المیزان جلد۱۸ بخش۳۳
عذرتراشی تخلف کنندگان از همراهى با پيامبر«ص» در داستان حدیبیّه
«سيَقُولُ لَک الْمُخَلَّفُونَ مِنَ الاَعْرَابِ شغَلَتْنَا أَمْوَالُنَا وَ أَهْلُونَا فَاستَغْفِرْ لَنَا ...»:
در مجمع البيان گفته: «مُخَلّف»، به کسى گفته مى شود که در جاى کسانى که از شهر خارج مى شوند، باقى گذاشته شود. و اين کلمه، مشتق از ماده «خلف» است، و ضد آن «مقدّم» مى باشد.
و کلمه «الأعراب» - به طورى که گفته اند - به معناى جماعتى از عرب هاى باديه نشين است و بر عرب هاى شهرنشين اطلاق نمى گردد. و اين کلمه، اسم جمع است که از لفظ خودش مفرد ندارد.
«سَيَقُولُ لَکَ المُخَلّفُونَ مِنَ الأعرَاب» - اين آيه، از آينده نزديکى خبر مى دهد که متخلّفان از داستان حديبيّه به رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، چنين و چنان خواهند گفت. و از عبارت آيه بر مى آيد که اين آيات، در مراجعت از حديبيّه به مدينه و قبل از ورود به آن نازل شده.
«شَغَلَتنَا أموَالُنَا وَ أهلُونَا فَاستَغفِر لَنَا» - يعنى: عاملى که ما را مشغول کرد از حرکت با اصحاب، و باز داشت از اين که در خدمتت باشيم، اموال و زن و فرزندمان بود، که کسى را نداشتيم براى سرپرستى آنان بگذاريم، و بيم آن داشتيم که در نبود ما، دچار حادثه اى شوند. لذا مانديم، و تو از خدا براى ما طلب مغفرت کن که خدا ما را بيامرزد، و به جرم تخلّف، مؤاخذه نفرمايد.
و از اين که طلب استغفار کردند، پيداست که تخلّف از جهاد را گناه مى دانسته اند، و نمى خواسته اند مسأله زن و فرزند و مال و منال را عذر موجهى دانسته، بگويند به خاطر اين عذر، گناه کرده ايم، بلکه خواسته اند بگويند: علت اين که اين گناه را مرتکب شده ايم، علاقه به زن و فرزند و مال بوده.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۴۱۶
«يَقُولُونَ بِألسِنَتِهِم مَا لَيسَ فِى قُلُوبِهِم» - اين جمله، گفتار و اعتذار آنان را تکذيب مى کند، و مى فرمايد: نه گرفتارى مال و اولاد، آنان را باز داشت و نه اعتنايى به استغفار تو دارند، بلکه همه اين ها را مى گويند، تا روپوشى باشد که به وسيله آن، از شرّ عتاب و توبيخ مردم در امان باشند.
«قُل فَمَن يَملِکُ لَکُم مِنَ اللّه شَيئاً إن أرَادَ بِکُم ضَرّاً أو أرَادَ بِکُم نَفعاً» - جوابى است حلّى از اعتذارى که مى جويند، و خواهند گفت مال و اولاد ما بى صاحب بود.
و حاصل جواب اين است که: خداى سبحان، خالق و آمر و مالک و مدبّر هر چيز است. غير او ربّى نيست. پس هيچ نفع و ضررى نيست، جز با اراده و مشيت او. احدى از طرف خدا، مالک هيچ چيز نيست، تا قاهر بر آن باشد، و از ضرر آن - اگر بخواهد ضرر برساند - جلوگيرى کند، و يا نفع آن را جلب کند، اگر خدا ضررش را خواسته باشد، و يا از خيرش جلوگيرى کند، اگر اين قاهر خير آن را نخواهد.
و چون چنين است، پس انصراف شما از شرکت در لشکر پيغمبر براى يارى دين، و اشتغالتان به آن بهانه هايى که آورديد، شما را از خدا به هيچ وجه بى نياز نمى کند. يعنى عذرتان را پذيرفته نمى سازد. نه ضررى از شما دفع مى کند، اگر او ضررتان را خواسته باشد، و نه نفعى به سوى شما جلب مى کند، و يا در جلبش تعجيل مى کند، اگر او خير شما را خواسته باشد.
پس جمله «قُل فَمَن يَملِکُ لَکُم...»، جواب از تعلل آنان است، به اين که سرگرم زندگى بوديم. تازه اگر در اين دعوى راست گفته باشند. و خلاصه اش اين شد که: دلبستگى شما در دفع ضرر و جلب خير به اسباب ظاهرى - که يکى از آن ها اداره و تدبير امور زن و فرزند است - و ترک يک وظيفه دينى به اين منظور، شما را در دفع ضرر و جلب منفعت هيچ سودى نمى دهد، بلکه امر، تابع اراده خداى سبحان است.
پس آيه شريفه، در معناى آيه «قُل لَن يُصِيبَنَا إلّا مَا کَتَبَ اللّهُ لَنَا» است.
