المیزان جلد۱۷ بخش۳۲
«بیان آیات»
در اين آيات، حمله ديگرى به مشرکان شده و بر يگانگى خداى تعالى، در ربوبيت و عدم صلاحيت شرکاء براى ربوبيت، احتجاج شده است. و نيز، اين معنا خاطرنشان گشته که شفاعتى که مشرکان براى شرکاى خود قائل اند، و کسى به جز خدا مالک آن نيست، و امور ديگرى مربوط به دعوت به توحيد، از قبيل موعظه و انذار و تبشير نيز، در آن آمده.
احتجاج عليه مشرکان، بر وحدانيت خداى تعالى، در خلقت و ربوبيت
«وَ لَئن سأَلْتَهُم مَّنْ خَلَقَ السّمَاوَاتِ وَ الاَرْض لَيَقُولُنَّ اللَّهُ ...»:
در اين آيه، شروع به اقامه حجت شده و قبل از اقامه، مقدمه اى آورده که حجت مذکور مبتنى بر آن است. مقدمه اى که خود خصم، آن را قبول دارد و آن، اين است که: خالق عالَم، خداى سبحان است. چون خصم در اين مسأله هيچ نزاعى ندارد. او هم، معتقد است که آفريننده، تنها خداست، و خدا در آفرينش شريک ندارد، و شرکاى ايشان به زعم ايشان، شريک در تدبير خلق اند، نه در آفرينش.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۴۰۴
و وقتى خلقت مستند به خدا بود، پس آنچه در آسمان ها و زمين هست، چه عين آن ها، و چه اثرشان، مستند به خداى تعالى است. پس هر چيزى که خير برساند و يا شر، هستى اش از خداست. و احدى نمى تواند جلو خيرى که خدا مى خواهد برساند، بگيرد و يا شرّى را که خداى تعالى مى خواهد به کسى برساند، او جلوگيرى کند. براى اين که گفتيم خير و شر هم، مخلوقى از خدا هستند، و کسى در خلقت شريک خدا نيست تا در خلقت مزاحم او شود، و يا جلو خلق کردن او را بگيرد، و يا در خلقت چيزى از او پيشدستى کند.
و تدبير، جز همين نيست که امور را با نظم و ترتيب بيافرينند، به طورى که بين آن ها ترتيب باشد و يکى مترتب بر ديگرى شود. و اين خود، آفريدن و ايجاد است. پس خداى تعالى که خالق هر چيزى است، کافى در تدبير امر عالَم است. براى اين که گفتيم خالق هر چيز است، و غير از خلقت، چيزى ديگرى سواى آن نيست، تا به غير او نسبت دهند. پس او، ربّ هر چيز و إله هر چيز است، و ربّى به غير او و معبودى سواى او نيست.
پس اين که فرموده: «قُل أفَرَأيتُم مَا تَدعُونَ مِن دُونِ اللّه»، معنايش اين است که: اى پيامبر من! عليه اين مشرکان احتجاج کن و حجت خود را بر اين مقدمه که مسلّم نزد خود ايشان است، مبتنى کن که: خدا خالق هر چيز است. وقتى اعتراف کردند، نتيجه بگير و بگو: به من خبر دهيد از اين خدايان که معتقديد شريک خدا هستند و از آن ها به لفظ آلهه تعبير مى کنيد، آيا چيزى خلق کرده اند يا نه؟ خواهند گفت: نه! نتيجه بگير: که پس آن ها مدبّر هم نيستند. چون «تدبير»، عبارت است از خلقت چند چيز مترتب.
و اگر در آيه شريفه از خدايان مشرکان به کلمۀ «ما: آنچه» تعبير کرد، نه به کلمۀ «مَن: آنان که»، و يا «الّذِينَ: کسانى که»، به اين منظور بود که عموميت بيشترى به بيان دهد، و احتجاج در آيه، هم شامل بت ها شود و هم شامل ارباب آن ها. چون خواص از مشرکان، هرچند عبادت را منحصر بر ارباب که ملائکه هستند و يا جن و يا کمّلين از بشر مى کنند و بت ها را قبلۀ آن ارباب و آلهه و وسيلۀ توجه به ارباب مى دانند، وليکن عوام از ايشان بسا مى شود که خود بت ها را معبود و ارباب و آلهه مى پندارند، و براى خود آن ها عبادت مى کنند. در نتيجه، احتجاج در آيه، متوجه هر دو طايفه مى شود.
«إن أرَادَنِىَ اللّهُ بِضُرّ هَل هُنّ کَاشِفَاتُ ضُرّه أو أرَادَنِى بِرَحمَةٍ هَل هُنّ مُمسِکَاتُ رَحمَتِه» - کلمۀ «ضُر»، به معناى مرض و شدت و امثال آن است، و ظاهر مقابلۀ آن با «رحمت» مى رساند که مراد از آن، عموم گرفتاری ها و مصائب است. و اضافه شدن اين کلمه و کلمۀ «رحمت» به ضمير خداى تعالى در «ضُرّه» و «رَحمَتِهِ»، به منظور حفظ نسبت است. و به عبارت ساده: اين که مى فهماند اگر کسى نيست که گرفتارى کسى را برطرف کند و يا رحمت خدا را از او بگرداند، براى اين است که گرفتارى و رحمت از خداست.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۴۰۵
و اگر گرفتارى و رحمت خصوص رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» را مورد کلام قرار داده و فرموده: «بگو اگر خدا گرفتارى و يا رحمت مرا بخواهد»، با اين که گرفتارى و رحمت تمامى مردم از خداست، و حجت هم حجتى است براى آن جناب و همه مردم، بدين جهت است که طرف خصومت مشرکان، در اصل آن جناب است، و مشرکان، آن جناب را به «نفرين» خدايان خود تهديد مى کردند.
