المیزان جلد۱۷ بخش۲۵
مؤلف: اين روايت اگر لفظ آيه با آن مساعدت کند، يعنى با جمله «فَطَفِقَ مَسحاً بِالسّوقِ وَ الأعنَاق» بسازد، روايت بى اشکالى است. و اما مسألۀ برگشتن خورشيد اشکالى ندارد، براى اين که وقتى ما معجزه را براى انبياء بپذيريم و اثبات کنيم،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۳۱۴
ديگر چه فرقى بين معجزات هست؟ مخصوصا با در نظر گرفتن اين که از نظر روايات، آفتاب، تنها براى سليمان «عليه السلام» برنگشته، بلکه براى «يوشع بن نون» و على بن ابى طالب «عليه السلام» نيز، باز گشته، و روايات آن در کمال اعتبار است. پس ديگر نبايد به اشکالى که فخر رازى، در تفسير کبير خود کرده، اعتنا نمود.
سخنان عجيب و غريبى که درباره سليمان «ع» گفته اند
و اما پى کردن اسبان و زدن گردن هاى آن ها با شمشير، مطلبى است که (تنها در اين روايت نيامده) در چند روايت ديگر نيز، از طريق اهل سنت نقل شده، که قمى هم، آن ها را در تفسير خود آورده. ولى چيزى که هست، همۀ اين روايات به «کعب الاحبار» يهودى الاصل بر مى گردد، همچنان که در روايات گذشته از ابن عباس هم گذشت، و به هر حال به همان بيانى که گذشت، نبايد به آن اعتنا کرد.
اين مفسران، در اغراق گويى شان درباره اين داستان، آن قدر تندروى کرده اند که روايت کرده اند که آن اسبان بيست هزار بوده، که همه داراى بال بوده اند. نظير آن روايتى که در ذيل «حَتّى تَوَارَت بِالحِجَاب»، از کعب روايت کرده اند که گفت: آن حجاب از ياقوت سبز بوده. ياقوتى که محيط به همه خلايق است، و از سبزى آن، آسمان سبز شده! غافل از اين که آسمان، اصلا سبز نيست).
باز، نظير آن از عجايبى که در اين داستان نقل کرده اند، روايتى است که در ذيل «وَ ألقَينَا عَلى کُرسِيّه جَسَداً» آورده اند که خدا به او پسرى داد، و او از ترس جنّ - و در بعضى روايات ديگر از ترس ملک الموت - به ابر سپرد تا او را در دامن خود حفظ کند، ولى روزى جسد مرده او را بر تخت خود يافت!
و باز روايتى که آورده اند، روزى سليمان گفت: امشب با صد نفر از زنان خود جماع مى کنم، تا از هر يک از آن ها پسرى شجاع برايم متولد شود و در راه خدا جهاد کند، و در اين کلام خود، إن شاء اللّه نگفت، و در نتيجه، هيچ يک از همسرانش باردار نشدند. مگر يک نفر که فرزندى نيمه تمام زاييد و سليمان او را بسيار دوست مى داشت و بدين جهت، او را نزد يکى از جنّيان پنهان کرد. تا اين که دست ملک الموت، او را گرفته، قبض روح کرد و جسدش را بر تخت سليمان انداخت.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۳۱۵
و نيز از حرف هاى عجيب و غريب، مطلبى است که در روايات بسيارى آمده، که عده اى از آن ها به ابن عباس مى رسد، و ابن عباس تصريح کرده که من اين حرف را از «کعب» شنيدم، و آن اين است که: سليمان انگشترى داشت و يکى از شيطان ها، آن را از وى دزديد و در نتيجه، چند روزى مُلک سليمان زايل شد و تسلطش بر شياطين پايان يافت، و بر عکس، شيطان ها بر مُلک او مسلط شدند، تا آن که خداوند انگشترش را به او برگردانيد و در نتيجه، سلطنتش دوباره برگشت!
و بالاخره، در داستان سليمان «عليه السلام»، امورى روايت کرده اند که هر خردمندى بايد ساحت انبياء را منزّه از آن امور بداند، و حتى از نقل آن ها درباره انبياء شرم کند. مثلا يکى از آن ها اين است که: منظور از افتادن جسد بر تخت اين است که شيطان بر تخت او نشست.
