ اللَّهِ الَّذِى أَتْقَنَ کُلَّ شئٍ إِنَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَفْعَلُونَ»:
اين آيه شريفه، از آن جهت که در سياق آيات قيامت قرار گرفته، آنچه مى گويد در باره همان قيامت است و پاره اى از وقايع آن روز را توصيف مى کند، که عبارت است از: به راه افتادن کوه ها، که در باره اين قضيه در جاى ديگر قرآن فرموده: «وَ سُيِّرَتِ الجِبَالُ فَکَانَت سَرَاباً». و نيز در مواردى ديگر از آن خبر داده است.
پس اين که مى فرمايد: «وَ تَرَى الجِبَالَ: و مى بينى کوه ها را»، خطاب در آن به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» است، و مراد از آن، مجسم کردن واقعه است، همچنان که در آيه «وَ تَرَى النَّاسَ سُکَارَى»، حال مردم را در آن روز مجسم مى کند، نه اين که تو الآن ايشان را می بینی، بلکه اگر می دیدی حال ایشان را آنچه از وضعشان که ديدنى است، اين طور به نظرت مى رسيد که مست اند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۵۷۵
«تَحسَبُهَا جَامِدَة » - يعنى: کوه ها را مى بينى و آن ها را جامد گمان مى کنى. اين جمله بعد از جمله قبلى، جمله اى است معترضه، و معناى آن دو، اين است که: «تو در آن روز، کوه ها را - که امروز جامد گمان مى کنى - مى بينى چون ابر به حرکت در مى آيند».
ممکن هم هست آن را جمله اى حاليه گرفت، که در اين صورت معنايش اين مى شود: «تو در آن روز، کوه ها را - در حالى که جامد گمانش مى کنى - مى بينى چون ابر به حرکت در مى آيند».
و جملۀ «وَ هِىَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحَاب»، حال است از کلمۀ «جبال»، و عامل آن، فعل «تَرَى» است. و معنايش اين است که: تو کوه ها را وقتى در صور دميده مى شود، در حالى مى بينى که سير مى کنند، مانند سير ابرها در آسمان.
وجه اين که تخريب عالَم با پيدايش قيامت را، «صُنع متقن» خود خواند
کلمه «صنع»، در جملۀ «صُنعَ اللّهِ الَّذِى أتقَنَ کُلَّ شَئ»، مفعول مطلق براى فعل تقديرى است و تقدير کلام «صَنَعَهُ صَنعاً» مى باشد. يعنى: آن را آفريد، آفريدنى.
و در اين جمله، تلويح و اشاره اى است به اين که اين صُنع و اين عمل از خداى تعالى، تخريب و ويرانى عالَم است، ليکن چون تکميل آن را در پى دارد و مستلزم اتقان نظام آن است، نظامى که در آن هر چيزى به منتها درجه کمال خود مى رسد، آن کمالى که اگر کمال سعادت باشد، و اگر کمال شقاوت، زمينه اش را قبلا فراهم کرده بود. از اين رو، اين ويرانى را «صُنع» و «آفرينش» ناميد. چون اين خود، صُنع خداست. آن صنعى که هر چيزى را متقن کرده.
پس خداى سبحان، إتقان را از هرچه که متقن کرده، سلب نمى کند و فساد را بر آنچه اصلاح فرموده، مسلط نمى سازد. پس اگر دنيا را خراب مى کند، براى اين است که آخرت را تعمير نمايد.
«إنَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَفعَلُون » - بعضى از مفسران گفته اند: اين جمله، تعليل مطالب قبل است، که «نفخ صور» و مابعد آن را، صُنع محکم خدا مى دانست، و معنايش اين است که:
از اين جهت صُنع محکم اوست، که او به ظواهر و بواطن افعال مکلّفين آگاه است. و همين آگاهى اقتضاء مى کند که آن بواطن و کيفيات اعمال را آن طور که هست و حُسن و قبحى که دارد، ظاهر کند، و آثار آن حُسن و قبح را، که همان ثواب و عقاب است، بعد از بعث و حشر و به راه انداختن کوه ها، بر آن اعمال مترتب کند.