و اگر در جملۀ «هَل هُنّ»، ضمير جمع مؤنث را به خدايان مشرکان ارجاع داده، از باب غلبه دادن جانب خدايان بى شعور، يعنى بت ها است، و همين خود، مؤيد بيان ما است، که در ذيل جملۀ «أفَرَأيتُم مَا تَدعُونَ مِن دُونِ اللّه» گفتيم: بدين جهت فرمود: «مَا تَدعُونَ»، و نفرمود «مَن تَدعُونَ»، که حجت را عموميت دهد، تا هم شامل ارباب اصنام گردد و هم شامل خود اصنام.
«قُل حَسبِىَ اللّه» - در اين جمله، رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» را امر به توکل بر خداى تعالى مى کند، همچنان که جمله بعدش هم که مى فرمايد: «عَلَيهِ يَتَوَکّلُ المُتَوَکّلُون»، مؤيد آن است. و اين جمله، در جاى نتيجه حجت قرار گرفته.
گويا فرموده: به ايشان بگو: من خدا را وکيل خود گرفتم. براى اين که امر تدبير من، به دست اوست، همچنان که امر تدبير خلقتم، به دست وى است. پس جمله مورد بحث، در معناى اين است که گفته باشيم: پس حجت دلالت کرد بر ربوبيت خدا، و من هم اين معنا را عملا تصديق مى کنم. يعنى: تنها او را در امور خود وکيل مى گيرم.
«عَلَيهِ يَتَوَکّلُ المُتَوَکّلُون» - مى توانست بفرمايد: «وَ المُتَوَکِّلُون يَتَوَکَّلُونَ عَلَيه». و اگر ظرف «عليه» را بر متعلق آن مقدم داشت، براى اين بود که دلالت کند بر انحصار و بفهماند، متوکّلين تنها بر او «توکل» مى کنند، نه بر غير او. و اگر فعل «توکل» را به وصفى از همان ماده متوکّلين نسبت داده، براى اين است که دلالت کند بر اين که مراد از متوکّلين، متوکّلين به حقيقت معناى کلمه است.
در نتيجه، در جمله مورد بحث، ثنايى هم از خداى تعالى شده به اين که او اهليت آن را دارد که بر او توکل کنند و اهل بصيرت هم، در توکل، تنها بر او توکل مى نمايند. پس من اگر گفتم: «حَسبِىَ اللّه»، نبايد ملامت شوم. چون بر کسى توکل کرده ام که تنها او، اهليت آن را دارد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۴۰۶
«قُلْ يَا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلى مَکانَتِکمْ إِنّى عَامِلٌ ... عَذَابٌ مُّقِيمٌ»:
کلمۀ «مکانت»، به معناى مقام و منزلت و قدر است، و اين کلمه، در معقولات به کار مى رود، همچنان که کلمه «مکان»، در محسوسات استعمال مى شود. در اين جمله، دستور مى دهد که بر مکانت خود عمل کنند، و معنايش اين است که: مشرکان مى توانند به اين حال و روش خود، يعنى کفر و عناد و جلوگيرى از راه خدا، ادامه دهند.
«فَسَوفَ تَعلَمُونَ مَن يَأتِيهِ عَذَابٌ يُخزِيهِ» - ظاهرا کلمۀ «مَن» استفهامى، و به معناى «چه کسى» است، نه موصوله به معناى «کسى که». چون مى فرمايد: به زودى مى فهميد. و فهميدن به جمله اطلاق مى شود، نه به مفرد.
در نتيجه، معنايش اين است که: «به زودى مى فهميد چه کسى دچار عذاب مى شود، و عذاب، او را خوار مى کند». ولى اگر موصوله باشد، معنا چنين مى شود: «به زودى مى فهمى کسى را که دچار عذاب مى شود، و عذاب او را خوار مى کند».
«وَ يَحِلُّ عَلَيهِ عَذَابٌ مُقِيمٌ» - «عذاب مقيم»، به معناى عذاب دايم است، و مناسب با حلول هم، همين است. و جدا کردن عذابى که خوارکننده است، از عذاب مقيم، شاهد آن است که مراد از اولى، عذاب دنيا و مراد از دومى، عذاب آخرت است. و در اين جمله، شديدترين تهديد است.
و معنايش اين است که: به مشرکان از قوم خود خطاب کن و بگو: اى مردم، همچنان و مستمر عمل کنيد بر همين حال کفر و عناد که در آن هستيد، من هم بر طبق آنچه مأمور شده ام، به استمرار عمل مى کنم و به هيچ وجه از آن منصرف نمى شوم. پس به زودى مى فهميد چه کسى در دنيا به عذابى دچار مى شود که خوارش کند - همچنان که در جنگ بدر دچار شدند - و در آخرت، به عذابى که هرگز از او جدا شدنى نيست.