اين ها همه مطالب بی پايه اى است، که دست خائنان و جعالان، آن ها را در روايات داخل کرده، و - همان طور که قبلا هم گفتيم - نبايد به آن ها اعتنا نمود، و اگر خوانندۀ عزيز، علاقمند به ديدن آن روايات است، همه اش، در تفسير الدر المنثور سيوطى نقل شده، بدان جا مراجعه نمايد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۳۱۶
آيات ۴۱ - ۴۸ سوره «ص»
وَ اذْکُرْ عَبْدَنَا أَيُّوبَ إِذْ نَادَى رَبَّهُ أَنّى مَسّنىَ الشيْطانُ بِنُصبٍ وَ عَذَابٍ(۴۱)
ارْکُض بِرِجْلِک هَذَا مُغْتَسلُ بَارِدٌ وَ شرَابٌ(۴۲)
وَ وَهَبْنَا لَهُ أَهْلَهُ وَ مِثْلَهُم مَّعَهُمْ رَحْمَةً مِّنَّا وَ ذِکْرَى لاُولى الاَلْبَابِ(۴۳)
وَ خُذْ بِيَدِک ضِغْثاً فَاضرِب بِّهِ وَ لا تحْنَث إِنَّا وَجَدْنَاهُ صابِراً نِّعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوَّابٌ(۴۴)
وَ اذْکُرْ عِبَدَنَا إِبْرَاهِيمَ وَ إِسحَاقَ وَ يَعْقُوبَ أُولى الاَيْدِى وَ الاَبْصارِ(۴۵)
إِنَّا أَخْلَصنَاهُمْ بخَالِصةٍ ذِکرَى الدَّارِ(۴۶)
وَ إِنّهُمْ عِندَنَا لَمِنَ الْمُصطفَينَ الاَخْيَارِ(۴۷)
وَ اذْکُرْ إِسمَاعِيلَ وَ الْيَسعَ وَ ذَا الْکِفْلِ وَ کُلُّ مِّنَ الاَخْيَارِ(۴۸)
«ترجمه آيات»
به ياد آور بندۀ ما ايّوب را، آن زمان که پروردگار خود را ندا داد که شيطان، مرا دچار عذاب و گرفتارى کرد (۴۱).
(بدو گفتيم:) پاى خود به زمين بکش، که آب همين جا نزديک توست، آبى خنک. در آن، آب تنى کن و از آن بنوش (۴۲).
و اهلش را با فرزندانى به همان تعداد و دو برابر فرزندانى که داشت، به او بداديم، تا رحمتى باشد از ما به او، و تذکرى باشد براى خردمندان (۴۳).
و نيز، به او گفتيم حال که سوگند خورده اى که همسرت را صد ترکۀ چوب بزنى، تعداد صد ترکه به دست بگير و آن ها را يک بار به زنت بزن، تا سوگند خود نشکسته باشى. ما، ايّوب را بنده اى خويشتندار يافتيم، چه خوب بود همواره به ما رجوع می کرد. (۴۴)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۳۱۷
و به ياد آور بندگان ما، ابراهيم و اسحاق و يعقوب را، که مردانى نيرومند و بينا بودند (۴۵).
(بدين جهت نيرومند و بينا بودند که ) ما آن را به خصلتى خالص که همان ياد آخرت باشد، خالص و پاک کرديم (۴۶).
و ايشان، نزد ما از برگزيدگان اخيارند (۴۷).
و به ياد آور اسماعيل و يسع و ذوالکفل را و هر يک از اخيار بودند (۴۸).
«بیان آيات»
اين آيات، متعرض سومين داستانى است که رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» مأمور شده به ياد آن ها باشد و در نتيجه صبر کند، و آن عبارت است از: داستان ايّوب پيغمبر «عليه السلام»، و محنت و گرفتاری هايى که خدا برايش پيش آورد، تا او را بيازمايد. و سپس رفع آن گرفتاری ها و عافيت خدا و عطاى او را ذکر کرده، و سپس دستور مى دهد تا ابراهيم و پنج نفر از ذريه او از انبياء را به ياد آورد.
«وَ اذْکُرْ عَبْدَنَا أَيُّوب إِذْ نَادَى رَبَّهُ أَنى مَسّنىَ الشيْطانُ بِنُصبٍ وَ عَذَابٍ»:
اين جمله، دعايى است از ايوب «عليه السلام»، که در آن از خدا مى خواهد عافيتش دهد، و سوء حالى که بدان مبتلا شده، از او برطرف سازد. و به منظور رعايت تواضع و تذلل، درخواست و نياز خود را ذکر نمى کند، و تنها از اين که خدا را به نام «رَبّى: پروردگارم» صدا مى زند، فهميده مى شود که او را براى حاجتى مى خواند.
کلمه «نُصب»، به معناى تعب و به تنگ آمدن است. و جملۀ «إذ نَادَى...»، به اصطلاح ادبى، بَدَل اشتمال است. در آغاز مى فرمايد: «به ياد آر بندۀ ما ايّوب را». بعدا بعضى از خاطرات او را نام برده، مى فرمايد: به ياد آر اين خاطره اش را که پروردگار خود را خواند که: «اى پروردگار من...».
پس جملۀ «إذ نَادَى»، هم مى تواند بَدَل اشتمال از کلمۀ «عَبدَنَا» باشد، و هم از کلمۀ «أيّوب». و جملۀ «أنّى مَسّنِى...»، حکايت نداى ايوب است.