ليکن خواننده توجه دارد که اين گونه تفسير کردن ، بيهوده خود را به زحمت انداختن است و از آن هم که بگذريم، اصلا سياق آن را نمى پذيرد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۵۷۶
بعضى ديگر گفته اند: جملۀ «خَبِيرٌ بِمَا تَفعَلُون»، اصلا ربطى به ماقبل ندارد، و جمله اى است استينافى، در حکم جواب از سؤالى مقدر. گويا کسى پرسيده: بعد از آن همه حوادث عجيب چه مى شود؟ در پاسخ فرموده: خدا به عمل هر عاملى خبير و مطلع است. آنان را بر طبق عمل هايشان پاداش و کيفر مى دهد. و آنگاه همين اجمال را در جملۀ «وَ مَن جَاءَ بِالحَسَنَةِ فَلَهُ خَيرٌ مِنهَا» تا آخر دو آيه، تفصيل مى دهد.
البته در اين ميان، وجه ديگرى نيز هست که با دقت در سياق آيات قبلى فهميده مى شود.
توضيح اين که: خداى سبحان، نخست به رسول گرامى اش دستور داد بر خدا توکل کند و امر مشرکان و بنى اسرائيل را به او واگذارد.
براى اين که او، تنها قدرت آن دارد که مؤمنان به آياتش و تسليم شدگان در برابر حق را هدايت کند. و اما مشرکان، به خاطر انکار و لجبازی شان، و يهوديان به خاطر اختلافشان، مُردگانى شده اند که گوششان از شنيدن حق کر شده و چشمشان از ديدن آن کور. ديگر نمى شنوند و به سوى حق راه نمى يابند و با نظر در آيات آسمان و زمين اعتبار نمى گيرند، و همه را اين ها به اختيار خود مى کنند. نه اين که ما قدرت ديدن و شنيدن را از آن ها گرفته باشيم.
در مرحله دوم، آيندۀ آنان را که با اين حال مى ميرند، يعنى هيچ معجزه و آيتى در آن ها اثر نمى گذارد، بيان مى کند و مى فرمايد: به زودى، جنبنده اى از زمين بيرون مى شود و با ايشان صحبت مى کند، که چون معجزه اى است خارق العاده و بسيار عجيب، ناگزيرشان مى کند از اين که حق را قبول کنند. و ديگر اين که از هر امتى، فوجى از تکذيب کنندگان را محشور مى کند و حجت را بر آنان تمام مى سازد و بالاخره، او داناى به افعال ايشان است و به زودى، هر که حسنه يا سيئه اى کرده باشد، پاداش يا کيفرش مى دهد و اين پاداش، در روزى است که در صور دميده شود. پس همه به فزع درآيند و با خوارى و ذلت نزد خدا آيند.
دقت در اين دو فراز، اين را به دست مى دهد که ملايم تر با سياق اين است که ما کلمۀ «يَومَ يُنفَخُ» را ظرف بگيريم براى جملۀ «إنَّهُ خَبِيرٌ بِمَا يَفعَلُون». و کلمۀ «يَفعَلُون» را هم، با «يا» بخوانيم و «تَفعَلُون» نخوانيم، هرچند که در قرائت متعارف با «تاى» خطاب آمده.
و آن وقت، معنا چنين مى شود: «خدا به آنچه اهل آسمان ها و زمين مى کنند، در روزى که در صور دميده مى شود، و همه با خوارى نزدش مى آيند، دانا و با خبر است. هر کس حسنه آورده باشد، به بهتر از آن پاداش مى شود و هر کس سيئه آورده باشد، با صورت به جهنم انداخته مى شود، و همه جزاى عمل خود را مى بينند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۵۷۷
بنابراين، آيه مورد بحث، همان معنا را خواهد داد که آيه: «أفَلَا يَعلَمُ إذَا بُعثِرَ مَا فِى القُبُورِ * وَ حُصِّلَ مَا فِى الصُّدُور * إنَّ رَبَّهُم بِهِم يَومَئِذٍ لَخَبِير»، و آيه: «يَومَ هُم بَارِزُونَ لَا يَخفَى عَلَى اللّهِ مِنهُم شَئٌ»، در مقام بيان آن است.