و تمسک به اسباب و عدم لغويت آن ها، هرچند کارى است مشروع، و حتى خدا به آن امر فرموده که بايد تمسک به اسباب ظاهرى جست، ولى اين در صورتى است که معارض با امرى مهم نباشد. و چنانچه امرى مهمتر از تدبير امور زندگى پيش آيد - مثلا دفاع از دين و کشور - بايد از آن اسباب چشم پوشيد و به دفاع پرداخت، هرچند که در اين کار ناملايماتى هم محتمل باشد. مگر اين که در اين ميان خطرى قطعى و يقينى در کار باشد، که با وجود آن خطر، ديگر دفاع و کوشش مؤثر نباشد. در آن صورت مى شود دفاع را تعطيل کرد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۴۱۷
«بَل کَانَ اللّهُ بِمَا تَعمَلُونَ خَبِيراً» - اين جمله، تعريض و کنايه به متخلفان است و در آن، به اين نکته اشاره مى کند که شما در اين بهانه خود دروغ مى گوييد. اصللا علت تخلف شما، مسأله اشتغال به امور اموال و اولاد نبود.
«بَلْ ظنَنتُمْ أَن لَّن يَنقَلِب الرَّسولُ وَ الْمُؤْمِنُونَ إِلى أَهْلِيهِمْ أَبَداً وَ زُيِّنَ ذَلِک فى قُلُوبِکُمْ ...»:
اين آيه، علت واقعى تخلّف را بيان مى کند و مى فرمايد: تخلف شما از شرکت در جهاد، براى اشتغال به امور مذکور نبود، بلکه اين بود که شما پنداشتيد رسول و مؤمنان هرگز از اين جنگ بر نمى گردند و هر کس در اين سفر شرکت کرده، به دست قريش که آن همه لشکر فراهم آورده و آن همه نيرو و شوکت دارد، کشته خواهد شد. اين بود علت تخلف شما.
«وَ زُيّنَ ذَلِکَ فِى قُلُوبِکُم» - و اين که فرمود: همين بهانه در دل شما است که به دست شيطان جلوه داده شد، و شما هم طبق آن عمل کرديد. و آن، اين بود که از حرکت به سوى جهاد تخلف کنيد، تا مبادا شما هم کشته شويد و از بين برويد.
«وَ ظَنَنتُم ظَنَّ السَّوء وَ کُنتُم قَوماً بُوراً» - کلمه «بور» - به طورى که گفته اند - مصدر و به معناى فساد و يا هلاکت است، که البته منظور از آن، معناى اسم فاعلى آن است، و معنايش: و شما مردمى هالک و يا فاسد بوده ايد، مى باشد.
بعضى از مفسران گفته اند: مراد از «ظَنّ سَوء»، همان پندارى بود که پنداشتند رسول و مؤمنان از سفر حديبيه برنخواهند گشت. و بعيد هم نيست که مراد از آن، اين پندار باشد که خدا، رسولش را يارى نمى کند و دين خود را غلبه نمى دهد، که اين احتمال در ذيل آيه ششم همين سوره گذشت، که مى فرمود: «الظَّانِّينَ بِاللّهِ ظَنَّ السَّوء»، بلکه اين احتمال روشن تر به نظر مى رسد.
«وَ مَن لَّمْ يُؤْمِن بِاللَّهِ وَ رَسولِهِ فَإِنَّا أَعْتَدْنَا لِلْکَافِرِينَ سعِيراً»:
در اين آيات شريفه، بين ايمان به خدا و ايمان به رسول جمع شده، و اين براى آن است که بفهماند کفر به رسول و اطاعت نکردن از او، کفر به خدا هم هست، و در اين آيه لحنى است تهديدآميز.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۴۱۸
در جمله «فَإنّا أعتَدنَا لِلکَافِرِينَ سَعِيراً»، مقتضاى ظاهر اين بود که بفرمايد: «أعتَدنَا لَهُم». چون کلمه «کافرين» قبلا گذشته بود و ضمير، کار آن کلمه را مى کرد. پس اگر به جاى ضمير، خود کلمه را تکرار کرد، براى اين است که اشاره کند به اين که آماده کردن سعير دوزخ براى آنان چه علتى داشت. چون در اصطلاح اهل ادب، معروف است که تعليق حکم بر وصف، عليّت آن وصف براى حکم را مى رساند.
در نتيجه، معنا چنين مى شود که: اگر ما براى کفار آتش دوزخ فراهم کرده ايم، بدين علت است که آن ها کافرند. لذا سعيرى، يعنى آتشى مسعر، يعنى مشتعل، برايشان فراهم کرديم. و اگر کلمه «سَعيراً» را نکرده آورده، براى اين است که دلهره بيشترى ايجاد کند.