و از ظاهر آيات بعدى بر مى آيد که مرادش از «نُصب و عَذَاب»، بدحالى و گرفتاری هايى است که در بدن او و در خاندانش پيدا شد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۳۱۸
همان گرفتاری هايى که در سوره انبياء، آن را از آن جناب چنين حکايت کرده که گفت: «مَسّنِىَ الضُّرُّ وَ أنتَ أرحَمُ الرّاحِمِين». البته اين در صورتى است که بگوييم کلمۀ «ضُرّ»، شامل مصيبت در خود آدمى و اهلبيتش مى شود. و در اين سوره و سوره انبياء، هيچ اشاره اى به از بين رفتن اموال آن جناب نشده، هر چند که اين معنا، در روايات آمده است.
وجه اين که ايوب «ع»، ابتلاء خود را، به شيطان نسبت داد
و ظاهرا مراد از «مسّ شيطان به نُصب و عذاب»، اين است که: مى خواهد «نُصب» و «عَذَاب» را به نحوى از سببيت و تأثير، به شيطان نسبت دهد و بگويد که شيطان در اين گرفتاری هاى من، مؤثر و دخيل بوده است. و همين معنا، از روايات هم بر مى آيد.
و در اين جا، اين سؤال پيش مى آيد که يکى از گرفتاری هاى ايّوب، مرض او بود و مرض، علل و اسباب عادى و طبيعى دارد. پس چگونه آن جناب، مرض خود را هم، به شيطان نسبت داد و هم، به بعضى از علل طبيعى؟
جواب اين اشکال، آن است که: اين دو سبب، يعنى شيطان و عوامل طبيعى، دو سبب در عرض هم نيستند، تا در يک مسبّب جمع نشوند و نشود مرض را به هر دو نسبت داد، بلکه دو سبب طولى اند، و توضيح آن در تفسير آيه «وَ لَو أنّ أهلَ القُرَى آمَنُوا وَ اتّقَوا لَفَتَحنَا عَلَيهِم بَرَکَاتٍ مِنَ السّماء»، در جلد هشتم اين کتاب بيان گرديده، بدان جا مراجعه شود.
ممکن است گفته شود: اگر چنين استنادى ممکن باشد، ولى صرف امکان دليل بر وقوع آن نمى شود. از کجا که شيطان چنين تأثيرى در انسان ها داشته باشد، که هر کس را خواست، بيمار کند؟
در پاسخ مى گوييم: نه تنها دليلى بر امتناع آن نداريم، بلکه آيه شريفه «إنّمَا الخَمرُ وَ المَيسِرُ وَ الأنصَابُ وَ الأزلَامُ رِجسٌ مِن عَمَلِ الشّيطَان»، دليل بر وقوع آن است. براى اين که در اين آيه، شراب و قمار و بت ها و ازلام را به شيطان نسبت داده و آن را، عمل شيطان خوانده. و نيز از حضرت موسى «عليه السلام» حکايت کرده که بعد از کشتن آن مرد قبطى، گفته: «هَذَا مِن عَمَلِ الشّيطَانِ إنّهُ عَدُوٌّ مُضِلٌّ مُبِينٌ»، که در تفسيرش گفتيم کلمۀ «هَذَا»، اشاره است به مقاتله آن دو.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۳۱۹
و به فرضى هم که از روايات چشم پوشى کنيم، ممکن است احتمال دهيم که مراد از نسبت دادن «نُصب» و «عَذَاب» به شيطان، اين باشد که شيطان، با وسوسۀ خود، مردم را فريب داده و به مردم گفت: از اين مرد دورى کنيد و نزديکش نشويد. چون اگر او پيغمبر بود، اين قدر بلاء از همه طرف احاطه اش نمى کرد، و کارش بدين جا نمى کشيد، و عاقبتش بدين جا که همه زبان به شماتت و استهزايش بگشايند، نمى انجاميد.
امکان تأثیر شيطان، در بدن ها و اموال و ديگر متعلّقات مادى معصومان«ع»
در تفسير کشاف، اين وجه را که گفتيم انکار کرده و گفته: به هيچ وجه نمى توانيم اين وجه را بپذيريم که خدا، شيطان را بر انبياى خود مسلّط کند تا هر جور دلش خواست، آن حضرات را اذيت و آزار کند و دچار عذاب نمايد و از اين راه، داغ دل خود را از آنان بستاند. چون اگر بنا باشد اين کار نسبت به انبياء جايز باشد، نسبت به پيروان انبياء، يعنى مردم صالح نيز (به طريق اولى)، جايز است. آن وقت، راندۀ درگاه خدا، هيچ مؤمن صالحى را از اين انتقام خود سالم نمى گذارد. همه را بيچاره و هلاک مى کند، با اين که در قرآن کريم، مکرر آمده، که شيطان به غير از وسوسه، هيچ دخالت و تأثير ديگر ندارد.
ليکن اين اشکال زمخشرى وارد نيست. براى اين که آنچه در قرآن کريم، از خصائص انبياء و ساير معصومان شمرده شده، همانا عصمت است، که به خاطر داشتن آن، از تأثير شيطان در نفوسشان ايمن اند، و شيطان نمى تواند در دل هاى آنان وسوسه کند.