آن وقت، جملۀ «مَن جَاءَ بِالحَسَنَة...»، تفصيلى مى شود براى جملۀ «إنَّهُ خَبِيرٌ بِمَا يَفعَلُون»، تفصيل از نظر لازمه با خبر بودن، که همان جزاى عملکرد آنان است، همچنان که در ذيل هم به آن اشاره نموده مى فرمايد: «هَل تُجزَونَ إلّا مَا کُنتُم تَعمَلُون»، و قبلا مردم غايب فرض شده بودند و در اين جا حاضر و مورد خطاب، اين التفات به منظور تشديد نهيب و تهديد است.
حمل آيه: «وَ تَرَى الجِبَالَ...»، بر حرکت جوهرى و انتقالى زمين
البته در آيه: «وَ تَرَى الجِبَالَ تَحسَبُهَا جَامِدَةً وَ هِىَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحَاب»، دو قول ديگر هست.
يکى اين که: آن را حمل کرده اند بر «حرکت جوهرى»، و اين که تمامى موجودات با جوهرۀ ذاتشان، به سوى غايت وجود خود در حرکت اند و اين، همان معناى حشر و رجوع به خداى سبحان است.
و اين معنا، از نظر اشاره اى که در جملۀ «تَحسَبُهَا جَامِدَةً: تو آن ها را جامد مى پندارى» هست - به اين که همين امروز که قيامتى به پا نشده، متحرک اند - مناسب ترين معناست. براى اين که نمى شود روز قيامت را ظرف گرفت، هم براى جامد ديدن کوه ها، و هم براى حرکت آن ها چون ابر.
دوم اين که: آن را حمل کرده اند بر «حرکت انتقالى» زمين. و اين معنا از نظر آيه - فِى نَفسِهَا - معناى خوبى است. الا اين که دوتا اشکال متوجه آن مى شود. اول اين که: بنابر اين معنا، آيه شريفه از ماقبل و مابعد خود، بريده و غير مربوط مى شود. چون هم ماقبل آن و هم مابعدش، راجع به قيامت بود. دوم اين که: با اين بريدگى، اتصال جملۀ «إنَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَفعَلُون» به ماقبلش نيز، به هم مى خورد.
«مَن جَاءَ بِالْحَسنَةِ فَلَهُ خَيرٌ مِّنهَا وَ هُم مِّن فَزَعٍ يَوْمَئذٍ آمِنُونَ»:
اين آيه و آيه بعدش - همان طور که قبلا هم اشاره کرديم - تفصيلى است براى اجمالى - که در جملۀ «إنَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَفعَلُون» است. البته تفصيل از نظر اثر خبير بودن خدا. زيرا اثر آن جزاء است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۵۷۸
و مراد از جملۀ «مَن جَاءَ بِالحَسَنَةِ فَلَهُ خَيرٌ مِنهَا»، اين است که: کسى که عمل نيک کند جزايى دارد بهتر از آن عمل نيک. چون عمل، هرچه باشد، مقدمه است براى مزد و جزاء. کسى با خود عمل کارى ندارد. هر عملى را انجام مى دهد، براى نتيجه و اثر آن است. پس غرض و غايت هر عملى، از مقدمه بهتر است.
و از ظاهر سياق بر مى آيد که مقصود از «فَزَع» در جملۀ «وَ هُم مِن فَزَع...»، فزع بعد از نفخۀ دوم صور است، نه نفخۀ اول. در نتيجه، آيه شريفه همان معنا را مى دهد که آيه: «لَا يَحزُنُهُمُ الفَزَعُ الأکبَرُ وَ تَتَلَقَّيهُمُ المَلَائِکَةُ هَذَا يَومُکُمُ الَّذِى کُنتُم تُوعَدُون»، در مقام آن است.