«إِنَّا أَنزَلْنَا عَلَيْک الْکِتَابَ لِلنَّاسِ بِالْحَقِّ ...»:
اين آيه، در مقام تعليل دستورى است که در آيه قبلى داده بود. و لام در کلمۀ «لِلنّاس»، لام تعليل است. يعنى: ما اين کتاب را براى مردم بر تو نازل کرديم، تا تو بر آنان تلاوت کنى و مطالبش را به آنان برسانى. و حرف «باء» در کلمه «بِالحَقّ»، براى ملابست است. يعنى: کتاب را در حالى که حق بوده و با هيچ باطلى آميخته نبود، بر تو نازل کرديم.
«فَمَنِ اهْتَدَى فَلِنَفْسِهِ وَ مَن ضلَّ فَإِنَّمَا يَضِلُّ عَلَيْهَا»:
اين جمله، فرع و نتيجۀ إنزال کتاب است به حق. براى اين که هر کس به وسيله آن راه يابد، نفع اين هدايت، که سعادت زندگى دنيا و ثواب دار آخرت است، به خودش عايد مى شود، و هر کس به گمراهى خود باقى بماند و با اين کتاب راه را نيابد، شقاوت و وبال گمراهى اش، که (بدبختى در دنيا و) عذاب آخرت است، به خودش عايد مى شود. پس خداى سبحان، بزرگتر از آن است که از هدايت آنان سود و از گمراهی شان، ضرر ببيند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۴۰۷
«وَ مَا أنتَ عَلَيهِم بِوَکِيل» - يعنى امر آنان به تو واگذار نشده، تا در تدبير شؤون آنان، مسؤول باشى و در نتيجه، تلاش کنى تا هدايت را به هر نحوى شده، در دل آنان وارد سازى.
و معناى آن اين است که: ما به تو دستور داده ايم ايشان را به آنچه گفته ايم، تهديد کنى. چون ما قرآن را به حق و براى اين نازل کرده ايم که آن را بر مردم بخوانى و بس. حال هر کس با آن هدايت يافت، نفع هدايتش عايد خودش مى شود، و هر کس گمراه شد و هدايت نيافت، ضرر گمراهى نيز عايد خودش مى شود، و تو از طرف من وکيل و مدبر شؤون آنان نيستى، تا هدايت را در دل آنان جاى دهى. تو از اين بابت هيچ اختيارى و مسؤوليتى ندارى.
چگونگی قبض روح آدمی، به وسیلۀ خداوند و فرشتگان او
«اللَّهُ يَتَوَفّى الاَنفُسَ حِينَ مَوْتِهَا ...»:
در مجمع البيان گفته: کلمه «تَوَفّى»، به معناى گرفتن چيزى است به طور تمام. مثلا وقتى مى گويند: «تَوَفّيتُ حَقّى مِن فُلانٍ»، و نيز «استَوفَيتُ حَقّى مِن فُلانٍ»، معنايش اين است که من تمامى حقم را از فلانى گرفتم.
و اگر در آيه شريفه، مسند اليه «اللّه» را مقدّم بر مسند «يَتَوَفّى» آورد، براى اين است که حصر را برساند و بفهماند «قبض روح»، تنها کار خدا است، نه غير. و اگر اين آيه با آيه «قُل يَتَوَفّيکُم مَلَکُ المَوتِ الّذِى وُکّلَ بِکُم»، و آيه «حَتّى إذَا جَاءَ أحَدَکُمُ المَوتُ تَوَفّتهُ رُسُلُنَا» ضميمه شود، اين معنا را مى دهد که:
اصالت در گرفتن جان ها، کارِ خداست، نه غير. ولى به تبعيت و به اجازۀ خدا، کار ملک الموت و فرستادگان خدا، که ياران ملک الموت اند، نيز هست. همان طور که اين ياران هم، به اجازۀ ملک الموت کار مى کنند.
«اللّهُ يَتَوَفّى الأنفُسَ حِينَ مَوتِهَا» - مراد از «أنفس»، ارواح است. ارواحى که متعلق به بدن ها است، نه مجموع روح و بدن. چون مجموع روح و بدن کسى در هنگام مرگ گرفته نمى شود. تنها جان ها گرفته مى شود. يعنى علاقۀ روح از بدن قطع مى گردد، و ديگر روح به کار تدبير بدن و دخل و تصرف در آن نمى پردازد.
و مراد از کلمۀ «مَوتِهَا»، مرگ بدن ها است. حال يا اين که مضافى در عبارت تقدير بگيريم و بگوييم: تقدير آيه «اللّهُ يَتَوَفّى الأنفُسَ حِينَ مَوتِ أبدَانِهَا: خدا، جان ها را در هنگام مرگ بدن ها مى گيرد» بوده؛ و يا اين که نسبت دادن مرگ به روح را، مجاز عقلى بگيريم.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۴۰۸
و عين همين حرف، در کلمۀ «مَنَامِهَا» مى آيد. چون روح نمى خوابد، بلکه اين بدن است که به خواب مى رود. پس در اين جا نيز، يا بايد بگوييم: تقدير «فِى مَنَام أبدَانِهَا» است، و يا مجاز عقلى قائل شويم.