و اما تأثيرش در بدن هاى انبياء و يا اموال و اولاد و ساير متعلقات ايشان، به اين که از اين راه وسيلۀ ناراحتى آنان را فراهم سازد، نه تنها هيچ دليلى بر امتناع آن در دست نيست، بلکه دليل بر امکان وقوع آن هست، و آن، آيه شريفه «فَإنّى نَسِيتُ الحُوتَ وَ مَا أنسَانِيهِ إلّا الشّيطَانُ أن أذکُرَهُ» مى باشد، که راجع است به داستان مسافرت موسى با همسفرش يوشع «عليه السلام». و يوشع به موسى مى گويد: اگر ماهى را فراموش کردم، اين فراموشى کار شيطان بود. او بود که نگذاشت من به ياد ماهى بيفتم.
پس از اين آيه، بر مى آيد که شيطان اين گونه دخل و تصرف ها را در دل هاى معصومان دارد. و اما اين که گفت: لازمۀ جواز و امکان مداخله شيطان در دل هاى انبياء اين است که در دل هاى پيروان انبياء نيز، دخل و تصرف بکند، در پاسخش مى گوييم:
اين ملازمه را قبول نداريم. زيرا ما که مى گوييم ممکن است شيطان چنين تصرف هايى در دل هاى معصومان بکند، معتقديم که هر جا چنين تصرف هايى بکند، به اذن خدا مى کند. به اين معنا که خدا جلوگيرش نمى شود. چون مداخلۀ شيطان را مطابق مصلحت مى بيند. مثلا مى خواهد مقدار صبر و حوصله بنده اش معين شود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۳۲۰
و لازمۀ اين حرف، اين نيست که شيطان بدون مشيّت و اذن خدا، هرچه دلش خواست، بکند و هر بلايى که خواست، بر سرِ بندگان خدا بياورد، و اين، خود روشن است.
استجابت دعاى ايّوب«ع»، پس از بیماری ها و گرفتاری ها
«ارْکُض بِرِجْلِک هَذَا مُغْتَسلُ بَارِدٌ وَ شرَابٌ»:
واقع شدن اين آيه در دنبال آيه قبلى که درخواست و نداى ايّوب «عليه السلام» را حکايت مى کرد، اين معنا را افاده مى کند که: خداى سبحان خواسته است به وى اعلام کند که دعايش مستجاب گشته. و جمله «أُرکُض بِرِجلِکَ»، حکايت آن وحيى است که در هنگام کشف از استجابت به آن جناب فرموده. و يا اين که در اين جمله، چيزى از مادۀ «قول» تقدير گرفته شده، که اگر اظهار مى شد، چنين مى شد: «فَاستَجَبنَا لَهُ وَ قُلنَا أُرکُض...». و سياق آيه که سياق امر است، إشعار دارد، بلکه کشف مى کند از اين که:
آن جناب در آن موقع، آن قدر از پا درآمده بود که قادر به ايستادن و راه رفتن با پاى خود نبوده، و در سراپاى بدن، بيمارى داشته، و خداى تعالى، اول مرض پاى او را شفا داده، و بعد چشمه اى در آن جا برايش جوشانده، و دستور داد که از آن چشمه حمام بگيرد، و بنوشد تا ظاهر و باطن بدنش از ساير مرض ها بهبودى يابد. و اين مطالبى که گفتيم، از سياق آيه استفاده مى شود، مورد تأييد روايات هم هست.
و در آيه شريفه، از طريق حذف جزئيات، ايجاز به کار رفته و تقدير آن، اين است که: «أُرکُض بِرِجلِکَ هَذَا مُغتَسَلٌ بَارِدٌ وَ شَرَابٌ، فَرَکَضَ بِرِجلِهِ وَ اغتَسَلَ وَ شَرِبَ فَبَرأ اللّهُ مِن مَرَضِهِ: پاى خود به زمين بکش که پهلويت، چشمه اى خُنَک و نوشيدنى ايجاد شده. پس ايوب پاى خود بدان سو کشيد، و چشمه را يافته، از آن غسل کرد، و از آبش نوشيد و در نتيجه، خدا او را از همه مرض ها بهبودى داد».
«وَ وَهَبْنَا لَهُ أَهْلَهُ وَ مِثْلَهُم مَّعَهُمْ رَحْمَةً مِّنَّا وَ ذِکْرَى لاُولى الاَلْبَابِ»:
در روايات آمده: تمامى کسان او، به غير از همسرش، مُردند و آن جناب به داغ همۀ فرزندانش مبتلا شده بود، و بعدا، خدا همه را برايش زنده کرد، و آنان را و مثل آنان را به آن جناب بخشيد.
بعضى گفته اند که: فرزندانش در ايام ابتلايش از او دورى کردند و خدا با بهبودى اش، آنان را دوباره دورش جمع کرد، و همان فرزندان، زن گرفتند و بچه دار شدند. پس معناى اين که خدا فرزندانش را و مثل آنان را به وى بخشيد، همين است که آنان و فرزندان آنان را، دوباره دورش جمع کرد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۳۲۱
«رَحمَةً مِنّا وَ ذِکرَى لِأولِى الألبَاب» - کلمه «رحمة»، مفعولٌ له است. و معناى جمله، اين است که: ما اين کار را کرديم، براى اين که رحمتى از ما به وى بوده باشد، و نيز، تذکرى براى صاحبان عقل باشد، تا با شنيدن سرگذشت آن جناب، متذکر شوند.