«وَ للَّهِ مُلْکُ السّمَاوَاتِ وَ الاَرْضِ يَغْفِرُ لِمَن يَشاءُ وَ يُعَذِّبُ مَن يَشاءُ وَ کانَ اللَّهُ غَفُوراً رَّحِيماً»:
معناى آيه روشن است. و اين آيه مطالب قبل را تأييد مى کند. و اگر در ذيل آيه که راجع به مالکيت مطلق خدا است، دو نام «غفور» و «رحيم» را آورده، براى اين است که اشاره کند به اين که رحمتش از غضبش پيشى دارد، تا بندگانش به اين وسيله، تحريک و تشويق به استغفار و استرحام شوند.
«سيَقُولُ الْمُخَلَّفُونَ إِذَا انطلَقْتُمْ إِلى مَغَانِمَ لِتَأْخُذُوهَا ذَرُونَا نَتَّبِعْکُمْ ...»:
در اين آيه، از يک آينده اى ديگر خبر مى دهد و آن، اين است که: مؤمنان به زودى جنگى مى کنند که در آن جنگ فتح نصيبشان مى شود، و غنيمت هايى عائدشان مى گردد. آن وقت آن هايى که تخلف کردند، پشيمان شده، درخواست مى کنند اجازه دهند به دنبالش به صحنه جنگ آيند، تا از غنيمت بهره مند شوند. و اين جنگ، جنگ «خيبر» است که رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» و مؤمنان از آنجا گذشتند و آن را فتح نموده، غنيمت هايى گرفتند. و خداى تعالى، آن غنائم را به کسانى اختصاص داد که در سفر حديبيّه، با او بودند، و غير آنان را شرکت نداد.
و معناى آيه اين است که: شما به زودى روانه جنگى مى شويد که در آن غنيمت هايى به دست خواهيد آورد. آن وقت اين متخلفان خواهند گفت: بگذاريد ما هم به شما بپيونديم.
«يُرِيدُونَ أن يُبَدّلُوا کَلَامَ اللّه» - بعضى گفته اند: مراد از اين کلام خدا که «مى خواهند تبديلش کنند»، همان وعده اى است که خدا به اهل حديبيه داد که به زودى، غنيمت هاى خيبر را بعد از فتح خيبر به آنان اختصاص مى دهد، که به زودى، داستانش در تفسير آيه «وَعَدَکُمُ اللّهُ مَغَانِمَ کَثِيرَة تَأخُذُونَهَا فَعَجّلَ لَکُم هَذِهِ» خواهد آمد. و خدا در اين آيه، با جمله «إذَا انطَلَقتُم إلَى مَغَانِمَ لِتَأخُذُوهَا»، به همان داستان اشاره دارد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۴۱۹
«قُل لَن تَتّبِعُونَا کَذَلِکُم قَالَ اللّهُ مِن قَبل» - در اين آيه، به رسول گرامى خود مى فرمايد: ايشان را نگذار دنبالت بيايند. و در پاسخ جمله «ذَرُونَا»، بگو: «لَن تَتَّبِعُونَا».
«فَسَيَقُولُونَ بَل تَحسُدُونَنَا» - يعنى متخلفان بعد از اين که اين درخواستشان که به دنبال آن ها حرکت کنند، پذيرفته نشود، خواهند گفت: شما به ما حسد مى ورزيد. و در جمله «بَل کَانُوا لَا يَفقَهُونَ إلّا قَلِيلاً»، پاسخى است از اين که گفتند: شما به ما حسد مى ورزيد، ولى اين جواب را صريحا متوجه خود آنان نکرد و نفرمود: «بَل لَا تَکَادُونَ تَفقَهُون...»، شما حرف به خرجتان نمى رود، بلکه فرمود ايشان حرف به خرجشان نمى رود، و اين، بدان جهت بوده که حرف به خرجشان نمى رفته، و در مقامى که قرآن ادعا مى کند که آن ها چنين هستند، ديگر معنا ندارد روى سخن را به خود آنان کند. لذا خطاب را متوجه رسول خدا کرد و فرمود: «بَل کَانُوا لَا يَفقَهُونَ إلّا قَلِيلاً».
و دليل نفهمی شان، اين است که: اين گفتارشان «شما با ما حسادت مى ورزيد»، اصلا ربطى به کلام رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» ندارد و آن جناب، از غيب خبرشان داده بود که خدا از پيش، اين چنين خبر داده که شما هرگز ما را پيروى نمى کنيد. و آن ها در پاسخ گفته اند: اولا شما نمى گذاريد ما پيروی تان کنيم، و اين معنا از ناحيه خدا نيست. و ثانيا جلوگيری تان از شرکت ما، در غنائم، براى اين است که مى خواهيد غنائم را خودتان به تنهايى بخوريد و به ما ندهيد.
و اين پاسخ کلام کسى است که نه ايمان دارد و نه عقل. کسى که اين قدر قدرت تشخيص ندارد که رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، معصوم است و در هيچ امرى داخل و خارج نمى شود، مگر به امر خدا. اگر بخواهيم حمل به صحت کنيم، حدّاقل اين است که بگوييم مردمانى ساده و کم فهم بوده اند، که با ادعاى اسلام و ايمان، اين طور با رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» سخن گفته اند.