«وَ الّتِى لَم تَمُت فِى مَنَامِهَا» - اين جمله، عطف است بر کلمۀ «أنفُس» در جمله قبلى، و ظاهرا کلمۀ «مَنَام»، اسم زمان و متعلق به کلمۀ «يَتَوَفّى» باشد. و تقدير آيه «يَتَوَفّى الأنفُسَ الّتِى لَم تَمُت فِى وَقتِ نَومِهَا» باشد. يعنى: و آن أنفسى که در هنگام خواب نمرده اند.
خداى تعالى ما بين همين ارواح و انفسى که در هنگام خواب قبض مى شوند، تفصيل مى دهد، و آن را، دو قسم مى کند و مى فرمايد: «فَيُمسِکُ الّتِى قَضَى عَلَيهَا المَوتَ وَ يُرسِلُ الأخرَى إلى أجَلٍ مُسَمّى». يعنى: آن ارواحى که قضاى خدا بر مرگشان رانده شده، نگه مى دارد و ديگر به بدن ها بر نمى گرداند، و آن ارواحى که چنين قضايى بر آن ها رانده نشده، آن ها را روانه به سوى بدن ها مى کند، تا آن که براى مدتى معين، که منتهى اليه زندگى آن هاست، زنده بمانند.
و اين که مدت معين را غايت روانه کردن ارواح قرار داده، خود دليل بر آن است که مراد از روانه کردن ارواح، جنس آن است. به اين معنا که بعضى از أنفس را يک بار ارسال مى کند، و بعضى را دو بار و بعضى را بيشتر و بيشتر، تا برسد به آن مدت مقرر.
از اين جمله دو نکته استفاده مى شود:
اول اين که: «نفس آدمى»، غير از بدن اوست. براى اين که در هنگام خواب از بدن جدا مى شود و مستقل از بدن و جداى از آن زندگى مى کند.
دوم اين که: مُردن و خوابيدن، هر دو توفّى و قبض روح است. بله اين فرق بين آن دو هست، که «مرگ»، قبض روحى است که ديگر برگشتى برايش نيست، و «خواب»، قبض روحى است که ممکن است روح دوباره برگردد.
خداى سبحان، سپس آيه را با جملۀ «إنّ فِى ذَلِکَ لَآيَاتٍ لِقَومٍ يَتَفَکّرُون» تمام مى کند و مى فهماند که:
مردم متفکر، از همين خوابيدن و مُردن، متوجه مى شوند که مدبّر امر آنان خداست، و روزى، همۀ آنان به سوى خدا بر مى گردند و خداوند سبحان، به حساب اعمالشان مى رسد.
«أَمِ اتّخَذُوا مِن دُونِ اللَّهِ شُفَعَاءَ ...»:
کلمه «أم»، منقطعه و به معناى «بلکه» است. و معناى آيه چنين است: «بلکه مشرکان به جاى خدا شفيعانى که همان خدايانشان باشد، گرفته و آن ها را پرستيدند، تا نزد خدا شفاعتشان کنند». و اين، همان مضمونى است که آيه اول سوره، يعنى «مَا نَعبُدُهُم إلّا لِيُقَرّبُونَا إلَى اللّهِ زُلفَى»، و آيه «وَ يَقُولُونَ هَؤُلَاءِ شُفَعَاؤُنَا عِندَ اللّه»، آن را افاده مى کنند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۴۰۹
«قُل أوَلَو کَانُوا لَا يَملِکُونَ شَيئاً وَ لَا يَعقِلُون» - در اين جمله، رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» را دستور مى دهد سخن مشرکان را از اين طريق که اطلاق کلامشان درست نيست، رد کند. چون اين معنا بديهى است که «شفاعت»، وقتى تصور دارد که شفيع، علمى به حال ما داشته باشد و بفهمد که از مقام بالاتر خود، براى ما چه بخواهد. و نيز، بداند که از چه کسى مى خواهد و براى چه کسى مى خواهد؟ بنابراين، معنا ندارد که مشتى سنگ بى شعور که نامش را شفيع نهاده اند، شفيع بوده باشند.
علاوه بر اين، «شفيع»، بايد مالک شفاعت و داراى چنين اختيارى باشد، و مقام بالاتر به او چنين حقى داده باشد. و ما مى دانيم که غير از خدا، کسى مالک چيزى نيست، مگر آنچه را که باز خدا به کسى تمليک کرده باشد، و اجازۀ تصرف در آن چيز را به او داده باشد.
پس اين که به طور مطلق مى گويند: اين بت ها و اولياى ما، شفيع ما هستند، درست نيست. چون اطلاق کلامشان شامل مى شود آنچه را حتى مالک نيستند، و آنچه را که اصلا علمى بدان ندارند. با اين که هيچ دليل و اطلاعى ندارند که خدا چنين حقى به بت ها داده. پس اين سخن مشرکان، گزافى بيش نيست و گزاف، نمى شود پايه عقايد آدمى باشد.