«وَ خُذْ بِيَدِک ضِغْثاً فَاضرِب بِهِ وَ لا تَحْنَث إِنَّا وَجَدْنَاهُ صَابِراً نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوَّابٌ»:
در مجمع البيان مى گويد: کلمه «ضغث»، به معناى يک مشت پر از شاخه درخت و يا از گياه و يا از خوشه خرما است، و ايوب «عليه السلام» سوگند خورده بود که اگر حالش خوب شود، همسرش را صد تازيانه بزند، چون در امرى او را ناراحت کرده بود - که به زودى روايتش ذکر مى شود - و چون خداى تعالى عافيتش داد، به وى فرمود تا يک مشت شاخه، به عدد تازيانه هايى که بر آن سوگند خورده بود (صد عدد)، در دست گرفته، يک نوبت آن را به همسرش بزند، تا آن که سوگند خود را نشکسته باشد.
و سياق اين آيه، به آنچه ذکر شده، اشاره دارد. و اگر جرم همسر او و سبب سوگند او را ذکر نکرده، براى اين است که هم تأدّب و هم نامبرده را احترام کرده باشد.
«إنّا وَجَدنَاهُ صَابِراً» - يعنى: ما او را در برابر ابتلائاتى که به وسيلۀ آن او را آزموديم، يعنى در برابر مرض و از بين رفتن اهل و مال، صابر يافتيم. و اين جمله، تعليل جمله «وَ اذکُر»، و يا تعليل جمله «عَبدَنا» است، و چنين معنا مى دهد که: اگر ما او را عبد ناميديم، و يا عبد خود ناميديم، براى اين است که ما او را صابر يافتيم.
البته در بين اين دو احتمال، احتمال اول بهتر است. و جمله «نِعمَ العَبدُ إنّهُ أوّاب»، مدح ايّوب «عليه السلام» است.
وجه اين که ابراهيم و اسحاق و يعقوب «ع» را، به داشتن «دست» و «چشم»، مدح فرمود
«وَ اذْکُرْ عِبَدَنَا إِبْرَاهِيمَ وَ إِسحَاقَ وَ يَعْقُوب أُولى الاَيْدِى وَ الاَبْصَارِ»:
اين آيه شريفه، انبياى نامبرده را مدح مى کند به اين که : داراى «أيدى» و «أبصار»ند. و کلمۀ «يد» و نيز کلمه «بَصَر»، وقتى قابل مدح اند، که دست و چشم انسان باشند، (و گرنه حيوانات هم، دست و چشم دارند) و در مواردى استعمالش نمايند که آفريدگار، آن دو را براى همان موارد آفريده باشد، و شخص نامبرده دست و چشم خود را در راه انسانيت خود به خدمت گرفته باشد. و در نتيجه، با دست خود اعمال صالح انجام داده، و خير به سوى خلق خدا جارى ساخته باشد. و با چشم خود، راه هاى عافيت و سلامت را از موارد هلاکت تميز داده، و به حق رسيده باشد. نه اين که حق و باطل، برايش يکسان و مشتبه باشد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۳۲۲
پس اين که فرمود: ابراهيم و اسحاق و يعقوب، داراى دست و چشم بودند، در حقيقت خواسته است به کنايه بفهماند نامبردگان، در طاعت خدا و رساندن خير به خلق، و نيز در بينايى شان در تشخيص اعتقاد و عمل حق، بسيار قوى بوده اند.
آيه شريفه «وَ وَهَبنَا لَهُ إسحَاقَ وَ يَعقُوبَ نَافِلَةً وَ کُلّاً جَعَلنَا صَالِحِين * وَ جَعَلنَاهُم أئِمّةً يَهدُونَ بِأمرِنَا وَ أوحَينَا إلَيهِم فِعلَ الخَيرَاتِ وَ إقَامَ الصّلوة وَ إيتَاءَ الزّکَوةِ وَ کَانُوا لَنَا عَابِدِين»، به آن دو معنا که در آيه مورد بحث آمده، اشاره نموده و متعرض هر دو شده است. چون ائمه بودن، و به امر خدا هدايت کردن، و وحى خدا را گرفتن، همه آثار «أبصار» است و زکات دادن و فعل خيرات، و اقامه نماز، آثار «أيدى» است.
اين معنا را، قمى هم، در تفسير خود، از ابى الجارود، از امام ابى جعفر «عليه السلام» روايت کرده. چون در آن روايت، «أولِى الأيدِى»، به نيرومندى در عبادت، و «أبصَار»، به داشتن بصيرت در عبادت تفسير شده است.