از اين جا معلوم مى شود که مراد از نفهميدن شان مگر اندک، بسيط بودن عقل و ضعف فهم آنان است، که سخن اشخاص را آن طور که بايد درک نمى کنند. نه اين که بعضى از قسمت هاى کلام را مى فهمند و بعضى را نمى فهمند و آنچه مى فهمند، کمتر و آنچه را نمى فهمند، بيشتر است. و نه اين که اقليتى از آنان مى فهمند و اکثريتى نمى فهمند، کما اين که بعضى از مفسران اين طور معنا کرده اند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۴۲۰
«قُل لِّلْمُخَلَّفِينَ مِنَ الاَعْرَابِ ستُدْعَوْنَ إِلى قَوْمٍ أُولى بَأْسٍ شدِيدٍ تُقَاتِلُونهُمْ أَوْ يُسلِمُونَ»:
مفسران اختلاف کرده اند در اين که: اين قوم داراى «بأس شديد»، چه کسانی اند؟
بعضى گفته اند: قبيله هوازن هستند. بعضى ديگر گفته اند: ثقيف اند. و بعضى گفته اند: هر دو طايفه اند. بعضى گفته اند: مردم روم اند، که در دو جنگ موته و تبوک شرکت کردند. و بعضى گفته اند: اهل رده هستند، که ابوبکر بعد از رحلت رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، با آنان جنگيد. بعضى هم گفته اند: ايرانيان هستند. و بعضى گفته اند: عرب ها و کردهاى ايران اند.
و از جمله «سَتُدعَونَ» به نظر مى رسد که منظور، بعضى از اقوامى است که رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» بعد از فتح خيبر با آن ها نبرد کرد. يعنى هوازن و ثقيف و روم و موته. و اين که خداى تعالى، از پيش خبر داد که «به متخلفان بگو شما ما را پيروى نخواهيد کرد»، ناظر به پيروى کردن آنان در جنگ خيبر است - اين طور از سياق استفاده مى شود.
و جمله «تُقَاتِلُونَهُم أو يُسلِمُون»، جمله اى است استينافى که تنويع را مى رساند. مى فرمايد: يا اين است که با ايشان نبرد مى کنيد، و يا اين که مسلمان مى شوند. شقّ سوم که جزيه گرفتن باشد، در آنان نيست. چون مشرک اند، و جزيه از مشرک قبول نمى شود و حکم - جزيه مخصوص اهل کتاب است. مشرک، يا بايد مسلمان شود و يا جنگ کند.
و نمى شود جمله «تُقَاتِلُونَهُم» را صفت قوم بگيريم. چون مسلمين دعوت مى شوند که با قومى قتال کنند، نه اين که با قومى که قتال مى کنند، قتال کنند. همچنين نمى شود آن را حال از نائب فاعل در «سَتُدعَونَ» دانست. براى اين که مسلمين دعوت مى شوند تا با قومى قتال کنند، نه اين که در حال قتال دعوت مى شوند قتال کنند - آن چنان که بعضى از مفسران خيال کرده اند.
خداى سبحان، سپس کلام خود را با وعده و وعيد خاتمه مى دهد. وعده در مقابل اطاعت، و وعيد در مقابل معصيت.
مى فرمايد: «فَإن تُطِيعُوا»: اگر اطاعت کنيد و براى قتال بيرون شويد «يُؤتِکُمُ اللّهُ أجراً حَسَناً»: خدا اجر نيکى به شما مى دهد، «وَ إن تَتَوَلَّوا»: و اگر روى بگردانيد و نافرمانى کنيد و خارج نشويد، «کَمَا تَوَلّيتُم مِن قَبل»: همان طورى که بار قبلى رو گردانديد، و در سفر حديبيه خارج نشديد، آن وقت «يُعَذّبُکُم عَذَاباً ألِيماً»: خدا در دنيا - به طورى که از ظاهر مقام استفاده مى شود - و يا هم در دنيا و هم در آخرت، شما را به عذابى اليم و دردناک معذّب مى کند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۴۲۱
«لَّيْس عَلى الاَعْمَى حَرَجٌ وَ لا عَلى الاَعْرَج حَرَجٌ وَ لا عَلى الْمَرِيضِ حَرَجٌ»:
در اين آيه، حکم جهاد را از معلولين که جهاد برايشان طاقت فرسا است، به لسان رفع لازمه اش بر مى دارد. يعنى نمى فرمايد: اين ها حکم جهاد ندارند، بلکه مى فرمايد لازمه آن را که حرج است، ندارند. آنگاه در اين جا نيز، مانند آيه قبلى، کلام را با وعده و وعيد خاتمه مى دهد.