پس استفهام در جملۀ «أوَلَو کَانُوا...»، استفهام انکارى است، و معنايش اين است که به ايشان بگو: آيا آلهه را شفيعان خود مى گيريد، هرچند که مانند ملائکه، از پيشِ خود مالک هيچ چيز نباشند؟ و يا مانند بت ها، علم و عقلى نداشته باشند؟ اين عقيده، بسيار سفيهانه است.
«قُل لِّلَّهِ الشّفَاعَةُ جَمِيعاً لَّهُ مُلْکُ السّمَاوَاتِ وَ الاَرْضِ ...»:
اين جمله، توضيح و تأکيد مطلب سابق است که مى فرمود: «هرچند اگر مالک چيزى نباشند»؟ و «لام» در کلمۀ «لِلّه: براى خدا»، لام ملکيت است. و جملۀ «لَهُ مُلکُ السّمَاوَات وَ الأرض»، در مقام تعليل جمله قبل است، و معنايش اين است که:
هر شفاعتى که فرض شود، مملوک خداست. براى اين که مالک تمامى اشيا اوست، مگر آن که او به کسى اجازه در چيزى را بدهد. در آن صورت، آن کس مالک آن چيز مى شود. (در عين حالى که باز مالک اصلى و حقيقى، همان چيز خداست). و اما اين که معتقدند که بعضى از بندگان خدا، مانند ملائکه، مالک شفاعت هستند، هيچ دليلى بر آن ندارند، بلکه خود خداى تعالى صريحا فرموده: «مَا مِن شَفِيعٍ إلّا مِن بَعدِ إذنِهِ».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۴۱۰
اشاره به اين که: شفيع حقيقى، تنها خداوند است
البته براى آيه شريفه مورد بحث، معنايى دقيق تر هست، در صورتى که آن را با امثال آيه «لَيسَ لَهُم مِن دُونِهِ وَلِىٌّ وَ لَا شَفِيع» ضميمه کنيم، و آن معنا، اين است که: «شفيع» در حقيقت، خودِ خداى سبحان است، و شفيعان ديگرى که به راستى مى توانند شفاعت کنند، شفاعت آنان نيز، به اذن خدا است.
و ما، در جلد اول اين کتاب، در بحث شفاعت گفتيم که: برگشت شفاعت بالاخره به اين مى شود که يکى از صفات خدا، بين خدا و شخص شفاعت خواه واسطه گردد، تا حال او را اصلاح کند. مانند واسطه شدن رحمت و مغفرت او، بين او و بين بندۀ گنهکار، تا او را از وبال گناهش و از عذاب، نجات بخشد.
و فرق بين اين ملک و ملک در وجه قبلى، اين است که در وجه قبلى، مالک شفاعت، متصف به مملوکش نمى شود. يعنى او را شفيع نمى گويند، و شفاعت داشتن او، مثل خانه داشتن زيد و عمرو نيست. به خلاف ملک در اين وجه، که مالک در آن، متصف به مملوکش مى شود، و او را «شفيع» مى ناميم، همان طور که زيد شجاع را به خاطر اين که مالک شجاعت و داراى آن است، شجاع مى ناميم.
«ثُمّ إلَيهِ تُرجَعُون» - اين جمله، تعليل ديگرى است براى جملۀ قبلى که مى فرمود: «خدا، مالک همه شفاعت ها است»، و شفاعت را در خدا منحصر مى کرد. به اين بيان که: شفاعت را کسى مالک است، که امر مشفوع له و شخص محتاج به شفاعت، بالاخره به او منتهى مى شود. اگر خواست شفاعت را قبول نموده و حال او را اصلاح مى کند، و گرنه، نه. و اما غير او، وقتى مالک شفاعت مى شود که باز آن مالک راضى باشد و به وى اجازه شفاعت داده باشد، و تنها کسى که امور بندگان محتاج به شفاعت به او منتهى مى شود، خداست، نه آلهه اى که مشرکان به جاى خدا مى خوانند. پس مالک تمامى شفاعت ها، خداست. پس اين که مى گويند: اوليای شان، به طور مطلق شفيعان ايشان هستند و به همين جهت، به طور مطلق آن ها را عبادت مى کنند، عقايدى است که هيچ مبناى قابل اعتمادى ندارد.
بعضى از مفسران گفته اند: جملۀ «ثُمّ إلَيهِ تُرجَعُون»، تهديدى است براى کفار. گويا فرموده: سپس به سوى او بر مى گرديد و مى فهميد که آلهۀ شما، شما را شفاعت نمى کنند. آن وقت، عبادت يک عمرتان هدر رفته است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۴۱۱
بعضى ديگر گفته اند: احتمال دارد که اين جمله تصريح باشد بر اين که خدا مالک آخرت است، که شفاعت بيشتر در آن جا سود مى دهد. و نيز اشاره باشد به اين که ملک هاى صورى که غيرخدا خود را مالک آن مى پندارند، روزى خواهد رسيد که از غير خدا منقطع گردد. ولى وجه صحيح، همان است که ما گفتيم.