«إِنَّا أَخْلَصنَاهُمْ بخَالِصةٍ ذِکرَى الدَّارِ»:
کلمه «خَالِصَة»، وصفى است که در جاى موصوف خود آمده. و حرف «باء» - که بر سرِ آن است - «باى» سببيّت است، و تقدير کلام، «بسبب خصلة خالصة» است. و جملۀ «ذِکرَى الدّار»، بيان آن خصلت است. و منظور از کلمۀ «دار»، دار آخرت مى باشد.
اين آيه، يعنى جمله «إنّا أخلَصنَاهُم...»، تعليل مضمون آيه قبلى است، که نامبردگان از انبياء را، «أولِى الأيدِى وَ الأبصَار» مى خواند. ممکن هم هست، تعليل باشد براى کلمه «عِبَادِنَا»، و يا براى جمله «وَ اذکُر». و از اين سه احتمال، اولى از همه مناسب تر است. براى اين که وقتى انسان مستغرق در ياد آخرت و جوار ربّ العالَمين شد، و تمامى همّش، مرتکز در آن گرديد، قهرا معرفتش نسبت به خدا کامل گشته، نظرش در تشخيص عقايد حق مصاب مى گردد. و نيز، در سلوک راه عبوديت حق، تبصّر پيدا مى کند، و ديگر بر ظاهر حيات دنيا و زينت آن، مانند ابناى دنيا جمود ندارد.
همچنان که در شأن چنين کسانى، در جاى ديگر نيز فرموده: «فَأعرِض عَمّن تَوَلّى عَن ذِکرِنَا وَ لَم يُرِد إلّا الحَيوةَ الدّنيَا ذَلِکَ مَبلَغُهُم مِنَ العِلم». پس جملۀ «إنّا أخلَصنَاهُم»، براى تعليل جملۀ «أُولِى الأيدِى وَ الأبصَار»، مناسب تر است، تا براى جملۀ «عِبَادِنَا»، و يا جملۀ «وَ اذکُر».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۳۲۳
و معناى آيه، اين است که: اگر گفتيم اينان صاحبان ايدى و ابصارند، براى اين است که ما آنان را به خصلتى خالص و غير مشوب، خالص کرديم. خصلتى بس عظيم الشأن و آن، عبارت است از: ياد خانۀ آخرت.
بعضى از مفسران گفته اند: مراد از کلمۀ «دار»، همين دار دنيا است، و منظور آيه اين است که: ما ايشان را خالص کرديم براى دار دنيا، يعنى مادام که دنيا برقرار باشد، ذکر خير آنان بر سرِ زبان ها باشد، همچنان که در جاى ديگر فرموده: «وَهَبنَا لَهُ إسحَاقَ وَ يَعقُوبَ» - تا آن جا که مى فرمايد - «وَ جَعَلنَا لَهُم لِسَانَ صِدقٍ عَلِيّا»، ولى وجه سابق به نظر ما، مناسب تر است.
«وَ إِنّهُمْ عِندَنَا لَمِنَ الْمُصطفَينَ الاَخْيَارِ»:
در سابق گذشت که «إصطفا»، ملازم با اسلام و تسليم شدن به تمام معنا براى خداى سبحان است. و در اين آيه شريفه، اشاره اى دارد به آيه «إنّ اللّهَ اصطَفَى آدَمَ وَ نُوحاً وَ آلَ إبرَاهِيمَ وَ آلَ عِمرَانَ عَلَى العَالَمِين».
کلمه «أخيار» - به طورى که گفته اند - جمع «خير» است، که در معنا، مقابل «شرّ» است. ولى بعضى گفته اند که: جمع «خيّر» - با تشديد ياء، و يا با تخفيف - مانند «أموات»، که جمع «ميّت» - با تشديد - و «ميت» - بدون تشديد - است.
«وَ اذْکُرْ إِسمَاعِيلَ وَ الْيَسعَ وَ ذَا الْکِفْلِ وَ کُلُّ مِنَ الاَخْيَارِ»:
معناى اين آيه روشن است و حاجتى به توضيح ندارد.
گفتارى درباره سرگذشت ايّوب«ع»، در قرآن و حديث
۱ - داستان ايّوب از نظر قرآن :
در قرآن کريم، از داستان آن جناب، به جز اين نيامده که: خداى تعالى، او را به ناراحتى جسمى و به داغ فرزندان مبتلا نمود، و سپس، هم عافيتش داد و هم، فرزندانش را و مثل آنان را، به وى برگردانيد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۳۲۴
و اين کار را به مقتضاى رحمت خود کرد، و به اين منظور کرد تا سرگذشت او، مايه تذکر عابدان باشد.
۲ - ثناى جميل خداى تعالى، نسبت به آن جناب :
خداى تعالى، ايّوب «عليه السلام» را در زمرۀ انبيا و از ذريّه ابراهيم شمرده، و نهايت درجه ثنا را بر او خوانده، و در سوره «ص»، او را «صابر»، «بهترين عبد»، و «أوّاب» خوانده است.