«وَ مَن جَاءَ بِالسيِّئَةِ فَکُبَّت وُجُوهُهُمْ فى النَّارِ هَلْ تُجْزَوْنَ إِلّا مَا کُنتُمْ تَعْمَلُونَ»:
کلمۀ «کُبَّت»، از «کب»، به معناى به رو انداختن کسى است. پس در حقيقت عملى است که بر شخص واقع مى شود، نه بر روى او، و اگر نسبت آن را به روى آنان داده، از باب مجاز عقلى است و گرنه، اصل آن «کَبُّوا عَلَى وُجُوهِهِم: بر روی ها افتادن» بوده است.
و استفهام در جملۀ «هَل تُجزَونَ إلَّا مَا کُنتُم تَعمَلُون»، استفهام انکارى است، و معنايش اين است که «لَا تُجزَونَ إلّا...». يعنى: جزا داده نمى شويد، مگر خود آن عملى که کرده ايد. خود آن عمل برايتان مجسّم مى شود و گريبانتان را مى گيرد. پس هيچ ظلمى در «جزاء» و هيچ ستمى در «حکم» نيست.
اين دو آيه، در مقام بيان طبيعت «حسنه» و «سيّئه» است. طبيعتى که از نظر جزاء دارند. پس در اين دو آيه، حکم کسى بيان شده که فقط عمل نيک دارد، يا تنها عمل زشت دارد. اما کسى که هم از آن اعمال دارد، و هم از اين، حکمش در اين جا به طور اجمال فهميده مى شود و اما تفصيلش، در جاهاى ديگر آمده است.
«إِنَّمَا أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ رَبَّ هَذِهِ الْبَلْدَةِ الَّذِى حَرَّمَهَا وَ لَهُ کُلُّ شئٍ وَ أُمِرْتُ أَنْ أَکُونَ مِنَ الْمُسلِمِينَ»:
اين آيه تا آخر سوره - که سه آيه است - خاتمه سوره است و اين حقيقت را بيان مى کند که دعوت حق، بشارت و انذارى است که در آن حجت بر همه تمام مى شود و کار مردم به گردن رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» نيست. او تنها مأمور است و اما زمام امر دست خداست. به زودى، آيات خود را به ايشان نشان خواهد داد و آن را خواهند شناخت و خدا از اعمالشان غافل نيست.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۵۷۹
و جملۀ «إنَّمَا أُمِرتُ...»، سخنى از زبان رسول خدا است، و در معناى اين است که فرموده باشد: «قُل إنَّمَا أُمِرتُ: بگو من تنها مأمور شده ام که...».
و کلمۀ «هَذِهِ»، اشاره است به مکه معظمه، و در اين تعبير از دو جهت، شهر مکه تعظيم شده است:
يکى از جهت اين که کلمۀ «ربّ» را بر آن اضافه کرده و فرموده: «رَبَّ هَذِهِ البَلدَة».
دوم از اين جهت که آن را به «حرمت» توصيف کرده و فرموده: «الَّذِى حَرَّمَهَا». و در اين توصيف و تعظيم، خود تعريض و گوشه اى است به مردمش، که به اين نعمت بزرگ کفران کرده و شکر خدا را با پرستش او به جا نياوردند و در عوض، به عبادت بت ها پرداختند.
و جملۀ «وَ لَهُ کُلُّ شَئ»، اشاره است به سعۀ مُلک خداى تعالى، تا کسى توهم نکند که او تنها مالک مکّه است. چون ربّ آن جاست، و مانند ساير بت ها که هر يک مالک جزئى از عالَم، از قبيل آسمان و زمين و فلان شهر و فلان قوم و فلان قبيله اند، او هم يک معبودى است در عرض آن ها، که يک ناحيه اى از عالَم را مالک است.
«أُمِرتُ أن أکُونَ مِنَ المُسلِمِين » - يعنى: مأمور شده ام تا از کسانى باشم که تسليم اراده او شده اند، و او اراده نمى کند، مگر همان را که خلقت به سوى آن هدايت مى کند، و زبان فطرت به سوى آن مى خواند، و آن، «دين حنيف فطرى» است، که ملت و کيش ابراهيم است.