«وَ إِذَا ذُکِرَ اللَّهُ وَحْدَهُ اشمَأَزَّت قُلُوبُ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالاَخِرَةِ ...»:
مراد از اين که فرمود: «وقتى خدا به تنهايى ذکر مى شود»، اين است که وقتى خدا را ياد مى کنند و نامى از خدايان ايشان نمى برند، که مصداق روشن آن، کلمۀ «لا إله إلّا اللّه» است. و کلمۀ «اشمَأزّت»، از مصدر «إشمِئزَاز» است، که به معناى انقباض و نفرت از چيزى است.
و اگر از اوصاف مشرکان، تنها مسأله بى ايمانى به آخرت را نام برد، بدين جهت است که ريشه و اساس نفرت آنان از شنيدن نام خدا، همين بى ايمانى به آخرت بوده است. چون اگر به آخرت ايمان مى داشتند و باور داشتند که روزى به سوى خدا بر مى گردند و جزاى کرده هاى خود را مى بينند، قطعا خدا را پرستش مى کردند. نه اولياى خود را و هرگز از شنيدن نام خدا به تنهايى، نفرت نمى کردند.
«وَ إذَا ذُکِرَ الّذِينَ مِن دُونِهِ إذَا هُم يَستَبشِرُون» - منظور از «الّذِينَ مِن دُونِهِ»، همان آلهۀ ايشان است. و کلمۀ «استبشار»، به معناى مسرت درونى است. مسرتى که اثرش در چهره انسان ظاهر شود.
«قُلِ اللَّهُمَّ فَاطِرَ السّمَاوَاتِ وَ الاَرْضِ عَالِمَ الْغَيْبِ وَ الشّهَادَةِ أَنتَ تَحْکُمُ ...»:
وقتى رشته کلام به جايى رسيد که ديگر براى کسى اميد خيرى در مشرکان نماند، چون امر آخرت را فراموش و بازگشت به سوى خدا را انکار کردند، به حدّى که از شنيدن نام خدا متنفر مى شدند، لذا پيامبر خود را دستور مى دهد نام خداى تعالى را به تنهايى ببرد و حکم او در بندگان را در آنچه اختلاف دارند، به صورت التجا به خداى تعالى، به ايشان تذکر دهد. التجايى که در آن، اقرار به معاد هست. در اين التجا، خداى تعالى را به وصف «فَاطِرَ السّماوَات وَ الأرض» ستوده. يعنى خدايى که آسمان ها و زمين را از کتم عدم به ساحت وجود درآورده. و نيز، به وصف «عَالِمَ الغَيبِ وَ الشّهَادَة» ستوده. يعنى خدايى که هيچ چيزى بر او پوشيده نيست. (نه از عالم ماوراى محسوسات و نه از محسوسات)، و لازمۀ چنين علمى، اين است که به حق، حکم کند و حکمش هم نافذ است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۴۱۲
شرح عذاب سخت منکران معاد، در قيامت
«وَ لَوْ أَنَّ لِلَّذِينَ ظلَمُوا مَا فى الاَرْضِ جَمِيعاً وَ مِثْلَهُ مَعَهُ لافْتَدَوْا بِهِ مِن سُوءِ الْعَذَابِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ...»:
مراد از «الّذِينَ ظَلَمُوا»، کسانى است که در دنيا ظلم کردند. بنابراين فعل «ظَلَمُوا» در اين جا، مفاد وصف را افاده مى کند و مراد منکران معادند. همچنان که در جاى ديگر فرموده: «أن لَعنَةُ اللّهِ عَلَى الظّالِمِين * الّذِينَ يَصُدّونَ عَن سَبِيلِ اللّهِ وَ يَبغُونَهَا عِوَجاً وَ هُم بِالآخِرَةِ کَافِرُون».
و معناى آيه اين است که: اگر ظالمان که منکر معادند، دو برابر آنچه در زمين از اموال و ذخائر و گنجينه ها است، مى داشتند، همانا همۀ آن را مى دهند، تا از سوء عذاب برهند.
«وَ بَدَا لَهُم مِنَ اللّهِ مَا لَم يَکُونُوا يَحتَسِبُون» - کلمۀ «بَدَا»، فعل ماضى از مصدر «بداء» و «بدو» است، که به معناى ظهور است. و کلمه «يَحتَسِبُون»، از مصدر «حساب» و «حُسبَان» است، که به معناى شمردن است. و «إحتِسَاب»، به اين معنا است که انسان بنا بگذارد چيزى را مورد اعتنا قرار داده، آن را چيزى بشمارد و بپندارد. و بسيار مى شود که «حُسبان» و «إحتساب»، به معناى ظنّ و پندار استعمال مى شود، همچنان که بعضى گفته اند در جملۀ «مَا لَم يَکُونُوا يَحتَسِبُون»، به همين معنا استعمال شده است. يعنى: در قيامت، چيزهايى برايشان هويدا مى شود، که خيالش را هم نمى کردند.