در وعده اش مى فرمايد: و هر کس خدا و رسول او را اطاعت کند، خدا در بهشتى داخلش مى سازد که نهرها از دامنه آن جارى است. و در وعيدش مى فرمايد: و هر کس روى بگرداند، خدا به عذابى دردناک معذّبش مى کند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۴۲۲
آيات ۱۸ - ۲۸ سوره فتح
لَّقَدْ رَضىَ اللَّهُ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ إِذْ يُبَايِعُونَک تحْت الشجَرَةِ فَعَلِمَ مَا فى قُلُوبهِمْ فَأَنزَلَ السّکِينَةَ عَلَيهِمْ وَ أَثَابَهُمْ فَتْحاً قَرِيباً(۱۸)
وَ مَغَانِمَ کَثِيرَةً يَأْخُذُونهَا وَ کانَ اللَّهُ عَزِيزاً حَکِيماً(۱۹)
وَعَدَکُمُ اللَّهُ مَغَانِمَ کثِيرَةً تَأْخُذُونهَا فَعَجَّلَ لَکُمْ هَذِهِ وَ کَف أَيْدِى النَّاسِ عَنکُمْ وَ لِتَکُونَ ءَايَةً لِّلْمُؤْمِنِينَ وَ يَهْدِيَکُمْ صِرَاطاً مُّستَقِيماً(۲۰)
وَ أُخْرَى لَمْ تَقْدِرُوا عَلَيهَا قَدْ أَحَاط اللَّهُ بِهَا وَ کانَ اللَّهُ عَلى کُلِّ شَىْءٍ قَدِيراً(۲۱)
وَ لَوْ قَاتَلَکُمُ الَّذِينَ کَفَرُوا لَوَلَّوُا الاَدْبَارَ ثُمَّ لا يجِدُونَ وَلِيًّا وَ لا نَصِيراً(۲۲)
سنَّةَ اللَّهِ الَّتى قَدْ خَلَت مِن قَبْلُ وَ لَن تجِدَ لِسنَّةِ اللَّهِ تَبْدِيلاً(۲۳)
وَ هُوَ الَّذِى کَفّ أَيْدِيَهُمْ عَنکُمْ وَ أَيْدِيَکُمْ عَنهُم بِبَطنِ مَکَّةَ مِن بَعْدِ أَنْ أَظفَرَکُمْ عَلَيْهِمْ وَ کانَ اللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيراً(۲۴)
هُمُ الَّذِينَ کَفَرُوا وَ صدُّوکُمْ عَنِ الْمَسجِدِ الْحَرَامِ وَ الهَْدْى مَعْکُوفاً أَن يَبْلُغَ محِلَّهُ وَ لَوْلا رِجَالٌ مُّؤْمِنُونَ وَ نِساءٌ مُّؤْمِنَاتٌ لَّمْ تَعْلَمُوهُمْ أَن تَطئُوهُمْ فَتُصِيبَکُم مِّنْهُم مَّعَرَّةُ بِغَيرِ عِلْمٍ لِّيُدْخِلَ اللَّهُ فى رَحْمَتِهِ مَن يَشاءُ لَوْ تَزَيَّلُوا لَعَذَّبْنَا الَّذِينَ کَفَرُوا مِنْهُمْ عَذَاباً أَلِيماً(۲۵)
إِذْ جَعَلَ الَّذِينَ کَفَرُوا فى قُلُوبِهِمُ الحَْمِيَّةَ حَمِيَّةَ الجَْاهِلِيَّةِ فَأَنزَلَ اللَّهُ سکينَتَهُ عَلى رَسولِهِ وَ عَلى الْمُؤْمِنِينَ وَ أَلْزَمَهُمْ کلِمَةَ التَّقْوَى وَ کانُوا أَحَقَّ بهَا وَ أَهْلَهَا وَ کانَ اللَّهُ بِکُلِّ شىْءٍ عَلِيماً(۲۶)
لَّقَدْ صدَقَ اللَّهُ رَسولَهُ الرُّءْيَا بِالْحَقِّ لَتَدْخُلُنَّ الْمَسجِدَ الْحَرَامَ إِن شاءَ اللَّهُ ءَامِنِينَ محَلِّقِينَ رُءُوسکُمْ وَ مُقَصّرِينَ لا تخَافُونَ فَعَلِمَ مَا لَمْ تَعْلَمُوا فَجَعَلَ مِن دُونِ ذَلِک فَتْحاً قَرِيباً(۲۷)
هُوَ الَّذِى أَرْسلَ رَسولَهُ بِالْهُدَى وَ دِينِ الْحَقِّ لِيُظهِرَهُ عَلى الدِّينِ کُلِّهِ وَ کَفَى بِاللَّهِ شهِيداً(۲۸)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۴۲۳
«ترجمه آيات»
خداى تعالى، آن روز که مؤمنان در زير آن درخت با تو بيعت کردند، از ايشان راضى شد، چون از نيات درونی شان آگاه بود و به همين جهت، آرامشى بر آنان نازل کرد و به عنوان پاداش، فتحى نزديک روزی شان کرد(۱۸).
و نيز غنيمت هايى بسيار روزی شان کرد، که به دست آورند و خدا، همواره مقتدرى شکست ناپذير و حکيمى فرزانه است(۱۹).
خدا به شما وعده غنيمت هاى بسيارى داد که به دست آوريد، اين يک غنيمت را زودرس کرد و دست شرارت مردم را از شما کوتاه کرد (براى مصالحى ناگفتنى)، و براى اين که آيتى باشد براى مؤمنان، و شما را به سوى صراط مستقيم هدايت کند(۲۰).