۳ - داستان آن جناب، از نظر روايات :
در تفسير قمى آمده که پدرم، از ابن فضال، از عبداللّه بن بحر، از ابن مسکان، از ابى بصير، از امام صادق «عليه السلام»، چنين حديث کرد که ابوبصير گفت: از آن جناب پرسيدم گرفتاری هايى که خداى تعالى، ايّوب «عليه السلام» را در دنيا، بدان ها مبتلا کرد، چه بود و چرا مبتلايش کرد؟
در جوابم فرمود: خداى تعالى، نعمتى به ايّوب ارزانى داشت، و ايّوب «عليه السلام»، همواره شکر آن را به جاى مى آورد، و در آن تاريخ، شيطان هنوز از آسمان ها ممنوع نشده بود و تا زير عرش بالا مى رفت. روزى از آسمان متوجه شکر ايّوب شد و به وى حسد ورزيده عرضه داشت:
پروردگارا! ايّوب، شکر اين نعمت که تو به وى ارزانى داشته اى، به جاى نياورده، زيرا هر جور که بخواهد شکر اين نعمت را بگذارد، باز با نعمت تو بوده. از دنيايى که تو به وى داده اى، انفاق کرده، شاهدش هم اين است که: اگر دنيا را از او بگيرى، خواهى ديد که ديگر شکر آن نعمت را نخواهد گذاشت. پس مرا بر دنياى او مسلط بفرما تا همه را از دستش بگيرم، آن وقت خواهى ديد چگونه لب از شکر فرو مى بندد، و ديگر عملى از باب شکر انجام نمى دهد.
از ناحيه عرش، به وى خطاب شد که من، تو را بر مال و اولاد او مسلط کردم، هرچه مى خواهى، بکن.
امام سپس فرمود: ابليس از آسمان سرازير شد. چيزى نگذشت که تمام اموال و اولاد ايّوب از بين رفتند، ولى به جاى اين که ايّوب از شکر باز ايستد، شکر بيشترى کرد، و حمد خدا زياده بگفت.
ابليس به خداى تعالى عرضه داشت: حال مرا بر زراعتش مسلط گردان. خداى تعالى فرمود: مسلطت کردم. ابليس با همه شيطان هاى زير فرمانش بيامد، و به زراعت ايّوب بدميدند. همه طعمه حريق گشت. باز ديدند که شکر و حمد ايّوب زيادت يافت.
عرضه داشت: پروردگارا! مرا بر گوسفندانش مسلط کن، تا همه را هلاک سازم. خداى تعالى، مسلطش کرد. گوسفندان هم که از بين رفتند، باز شکر و حمد ايّوب بيشتر شد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۳۲۵
ابليس عرضه داشت: خدايا! مرا بر بدنش مسلط کن. فرموده: مسلط کردم که در بدن او، به جز عقل و دو ديدگانش، هر تصرفى بخواهى بکنى.
ابليس، بر بدن ايّوب بدميد و سراپايش زخم و جراحت شد. مدتى طولانى بدين حال بماند، در همۀ مدت، گرم شکر خدا و حمد او بود. حتى از طول مدت جراحات، کرم در زخم هايش افتاد، و او از شکر و حمد خدا باز نمى ايستاد. حتى اگر يکى از کرم ها از بدنش مى افتاد، آن را به جاى خودش بر مى گردانيد، و مى گفت: به همان جايى برگرد که خدا از آن جا تو را آفريد.
اين بار، بوى تعفّن به بدنش افتاد، و مردم قريه، از بوى او متأذّى شده، او را به خارج قريه بردند و در مزبله اى افکندند.
در اين ميان، خدمتى که از همسر او - که نامش «رحمت»، دختر «افراييم»، فرزند يوسف بن يعقوب بن اسحاق بن ابراهيم «عليهما السلام» بود - سر زد، اين که دست به کار گدايى زده، هرچه از مردم صدقه مى گرفت، نزد ايّوب مى آورد، و از اين راه، از او پرستارى و پذيرايى مى کرد.
امام سپس فرمود: چون مدت بلا بر ايّوب به درازا کشيده شد، و ابليس صبر او را بديد، نزد عده اى از اصحاب ايّوب که راهبان بودند و در کوه ها زندگى مى کردند، برفت، و به ايشان گفت: بياييد مرا به نزد اين بنده مبتلا ببريد، احوالى از او بپرسيم، و عيادتى از او بکنيم.
اصحاب، بر قاطرانى سفيد سوار شده، نزد ايّوب شدند. همين که به نزديکى وى رسيدند، قاطران از بوى تعفّن آن جناب نفرت کرده، رميدند. بعضى از آنان، به يکديگر نگريسته، آنگاه پياده به نزدش شدند، و در ميان آنان، جوانى نورس بود. همگى نزد آن جناب نشسته، عرضه داشتند: خوب است به ما بگويى که چه گناهى مرتکب شدى؟ شايد ما از خدا آمرزش آن را مسألت کنيم، و ما گمان مى کنيم اين بلايى که تو بدان مبتلا شده اى، و احدى به چنين بلايى مبتلا نشده، به خاطر امرى است که تو تاکنون از ما پوشيده مى دارى.