مأموریت پیامبر«ص»، به عبادت خدا و تلاوت قرآن
«وَ أَنْ أَتْلُوَا الْقُرْآنَ فَمَنِ اهْتَدَى فَإِنَّمَا يهْتَدِى لِنَفْسِهِ وَ مَن ضلَّ فَقُلْ إِنَّمَا أَنَا مِنَ الْمُنذِرِينَ»:
اين آيه، عطف است بر جملۀ «أن أعبُدَ»، و معنايش اين است که: من مأمور شده ام که پروردگار اين خانه را بپرستم و اين که قرآن را بخوانم. و مراد از «تلاوت قرآن»، تلاوت بر مردم است، به دليل تفريعى که بر آن کرده و مى فرمايد: «فَمَنِ اهتَدَى...».
«فَمَنِ اهتَدَى فَإنَّمَا يَهتَدِى لِنَفسِهِ» يعنى: هر کس با اين قرآن، که تو بر او مى خوانى، هدايت شد، که به نفع خود شده و سود هدايتش عايد من نمى شود.
«وَ مَن ضَلَّ فَقُل إنَّمَا أنَا مِنَ المُنذِرِين » - يعنى: و هر کس هدايت نشود و از ياد پروردگارش اعراض کند، ضلالتش، به ضرر خودش و وبال کفرش، به گردن خودش است، نه من. براى اين که من، جز بيم رسانى نيستم. مأمورم که مردم را از خطرى که در پيش دارند، بيم دهم، ولى وکيل آنان نيستم. خدا وکيل بر ايشان است.
پس اگر مى بينيم به جاى اين که بفرمايد: «وَ مَن ضَلَّ فَإنَّمَا أنَا مِنَ المُنذِرِين»، با اين که ظاهر کلام هم همان را اقتضاء داشت، فرمود: «فَقُل إنَّمَا أنَا مِنَ المُنذِرِين». و کلمۀ «بگو» را اضافه فرمود، براى اين بود که رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» را متذکر آن عهدى کند که قبلا تذکرش داده بود و آن، این بود
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۵۸۰
که غير از «انذار»، پستى ندارد و هيچ گونه مسؤوليت در باره امور مردم ندارد، و موظف است که بر خدا توکل کند و امور ايشان را به او محوّل نمايد. همچنان که فرمود: «فَتَوَکَّل عَلَى اللّهِ إنَّک عَلَى الحَقِّ المُبِين إنَّکَ لَا تُسمِعُ المَوتَى...».
پس گويى که به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» فرموده: و هر کس گمراه شد، به او بگو: من از پروردگارم شنيده ام که به غير از انذار، مسؤوليتى به گردنم نينداخته. پس من از ضلالت هر کس گمراه شود، بازخواست نخواهم شد.
«وَ قُلِ الحَْمْدُ للَّهِ سَيُرِيکُمْ آيَاتِهِ فَتَعْرِفُونهَا وَ مَا رَبُّک بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ»:
اين آيه، عطف است به جملۀ «فَقُل إنَّمَا أنَا مِنَ المُنذِرِين»، و در اين عطف، انعطافى به دنباله آيه قبل شده، که بعد از امر به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» به توکل بر او در امور مردم، به او فرمود: به زودى عاقبت بدى براى مشرکان قرار خواهد داد و ميان بنى اسرائيل در آنچه اختلاف مى کنند، قضاوت خواهد کرد، و از آيات خود، آيه هايى نشانشان خواهد داد، که مضطر به تصديق او شوند. آنگاه بر طبق اعمالشان، جزايشان دهد.
و حاصل معناى آيه، اين است که: و بگو که ثناى جميل، همه براى خداى تعالى است، در آنچه که در ملک خود جارى مى سازد. از آن جمله، بشر را به سوى آنچه خير و سعادتشان در آن است، مى خواند و مؤمنان را که به آيات او ايمان آورده و تسليم او شده اند، هدايت نموده و دل هاى تکذيب کنندگان را ميرانده و گوش هايشان را کر، و ديدگانشان را کور نموده، در نتيجه گمراه شدند و آيات او را تکذيب کردند.