ليکن راغب، ميان «حُسبان» و «ظنّ» فرق گذاشته. چون مى گويد: «حُسبان»، اين است که به يکى از دو نقيض، مثلا آمدن و نيامدن مسافر حکم کند و در ذهن ترجيح دهد که او مى آيد، بدون اين که اصلا به احتمال نيامدن توجهى داشته باشد. ولى نسبت به آمدن او در معرض آن باشد که دچار شک شود. «ظنّ» هم، قريب به همين معنا است، وليکن با اين تفاوت، که صاحب «ظنّ»، هم احتمال آمدن وى را مى دهد و هم احتمال نيامدن، ولى احتمال آمدن در نظرش، قوي تر است.
و مقتضاى سياق آيه اين است که: مراد اين باشد که اعلام بدارد: مشرکان به زودى، در روز قيامت، به امورى برخواهند خورد که وضع آن امور، مافوق تصورشان و بزرگتر و هول انگيزتر از آن بوده، که به ذهن آنان خطور کرده. نه اين که مراد اين باشد که ايشان چيزهايى خواهند ديد، که اعتقاد به آن نداشتند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۴۱۳
و کوتاه سخن آن که: مشرکان از انبيا و مؤمنان مى شنيدند که خدا، حساب و ميزانى براى اعمال دارد و قضا و آتش و الوانى از عذاب دارد. آنگاه شنيده هاى خود را - با انکارى که نسبت به آن داشتند - بر آنچه در ذهنشان بود، يعنى آتش دنيا و عذاب دنيا و حساب و ميزان دنيا مقايسه مى کردند، و چون در قيامت به آن ها برخورند، خواهند ديد که بزرگتر از آن است که در دنيا به خاطر کسى خطور کند.
پس اين آيه در توصيف عذاب خدا، نظير آيه «فَلَا تَعلَمُ نَفسٌ مَا أُخفِىَ لَهُم مِن قُرّةِ أعيُن» است، در توصيف نعيم اهل بهشت.
و نيز مقتضاى سياق آن است که ظهور مزبور، از قبيل ظهور بعد از خفا، و انکشاف بعد از استتار باشد، همچنان که آيه «لَقَد کُنتَ فِى غَفلَةٍ مِن هَذَا فَکَشَفنَا عَنکَ غِطَاءَکَ فَبَصَرُکَ اليَومَ حَدِيد» نيز، همين معنا را مى رساند و مى فهماند که عالَم آخرت، در همين عالَم نيز بوده، وليکن پنهان و در پرده، و در قيامت، اين پرده ها کنار مى رود.
«وَ بَدَا لهَُمْ سَيِّئَات مَا کَسَبُوا ...»:
يعنى: در آن روز، کارهاى زشتشان بعد از آن که در دنيا از نظرشان پنهان بود، برايشان آشکار مى شود. بنابراين، اين جمله، همان را مى گويد که آيه «يَومَ تَجِدُ کُلُّ نَفسٍ مَا عَمِلَت مِن خَيرٍ مُحضَراً وَ مَا عَمِلَت مِن سُوء»، آن را افاده مى کند.
«وَ حَاقَ بِهِم مَا کَانُوا بِهِ يَستَهزِؤُن» - يعنى: همان عذاب هاى گوناگون و هول ها و شدايدى که از اولياى دين درباره قيامت مى شنيدند، و آن را استهزا مى کردند، بر آنان نازل شد و به ايشان رسيد.
«فَإِذَا مَسّ الإنسانَ ضُرُّ دَعَانَا ثُمَّ إِذَا خَوَّلْنَاهُ نِعْمَةً مِّنَّا قَالَ إِنَّمَا أُوتِيتُهُ عَلى عِلْمِ ...»:
اين آيه شريفه، در مقام تعليل آن بيانى است که در سابق، در وصف ظالمان داشت و به همين جهت، بر سرِ آن، «فاء» تفريع آورد، تا سخن را نتيجه و متفرع بر مطالب قبل کند. تفرعى که بيان بر مبين دارد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۴۱۴
پس خداى تعالى، بعد از آن که حال ستمگران را بيان کرد که از هر آيتى که بر حق دلالت مى کرد، روی گردان بودند و به حجت هايى بر عليه شان اقامه مى شد، گوش فرا نمى دادند و موعظه را نمى شنيدند و به عبرت، اعتنايى نداشتند، و در نتيجه همين سرسختی ها، ربوبيت خداى تعالى و مسأله بعث و حساب را منکر شدند و کارشان به جايى رسيد که حتى دل هايشان، از شنيدن نام خداى يگانه متنفر مى شد.
اينک، در اين آيه مى فرمايد که: اين اعراض، مخصوص کفار معاصر آن جناب نيست، بلکه اين مقتضاى طبع هر انسانى است که به پيروى هواى نفس گرايش دارد، و به نعمت هاى مادى و اسباب ظاهرى پيرامونش، مغرور است. پس انسان، طبعا هم فراموشکار است. هر وقت دچار گرفتارى شود، متوجه پروردگارش گشته و او را به خلوص مى خواند، و چون پروردگارش، نعمتى به او ارزانى بدارد، آن نعمت را به خودش نسبت مى دهد، و مى گويد: هنر خودم بود و پروردگارش را فراموش مى کند، و نمى داند که همين خود، فتنه اى است که با آن امتحانش مى کنند.