ايّوب «عليه السلام» گفت: به مقرّبان پروردگارم سوگند، که خود او مى داند، تاکنون هيچ طعامى نخورده ام، مگر آن که يتيم و يا ضعيفى با من بوده، و از آن طعام خورده است، و بر سرِ هيچ دو راهى که هر دو طاعت خدا بود، قرار نگرفته ام، مگر آن که آن راهى را انتخاب کرده ام که طاعت خدا در آن سخت تر و بر بدنم گرانبارتر بوده است.
از بين اصحاب، آن جوان نورس، رو به سايرين کرد و گفت: واى بر شما! آيا مردى را که پيغمبر خداست، سرزنش کرديد تا مجبور شد از عبادت هايش که تاکنون پوشيده مى داشته، پرده بردارد، و نزد شما اظهار کند؟!
ايّوب در اين جا، متوجه پروردگارش شد، و عرضه داشت: پروردگارا! اگر روزى در محکمۀ عدل تو راه يابم، و قرار شود که نسبت به خودم اقامه حجت کنم، آن وقت همه حرف ها و درددل هايم را فاش مى گويم.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۳۲۶
ناگهان متوجه ابرى شد که تا بالاى سرش بالا آمد، و از آن ابر، صدايى برخاست: اى ايّوب! تو هم اکنون در برابر محکمۀ منى، حجت هاى خود را بياور، که من، اينک به تو نزديکم، هرچند که هميشه نزديک بوده ام.
ايّوب «عليه السلام» عرضه داشت: پروردگارا! تو مى دانى که هيچ گاه دو امر برايم پيش نيامد که هر دو اطاعت تو باشد و يکى از ديگرى دشوارتر، مگر آن که من آن اطاعت دشوارتر را انتخاب کرده ام. پروردگارا! آيا تو را حمد و شکر نگفتم؟ و يا تسبيحت نکردم که اين چنين مبتلا شدم؟!
بار ديگر، از ابر صدا برخاست، صدايى که با ده هزار زبان سخن مى گفت. بدين مضمون که:
اى ايّوب! چه کسى تو را به اين پايه از بندگى خدا رسانيد؟ در حالى که ساير مردم از آن غافل و محروم اند؟ چه کسى زبان تو را به حمد و تسبيح و تکبير خدا جارى ساخت، در حالى که ساير مردم از آن غافل اند؟ اى ايّوب! آيا بر خدا منت مى نهى، به چيزى که خود، منت خداست بر تو؟
امام مى فرمايد: در اين جا، ايّوب مشتى خاک برداشت و در دهان خود ريخت، و عرضه داشت: پروردگارا! منت همگى از تو است، و تو بودى که مرا توفيق بندگى دادى.
پس خداى عزّوجلّ، فرشته اى بر او نازل کرد، و آن فرشته، با پاى خود زمين را خراشى داد، و چشمۀ آبى جارى شد، و ايّوب را با آن آب بشست، و تمامى زخم هايش بهبودى يافته، داراى بدنى شاداب تر و زيباتر از حد تصور شد، و خدا، پيرامونش باغى سبز و خرم برويانيد، و اهل و مالش و فرزندانش و زراعتش را به وى برگردانيد، و آن فرشته را مونسش کرد، تا با او بنشيند و گفتگو کند.
در اين ميان، همسرش از راه رسيد، در حالى که پارۀ نانى همراه داشت. از دور نظر به مزبله ايّوب افکند، ديد وضع آن محل دگرگون شده و به جاى يک نفر، دو نفر در آن جا نشسته اند. از همان دور بگريست که اى ايّوب، چه بر سرت آمد و تو را کجا بردند؟
ايّوب صدا زد: اين منم، نزديک بيا. همسرش نزديک آمد، و چون او را ديد که خدا همه چيز را به او برگردانيده، به سجده شکر افتاد. در سجده، نظر ايّوب به گيسوان همسرش افتاد که بريده شده، و جريان از اين قرار بود که: او، نزد مردم مى رفت تا صدقه اى بگيرد، و طعامى براى ايّوب تحصيل کند و چون گيسوانى زيبا داشت، بدو گفتند: ما طعام به تو مى دهيم، به شرطى که گيسوانت را به ما بفروشى. «رحمت»، از روى اضطرار و ناچارى و به منظور اين که همسرش ايّوب گرسنه نماند، گيسوان خود را بفروخت.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۳۲۷
ايّوب، چون ديد گيسوان همسرش بريده شده ،قبل از اين که از جريان بپرسد، سوگند خورد که صد تازيانه به او بزند. و چون همسرش علت بريدن گيسوانش را شرح داد، ايّوب «عليه السلام» در اندوه شد که اين چه سوگندى بود که من خوردم.
پس خداى عزّوجلّ، بدو وحى کرد: «وَ خُذ بِيَدِکَ ضِغثاً فَاضرِب بِهِ وَ لَا تَحنَث: يک مشت شاخه، در دست بگير و به او بزن، تا سوگند خود را نشکسته باشى». او نيز، يک مشت شاخه که مشتمل بر صد ترکه بود، گرفته چنين کرد و از عهده سوگند بر آمد.
رده:تفسیر المیزان