«سَيُرِيکُم آيَاتِهِ فَتَعرِفُونَها» - اين جمله، اشاره است به مطالب قبل که از آيه «وَ إذَا وَقَعَ القَولُ عَلَيهِم أخرَجنَا لَهُم دَابَّةً مِنَ الأرض» شروع مى شد، و ظهور جملۀ «آيَاتِهِ» در عموم، دليل بر اين است که منظور، آيت مخصوصى نيست، بلکه هر آيتى است که مردم را ناگزير از قبول حق کند، و هر آيتى است که قبل از قيام قيامت و بعد از آن اتفاق مى افتد.
و جملۀ «وَ مَا رَبُّکَ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعمَلُون»، خطاب در اين جمله به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» است، و اين جمله، به منزله تعليل و بيان مطالب گذشته است. و معنايش اين است:
اعمال شما بندگان در برابر ديدگان پروردگار تو است. پس هيچ چيز از آنچه حکمت در قبال اعمال شما اقتضاء مى کند، از او فوت نمى شود. اگر حکمت اقتضاء دعوت و هدايت داشته باشد، مى کند و اگر اقتضاى اضلال و نشان دادن آيات و سپس پاداش نيکوکاران و کيفر بدکاران را داشته باشد، انجام مى دهد.
البته جمله مورد بحث، به صورت غايب، يعنى «عَمَّا يَعمَلُون» نيز، قرائت شده و شايد هم بهتر باشد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۵۸۱
چون مفادش تهديد تکذيب کنندگان است. و اگر کلمۀ «ربّ» را به «کاف» خطاب اضافه کرده، براى اين است که مايه دلگرمى و تقويت دل آن جناب باشد.
بحث روايتى
در تفسير قمى، در ذيل آيه: «وَ إذَا وَقَعَ القَولُ عَلَيهِم...» مى گويد: پدرم از ابن ابى عمير، از ابى بصير، از امام صادق «عليه السّلام» روايت کرده که فرمود: رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله»، به امير المؤمنين برخورد و او را در مسجد خوابيده ديد، بدين حال که مقدارى ريگ جمع کرده و سرش را روى آن گذاشته.
حضرت، با پاى خود حرکتش داد و فرمود: برخيز، اى دابّةُ الارض!
مردى از اصحاب عرضه داشت: يا رسول اللّه! آيا ما هم مى توانيم رفقاى خود را به اين نام بناميم؟
فرمود: نه به خدا سوگند، اين نام، جز براى او نيست. و او، همان دابّه اى است که خداى تعالى، در کتابش در باره او فرمود: «وَ إذَا وَقَعَ القَولُ عَلَيهِم أخرَجنَا لَهُم دَابَّةً مِنَ الأرضِ تُکَلِّمُهُم أنَّ النَّاسَ کَانُوا بِآيَاتِنَا لَا يُوقِنُون».
آنگاه فرمود: يا على! چون آخرالزمان مى شود، خداى تعالى، تو را در بهترين صورت بيرون مى کند، در حالى که با تو است، وسيلۀ داغ نهادن، و دشمنان خود را با داغ، نشان مى کنى.
مردى به امام صادق «عليه السّلام» عرضه داشت: عامّه مى گويند: اين آيه شريفه، به صورت «تَکلِمُهُم» است. يعنى ايشان را جراحت مى زنى. حضرت فرمود: خدا ايشان را در جهنم زخمى کند، براى اين که آيه شريفه از «کلام» مى باشد، نه از «کَلَّمَ».
مؤلف: روايات در اين باب، از طرق شيعه بسيار زياد است.
و در مجمع البيان، از محمد بن کعب، قرظى، روايت کرده که گفته است: على «عليه السّلام»، از «دابّه» در اين آيه پرسيد. حضرت فرمود: آگاه باشيد، به خدا سوگند اين جنبده اى دُمدار نيست، بلکه ريش دارد.