و غنيمت ديگرى که هنوز بدان دست نيافته ايد، خداوند به آن احاطه دارد و خدا بر هر چيزى قادر است(۲۱).
و اگر کفار با شما جنگ کنند، پا به فرار خواهند گذاشت و ديگر سرپرست و ياورى نخواهند يافت(۲۲).
اين سنت خدا است که تا امروز همواره جريان داشته و تو هرگز براى سنت خدا، دگرگونگى نخواهى يافت(۲۳).
و او، همان کسى است که در درون مکه، در زير پنجۀ دشمن، دست کفار را از شما و دست شما را از ايشان کوتاه کرد، بعد از آن که در جنگ هاى قبلى، شما را بر آنان پيروزى داد و خدا بدانچه مى کنيد، بينا است(۲۴).
و اما اين که دست شما را از ايشان کوتاه کرد، با اين که اينان همان هايى هستند که کفر ورزيدند و از ورود شما به مسجد الحرام جلوگيرى نمودند و نگذاشتند قربانی هاى شما به قربانگاه برسد، براى اين بود که خون مردان و زنان مؤمن را که در بين کفار هستند و شما نمى شناسيد، حفظ کند و دست شما به خون آن بیگناهان آلوده نگشته، در نتيجه بدون آگاهى به آثار سوء آن گرفتار نشويد، تا خدا هر که را بخواهد داخل در رحمت خود کند، و الّا اگر آن مؤمنان ناشناخته از بين کفار جدا شده بودند، ما کفار را به عذابى دردناک گرفتار مى کرديم(۲۵).
براى اين که آن ها که کافر شدند، حميت هاى جاهليت را در دل پروريدند و خدا در مقابل آن نيروى درونى کفار، نيروى سکينت بر رسول و بر مؤمنان نازل کرد و کلمه تقوا را نيروى جداناشدنى ايشان کرد، و ايشان سزاوارترين کس به آن بودند و اهليت آن را داشتند و خدا به هر چيزى دانا است (۲۶).
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۴۲۴
و خداوند آن رؤيا را که در خواب به تو نشان داد که إن شاء اللّه، به زودى داخل مسجد الحرام خواهيد شد، در حالى که از شرّ کفار ايمن باشيد و سر بتراشيد و بدون هيچ ترسى تقصير کنيد، ديدى که چگونه آن رؤيا را به حق به کرسى نشاند. آرى، او چيزهايى مى دانست که شما نمى دانستيد و به همين جهت، قبل از فتح مکه، فتحى نزديک قرار داد(۲۷).
او کسى است که رسول خود را به هدايت و دين حق فرستاد، تا دين حق را بر همه اديان غالب سازد و اين گواهى خدا، کافى ترين گواهى است (۲۸).
«بیان آيات»
اين آيات، فصل چهارم از آيات سوره است که در آن شرحى از مؤمنان که با رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، به حديبيه رفتند، ذکر نموده، و رضايت خود را از آنان که با آن جناب در زير درخت بيعت کردند، اعلام مى دارد. آنگاه بر آنان منت مى گذارد که سکينت را بر قلبشان نازل کرده و به فتحى قريب و غنيمت هايى بسيار نويدشان مى دهد.
و نيز خبرى که در حقيقت نويدى ديگر است، مى دهد که مشرکان اگر با شما جنگ کنند، فرار خواهند کرد، به طورى که پشت سرِ خود را نگاه نکنند. و مى فرمايد: آن رؤيايى که در خواب به پيامبرش نشان داد، رؤياى صادقه بود، و بر حسب آن، به زودى داخل مسجد الحرام خواهند شد، در حالى که ايمن باشند و سر خود را بتراشند، بدون اين که از کسى واهمه اى کنند. چون خدا، رسول خود را به هدايت و دين حق فرستاده، تا دين حق را بر همه اديان غلبه دهد، هرچند که مشرکان کراهت داشته باشند.
مقصود از رضا و سخط خدا، ثواب و عقاب او است
«لَّقَدْ رَضىَ اللَّهُ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ إِذْ يُبَايِعُونَک تحْت الشجَرَةِ»:
«رضايت»، حالتى است که در برخورد با هر چيز ملايم عارض بر نفس انسان مى شود، و آن را مى پذيرد و از خود دور نمى کند. در مقابل رضايت، کلمه «سخط» قرار دارد، و اين دو کلمه، وقتى به خداى سبحان (که نه نفس دارد و نه دل) نسبت داده مى شود، مراد از آن ثواب و عقاب او خواهد بود.