پس جملۀ «فَإذَا مَسّ الإنسَانَ ضُرٌّ»، يعنى: و چون مرض يا شدتى به انسان برسد، «دَعَانَا»، ما را مى خواند، و تنها به سوى ما متوجه مى شود، و از غير ما، قطع اميد مى کند.
انسان ناسپاس، چون خدا نعمتى به او می دهد، مى گويد: این، از هنرمندی خودم است
و در جمله «ثُمّ إذَا خَوّلنَاهُ نِعمَةً مِنّا قَالَ إنّمَا أُوتِيتُهُ عَلَى عِلمٍ»، کلمۀ «خَوّلنَاهُ»، ماضى از مصدر «تَخوِيل» است، و «تخويل»، به معناى عطا کردن به طور بخشش است. و اگر نعمت را مقيّد به قيد «مِنّا» کرد، براى اين است که بفهماند وصف نعمت براى آن محفوظ است، و معنايش اين است که: چون نعمتى از ناحيه خود به او بدهيم، که نعمت بودنش کاملا روشن است، و همه مى دانند که از ناحيه ماست، مع ذلک مى گويد: اين نعمت ها، از هنرمندى خودم است.
و ضمير در «أُوتِيتُهُ»، به نعمت بر مى گردد، البته نه به اعتبار لفظش. (چون اگر به اين اعتبار بود، بايد مى فرمود «أُوتِيتُهَا». چون لفظ نعمت، مؤنث است و بايد ضمير مؤنث بدان بر گردد)، بلکه به اعتبار معناى نعمت، که يا «مال» است و يا مطلق «شئ». و چون کلمۀ «مال» و کلمۀ «شئ» مذکر است، مى توان ضمير مذکر به آن برگردانيد.
و عنايت در جمله مورد بحث، اين است که اشاره کند که: چنين انسان ناسپاسى، اعتراف نمى کند که نعمتش از ماست، بلکه رابطه اش را از ما قطع مى کند، و به همين منظور نمى گويد: «أُوتِيتُهَا». (چون کلمۀ نعمت دلالت دارد بر اين که منعمى آن را داده)، بلکه مى گويد: «أُوتِيتُهُ»، تا اعتراف نکرده باشد به اين که خدا، آن نعمت را به او داده.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۴۱۵
و نيز نمى گويد: «آتَانِىَ اللّهُ»، خدا آن را به من داده، بلکه با صيغه مجهول تعبير مى کند و مى گويد: «أُوتِيتُهُ»، تا به کلّى دهنده را مسکوت بگذارد. و اين دو تعبير، يعنى تعبير «نِعمَةً مِنّا» و تعبير «أُوتِيتُهُ»، از تعبيرهاى لطيف قرآنى است. البته مفسران ديگر، براى مذکر آمدن ضمير در «أُوتِيتُهُ»، وجوه ديگرى ذکر کرده اند، که هيچ يک، موجّه نيست. و اگر خواننده بخواهد به آن ها اطلاع يابد، بايد به تفاسير مفصل مراجعه کند.
و سازگار با سياق آيه، آن است که معناى «عَلَى عِلمٍ»، «عَلَى عِلمٍ مِنّى» باشد. يعنى: من، اين مال را با علم و هنر و خبرگى خودم، به دست آورده ام و راه جمع کردن ثروت را مى دانستم.
ولى بعضى از مفسران گفته اند: مراد اين است که: من اين مال را با علمى از خدا به دست آوردم، چون خدا در من خيرى سراغ داشت. و خلاصه چون مى دانست من آدم خوبى هستم، و مستحق آنم که نعمتم بدهد، لذا آن را به من ارزانى داشت.
بعضى ديگر گفته اند: «مراد اين است که من، اين مال را که به دست آوردم، مى دانستم که خدا از من راضى است». ولى خواننده عزيز، خود متوجه است به اين که بيانى که ما در معناى جملۀ «ثُمّ إذَا خَوّلنَاهُ نِعمَةً مِنّا قَالَ إنّمُا أُوتِيتُهُ» آورديم، با هيچ يک از اين اقوال نمى سازد.
«بَل هِىَ فِتنَةٌ وَلَکِنّ أکثَرَهُم لَا يَعلَمُون» - يعنى: بلکه آن نعمتى که ما به وى داديم، فتنه و آزمايشى بود که خواستيم او را به وسيلۀ آن نعمت بيازماييم، اما بيشترشان متوجه اين معنا نيستند.
بعضى از مفسران گفته اند: «معناى آن، اين است که بلکه نعمت مزبور، عذابى است براى آنان».
و بعضى ديگر گفته اند: «بلکه اين سخنى که مى گويند، فتنه اى است براى آنان، که به خاطر همان، عقاب خواهند شد». ولى اين دو وجه و مخصوصا وجه دومى، بعيد است.
«قَدْ قَالهََا الَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ فَمَا أَغْنى عَنهُم مَّا کانُوا يَکْسِبُونَ * فَأَصَابهُمْ سَيِّئَات مَا کَسبُوا»:
ضمير در «قَد قَالَهَا»، به سخن قبلى ناسپاسان بر مى گردد و به اين اعتبار، آن را مؤنث آورده، که مقاله و يا کلمه اى به شمار مى رود.
رده:تفسیر المیزان