مؤلف: در اين که اين «دابّه» چگونه خلقتى دارد، روايات بسيارى است، که حرف هاى عجيب و غريب در آن ها آمده و در عين حال، با هم متعارض هم هستند. اگر کسى بخواهد به آن ها دست یابد، باید به
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۵۸۲
کتب جوامع حديث، مانند «الدر المنثور» و يا تفاسير طولانى چون «روح المعانى» مراجعه کند.
و در تفسير قمى آمده که پدرم، از ابن ابى عمير، از حمّاد و از امام صادق «عليه السّلام» روايت کرده که به من فرمود: مردم در باره آيه «يَومَ نَحشُرُ مِن کُلِّ أُمَّةٍ فَوجاً»، چه مى گويند؟
گفتم: مى گويند: اين آيه در باره قيامت است. فرمود: نه، اين طور که آنان مى گويند، نيست، بلکه درباره رجعت است. مگر خداى تعالى، در قيامت از هر امتى فوجى را محشور مى کند و بقيه آن امت ها را رها مى کند؟ با اين که خودش فرموده: «وَ حَشَرنَاهُم فَلَم نُغَادِر مِنهُم أحَداً: آنان را محشور کرديم و احدى را از قلم نينداختيم».
مؤلف: روايات در باب رجعت، از طريق شيعه، بسيار زياد است.
و در مجمع البيان، در ذيل آيه: «وَ نُفِخَ فِى الصُّور» گفته: در معناى «صور» اختلاف شده - تا آن جا که مى گويد - و بعضى گفته اند: شاخى است که چون بوق در آن مى دمند. و حديثى هم بر اين معنا آمده است.
باز در همان کتاب، در ذيل جملۀ «إلّا مَن شَاءَ اللّهُ» گفته: بعضى گفته اند: يعنى شهداء. زيرا شهداء هستند که در آن روز، فزع و ترسى ندارند، و در اين باره، خبرى نيز به طور مرفوع روايت شده است.
و در تفسير قمى، در ذيل جملۀ «صُنعَ اللّهِ الَّذِى أتقَنَ کُلَّ شَئ» مى گويد: امام فرمود: يعنى فعل خدا که با آن، هر چيزى را متقن کرده.
و در همين کتاب، در تفسير جملۀ «مَن جَاءَ بِالحَسَنَةِ فَلَهُ خَيرٌ مِنهَا وَ هُم مِن فَزَعِ يَومَئِذٍ آمِنُون وَ مَن جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَکُبَّت وُجُوهُهُم فِى النَّار» فرموده: منظور از «حسنه»، به خدا سوگند، ولايت اميرالمؤمنين «عليه السّلام»، و مراد از «سيئه»، به خدا سوگند، دشمنى با اوست.
مؤلف: اين روايت، از باب جرى و تطبيق مصداق بر کلى است، نه اين که تنها در خصوص ولايت و عداوت آن جناب نازل شده باشد. البته به اين مضمون، روايات بسيارى وارد شده، که چه بسا ممکن است آن ها را به محملى که خواهد آمد، حمل نمود.
و در خصال، از يونس بن ظبيان روايت کرده که گفت: امام صادق جعفر بن محمد «عليه السلام» فرمود: مردم خداى را سه گونه عبادت مى کنند:
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۵۸۳
يک طبقه، او را به خاطر رغبتى که به ثوابش دارند عبادت مى کنند و اين طبقه، عبادتشان، عبادت حريصان است، که داعی شان بر عبادت، «طمع» است.
دسته دوم، او را عبادت مى کنند بدين جهت که از آتش او بيمناک اند، و اين عبادت، «عبادت بردگان» است، که داعی شان بر عبادت، «ترس» است.