پس «رضاى خدا»، به معناى ثواب دادن و پاداش نيک دادن است، نه آن هيئتى که حادث و عارضى بر نفس است. چون خداى تعالى، محال است در معرض حوادث قرار گيرد. از اين جا، اين را هم مى فهميم که رضايت و سخط از صفات فعل خدايند، نه از صفات ذات او.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۴۲۵
و کلمه رضا - به طورى که گفته اند - هم به خودى خود متعدى مى شود و مفعول مى گيرد، و هم با حرف «عن». چيزى که هست، اگر به خودى خود متعدى نشود، ممکن است مفعولش، هم ذات باشد، مثل اين که بگويى: «رَضِيتُ زَيداً: از زيد خوشنودم». و هم ممکن است معنا باشد، مثل اين که بگويى: «رَضِيتُ إمَارَة زَيدٍ: من از امارت و رهبرى زيد خوشنودم».
همان طور که خداوند فرموده: «وَ رَضِيتُ لَکُمُ الإسلَامَ دِيناً». و اگر با حرف «عن» متعدى شود، مفعولش تنها ذات خواهد بود. همان طور که خداوند فرموده: «رَضِىَ اللّهُ عَنهُم وَ رَضُوا عَنهُ». و اگر با حرف «باء» متعدى شود، مفعولش تنها معنا خواهد بود. مثل اين قول خداوند: «أرَضِيتُم بِالحَيَاةِ الدُّنيَا مِنَ الآخِرُة».
و چون همان طور که گفتيم، «رضايت خدا»، صفت فعل او و به معناى ثواب و جزاء است، و جزاء همواره در مقابل عمل قرار مى گيرد، نه در مقابل ذات، در نتيجه هر جا ديديم که رضايت خدا به ذاتى نسبت داده شده، و با حرف «عن» متعدى گشته، همان طور که در آيه «لَقَد رَضِىَ اللّهُ عَنِ المُؤمِنِين» اين طور استعمال شده، بايد بگوييم نوعى عنايت باعث شده که کلمه «رضا» با حرف «عن» متعدى شود، و آن عنايت اين است که بيعت گرفتن را که متعلق رضا است، ظرف گرفته براى رضا، و ديگر چاره اى جز اين نبوده که رضا متعلق به خود مؤمنين شود.
پس جمله «لَقَد رَضِىَ اللّهُ عَنِ المُؤمِنِينَ إذ يُبَايِعُونَکَ تَحتَ الشَّجَرَة»، از ثواب و پاداشى خبر مى دهد، که خداى تعالى، در مقابل بيعتشان در زير درخت به ايشان ارزانى داشته.
و بيعت حديبيه، در زير درختى به نام «سمره» واقع شد، و همه مؤمنانى که با آن جناب بودند، بيعت کردند. از اين جا معلوم مى شود که ظرف «إذ يُبَايِعُونَکَ»، متعلق است به رضايت در جمله «لَقَد رَضِىَ» و لام در اين جمله، لام سوگند است.
«فَعَلِمَ مَا فى قُلُوبهِمْ فَأَنزَلَ السّکِينَةَ عَلَيهِمْ وَ أَثَابَهُمْ فَتْحاً قَرِيباً وَ مَغَانِمَ کَثِيرَةً يَأْخُذُونهَا وَ کانَ اللَّهُ عَزِيزاً حَکِيماً»:
اين آيه، به دليل اي نکه در آغازش «فاء» تفريع آمده، نتيجه گيرى از جمله «لَقَد رَضِىَ اللّهُ...» است، و مراد از «مَا فِى قُلُوبِهِم»، حسن نيت و صدق آن در بيعتشان است. چون عملى مرضىّ خداى تعالى واقع مى شود، که نيت در آن صادق و خالص باشد. نه اين که صورتش زيبا و جالب باشد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۴۲۶
پس معناى آيه مورد بحث اين است که: خداى تعالى، از صدق نيت و خلوص آن ها در بيعت کردنشان با تو آگاه است.
ولى بعضى از مفسران گفته اند: مراد از «مَا فِى قُلُوبِهِم»، ايمان و صحت آن و حبّ دين و حرص بر آن است. بعضى ديگر گفته اند: غيرت و تصميم بر نشان ندادن نرمى در برابر مشرکان و صلح با ايشان است. و سياق آيه با هيچ يک از اين دو وجه سازگار نيست و اين بر کسى پوشيده نمى باشد.
حال اگر بگويى: مراد از «مَا فِى قُلُوبِهِم»، مطلق آنچه در دل هايشان بوده نيست، بلکه مراد نيت صادق و خالص آنان در خصوص بيعت است، که قبلا هم گفته شد، و علم خداى تعالى، به چنين نيت صادقانه و خالصانه باعث خشنودى او شده، نه اين که رضا و خشنودى او، باعث و سبب علم او باشد. و لازمۀ اين حرف آن است که رضايت را تفريع بر علم کرده و فرموده باشد: «لَقَد عَلِمَ مَا فِى قُلُوبِهِم فَرَضِىَ عَنهُم». نه اين که علم را متفرع بر رضايت کرده باشد، همان طور که در آيه کرده است.