وليکن من خدا را به خاطر محبتى که به او دارم، عبادت مى کنم و اين، «عبادت کرام» است، که داعی شان بر عبادت، «محبت» است که خود مستلزم امنيت است، که خداى تعالى در باره شان فرمود: «وَ هُم مِن فَزَعِ يَومَئِذٍ آمِنُون». و نيز فرموده: «قُل إن کُنتُم تُحِبُّونَ اللّهَ فَاتَّبِعُونِى يُحبِبکُمُ اللّهُ وَ يَغفِر لَکُم ذُنُوبَکُم». پس کسى که خداى را دوست بدارد، خدا هم دوستش مى دارد و کسى که خدا دوستش بدارد، از ايمنان مى باشد.
مؤلف: لازمه استدلالى که در اين حديث شده، اين است که «حسنه» در آيه شريفه، به «ولايت» تفسير شود. ولايتى که عبارت است از عبادت خداى تعالى از طريق محبت و باعث است که اراده عبد در اراده خدا فانى گشته، در عوض، خداى تعالى هم امور آن بنده را خودش تکفل نموده و در او تصرف نمايد، و اين، يکى از دو معناى ولايت على «عليه السّلام» است.
پس آن جناب، «صاحب ولايت» و اولين کسى است که از اين مسأله براى امت فتح باب کرد. و ممکن است بيشتر روايات وارده در اين که مراد از «حسنه»، ولايت على است، نيز به همين معنا تفسير شود.
و در الدر المنثور است که ابوالشيخ و ابن مردويه و ديلمى، از کعب بن عجزه، از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» روايت کرده که در معناى جملۀ «مَن جَاءَ بِالحَسَنَةِ فَلَهُ خَيرٌ مِنهَا» فرمود: منظور از «حسنه»، شهادت به «لا اله الا اللّه» است، همچنان که منظور از «سيئه»، شرک به خداست، که فردا، به اولى گفته مى شود: نجات يافتى، و به اين گفته مى شود: هلاک شدى.
مؤلف: اين معنا، از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله»، به عبارات مختلف و به طرق گوناگونى نقل شده و جا دارد اين تفسير، يعنى تفسير «حسنه» به «لا اله الا اللّه» مقيد شود به سائر احکام شرعيه، که از لوازم توحيدند، و گرنه، بايد تشريع آن احکام لغو باشد. خلاصه اين که معنا ندارد «حسنه» در آيه، منحصر در کلمه توحيد بوده باشد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۵۸۴
و در تفسير قمى، در ذيل آيه: «إنَّمَا أُمِرتُ أن أعبُدَ رَبَّ هَذِهِ البَلدَة الَّذِى حَرَّمَهَا»، فرمود: مقصود مکه است.
و نيز در همان کتاب، از پدرش، از حماد بن عيسى، از حريز، از امام صادق «عليه السّلام» روايت کرده که فرمود:
روزى که رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» مکه را فتح کرد، در مسجد الحرام، درب خانه کعبه را گشود و دستور داد تا عکس هايى که در آن جا کشيده بودند، محو کنند. پس دست ها را به چهارچوبه درب گرفت و فرمود:
هان اى مردم! خداى تعالى، از روزى که آسمان ها و زمين را آفريد، مکه را محترم کرد. پس مکه حرمتش بستگى دارد به حرمت خدا، که تا روز قيامت ادامه دارد. احدى شکار مکه را فرارى ندهد و درختش را نَکَنَد، و هيچ مکانى از آن را به خود اختصاص ندهد و هيچ افتاده اى را بر ندارد، مگر آن که بخواهد به صاحبش برساند.
آنگاه عباس عرضه داشت: يا رسول اللّه! به جز چوب «اذخر» که براى قبر و ساختن خانه لازم است؟ رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» فرمود: بله، به جز «اذخر».
مؤلف: اين حديث از طرق اهل سنت نيز، روايت شده است.
و در الدر المنثور است که ابن مردويه، از ابن مسعود، از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» روايت کرده که فرمود: در قرآن کريم، هر جا «وَ مَا اللّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعمَلُون» هست، با «تاء» خوانده مى شود، و هر جا «وَ مَا رَبُّکَ بِغَافِلٍ عَمَّا يَعمَلُون» هست، با «ياء» خوانده مى شود.
وَ الحَمدُ لِلهِ رَبِّ العَالَمِين
رده:تفسیر المیزان