در پاسخ مى گوييم: همان طور که مسبّب، متفرع بر سبب است، از اين جهت که وجودش موقوف به وجود آن است، همچنين سبب هم متفرع بر مسبّب هست. حال چه سبب تامّ و چه ناقص، از اين جهت که انکشاف و ظهور سبب، به وسيله مسبّب است، و «رضايت» همان طور که در سابق گفتيم، صفت فعلى خداى تعالى است، که از مجموع علم خدا و عمل صالح عبد منتزع مى شود. بايد عبد عمل صالح بکند، تا «رضايت خدا» که همان ثواب و جزاى او است، محقق شود. و آنچه در مقام ما «رضايت» از آن انتزاع مى شود، مجموع علم خدا است به آنچه در دل هاى مؤمنان است، و به انزال سکينت بر آن دل ها، و به ثوابى که به صورت «فتح قريب» و «مغانم کثيره» به آنان داد، رضايت از مجموع اينها انتزاع شده.
پس جمله «فَعَلِمَ مَا فِى قُلُوبِهِم فَأنزَلَ السّکِينَة...»، متفرّع است بر جمله «لَقَد رَضِىَ اللّهُ عَنِ المُؤمِنِين»، تا کشف کند حقيقت آن رضايت چيست، و دلالت کند بر مجموع امورى که با تحقق آن ها، رضايت متحقق مى شود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۴۲۷
و آنگاه جمله «فَأنزَلَ السّکِينَةَ عَلَيهِم» متفرع شده است بر جمله «فَعَلِمَ مَا فِى قُلُوبِهِم»، و همچنين جمله معطوف بر آن، يعنى جمله «وَ أثَابَهُم فَتحاً قَرِيباً...».
و مراد از «فتح قريب»، فتح خيبر است - اين طور از سياق استفاده مى شود - و همچنين مراد از «مَغَانِمَ کَثِيرَة يَأخُذُونَهَا»، غنائم خيبر است. بعضى هم گفته اند: مراد از «فتح قريب»، فتح مکه است. ولى سياق با اين قول مساعد نيست.
و جمله «وَ کَانَ اللّهُ عَزِيزاً حَکِيماً»، به اين معنا است که: خدا در آنچه اراده مى کند، مسلط و غالب است، و نيز آنچه را اراده مى کند، متقن انجام مى دهد، نه گزافى و کدره اى.
«وَعَدَکُمُ اللَّهُ مَغَانِمَ کثِيرَةً تَأْخُذُونهَا فَعَجَّلَ لَکُمْ هَذِهِ ...»:
مراد از اين «مَغانم کثيرة» که مؤمنان به زودى آن ها را به دست مى آورند، اعم از غنيمت هاى خيبر و غير خيبر است، که بعد از مراجعت از حديبيّه، به دست آنان افتاد. در نتيجه جملۀ «فَعَجّلَ لَکُم هَذِهِ»، اشاره است به غنيمت هاى مذکور در آيه قبلى، يعنى غنيمت هاى خيبر، که از شدت نزديکى، به منزله غنيمت به دست آمده به حساب آورده.
البته اين در صورتى است که آيه شريفه با آيات سابق نازل شده باشد. و اما بنابر احتمالى که بعضى داده اند که اين آيه بعد از فتح خيبر نازل شده، در آن صورت معناى کلمه «هذه» روشن است. چيزى که هست، معروف همين است که سوره «فتح»، تمامى اش، بعد از حديبيّه و قبل از رسيدن به مدينه نازل شده.
بعضى از مفسران گفته اند: کلمه «هذه»، اشاره است به بيعت در حديبيّه و در زير آن درخت. ليکن خواننده به نادرستى اين قول واقف است.
«وَ کَفّ أيدِى النّاس عَنکُم» - بعضى گفته اند: مراد از کلمه «ناس»، دو قبيله «اسد» و «غطفان» است که تصميم گرفتند بعد از مراجعت رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» از خيبر، به مدينه حمله نموده، اموال و زن و بچه مسلمين را به غارت ببرند، وليکن خداى تعالى، وحشتى در دل آنان انداخت که از اين کار بازشان داشت.
بعضى ديگر گفته اند: مراد از «ناس»، مالک بن عوف و عيينة بن حصين با بنى اسد و غطفان است، که در جنگ خيبر آمدند تا يهوديان را يارى دهند، ولى خداى تعالى، ترس را بر دل هايشان مسلط کرد و از نيمه راه برگشتند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۴۲۸
بعضى ديگر گفته اند: مراد از «ناس»، اهل مکه و افراد پيرامون مکه است که دست به جنگ نزدند، و به صلح قناعت کردند.
«وَ لِتَکُونَ آيَة لِلمُؤمِنِين» - اين جمله عطف است بر مطالبى که در تقدير است، و تقدير کلام چنين است که: خداى تعالى، مسلمانان را به اين فتح و غنيمت هاى بسيار و ثواب هاى اخروى وعده داد. براى اين که چنين و چنان شود، و براى اين که تو آيتى باشى. يعنى علامت و نشانه اى باشى، تا آنان را به حق راهنمايى کنى، و بفهمانى که پروردگارشان، در وعده اى که به پيغمبر خود مى دهد، صادق، و در پيشگویی هايش، راستگو است.
رده:تفسیر المیزان