تفسیر المیزان

ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۵۸ آيات ۱۹ - ۳۲ سوره نجم أَ فَرَءَيْتُمُ اللَّات وَ الْعُزَّى (۱۹) وَ مَنَاةَ الثَّالِثَةَ الاُخْرَى (۲۰) أَ لَکُمُ الذَّکَرُ وَ لَهُ الاُنثى (۲۱) تِلْک إِذاً قِسمَةٌ ضِيزَى (۲۲) إِنْ هِىَ إِلا أَسمَاءٌ سمَّيْتُمُوهَا أَنتُمْ وَ ءَابَاؤُکم مَّا أَنزَلَ اللَّهُ بهَا مِن سلْطانٍ إِن يَتَّبِعُونَ إِلا الظنَّ وَ مَا تَهْوَى الاَنفُس وَ لَقَدْ جَاءَهُم مِّن رَّبهِمُ الهُْدَى (۲۳) أَمْ لِلانسانِ مَا تَمَنى (۲۴) فَللَّهِ الآخِرَةُ وَ الاُولى (۲۵) وَ کَم مِّن مَّلَکٍ فى السمَاوَاتِ لا تُغْنى شفَاعَتهُمْ شيْئاً إِلا مِن بَعْدِ أَن يَأْذَنَ اللَّهُ لِمَن يَشاءُ وَ يَرْضى (۲۶) إِنَّ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالاَخِرَةِ لَيُسمُّونَ المَْلَائکَةَ تَسمِيَةَ الاُنثى (۲۷) وَ مَا لهَُم بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِن يَتَّبِعُونَ إِلا الظنَّ وَ إِنَّ الظنَّ لا يُغْنى مِنَ الحَْقِّ شيْئاً(۲۸) فَأَعْرِض عَن مَّن تَوَلى عَن ذِکْرِنَا وَ لَمْ يُرِدْ إِلا الْحَيَوةَ الدُّنْيَا(۲۹) ذَلِک مَبْلَغُهُم مِّنَ الْعِلْمِ إِنَّ رَبَّک هُوَ أَعْلَمُ بِمَن ضلَّ عَن سبِيلِهِ وَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اهْتَدَى (۳۰) وَ للَّهِ مَا فى السمَاوَاتِ وَ مَا فى الاَرْضِ لِيَجْزِى الَّذِينَ أَساؤُوا بِمَا عَمِلُوا وَ يجْزِى الَّذِينَ أَحْسنُوا بِالحُْسنى (۳۱) الَّذِينَ يجْتَنِبُونَ کَبَائرَ الاثْمِ وَ الْفَوَاحِش إِلا اللَّمَمَ إِنَّ رَبَّک وَاسِعُ الْمَغْفِرَةِ هُوَ أَعْلَمُ بِکمْ إِذْ أَنشأَکم مِّنَ الاَرْضِ وَ إِذْ أَنتُمْ أَجِنَّةٌ فى بُطونِ أُمَّهَاتِکُمْ فَلا تُزَکُّوا أَنفُسکُمْ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اتَّقَى (۳۲) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۵۹ «ترجمه آیات» و با اين که دعوت او حق و نبوتش صدق است، آيا هنوز هم معتقديد که لات و عُزّى (۱۹) و سومى يعنى منات (به گمان شما دختران خدايند)(۲۰). آيا پسران مال شما و براى خدا دختران است؟(۲۱) چه تقسيم جائرانه و غير عادلانه اى (۲۲). اين بت ها هيچ حقيقتى به جز اين ندارند که نام هايى از طرف شما و پدران تان بر آن ها نهاده شده، و خداى تعالى، هيچ مدرکى بر الوهيت آن ها نازل نکرده، اى پيامبر! اينان به جز خيال و پندارى دلخواه را پيروى نمى کنند. با اين که از ناحيه پروردگارشان هدايت برايشان آمده (۲۳). راستى انسان ها چنين قدرتى دارند که هرچه را آرزو کنند، به صرف آرزو مالک شوند؟ (۲۴) نه، دنيا و آخرت تنها ملک خدا است (۲۵). و چه بسيار فرشته در آسمان که شفاعتشان هيچ دردى را دوا نمى کند، مگر بعد از آن که خدا اذن دهد، و براى هر کس که بخواهد و بپسندد اجازه دهد (۲۶). کسانى که به آخرت ايمان نمى آورند، براى ملائکه، نام هاى زنان مى گذارند و آنان را زن مى پندارند(۲۷). با اين که هيچ دليلى علمى بر گفته خود ندارند، و جز خيال و گمان دنبال نمى کنند، در حالى که خيال و گمان هيچ دردى را دوا ننموده، در تشخيص حق، جاى علم را نمى گيرد (۲۸). پس تو اى پيامبر، از هر کسى که از ياد ما روگردان است و جز زندگى دنيا نمى خواهد، روى بگردان(۲۹). علمشان تا همين جا کارگر است، و تحقيقا پروردگار تو بهتر مى داند که چه کسى از راه او گمراه شده، و چه کسى راه يافته است (۳۰). و براى خدا است آنچه در آسمان ها و آنچه در زمين هست (آن وقت چگونه ممکن است حال اين دو طايفه را نداند، و اين که گفتيم از آنان روى بگردان براى اين بود که) تا خدا آن هايى را که با اعمال خود بدى کردند، و آن هايى را که با نيکى هاى خود نيکى نمودند، جزا بدهد (۳۱). و اما کسانى که از گناهان کبيره و خيلى زشت پروا کرده اند، و گناهانى کوچک مرتکب شده اند، پروردگار تو مغفرتى وسيع دارد، او به وضع شما آگاه است، چه آن زمانى که شما را از زمين پديد مى آورد، و چه آن زمانى که در شکم مادران تان چنين بوديد، پس بيهوده خويشتن را نستاييد، که او بهتر مى داند چه کسى با تقوا است (۳۲). « بیان آیات » اين آيات، قسمتى از آيات فصل دوم سوره است، که گفتيم در سه فصل خلاصه مى شود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۶۰ خداى تعالى، در اين آيات به مسأله بت ها و بت پرستى ها پرداخته، به شديدترين وجه ريشه اين ادعا را مى زند که بت ها به زودى ايشان را شفاعت مى کنند، و در اين آيات، اشاره اى هم به مسأله معاد که از مطالب فصل سوم سوره است، دارد. «أَفَرَأيْتُمُ اللَّات وَ الْعُزَّى وَ مَنَاةَ الثَّالِثَةَ الاُخْرَى»: بعد از آن که در آيات قبلى راستگويى رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» را مسجّل کرد، و ثابت نمود که سخنان او، حقايقى است آسمانى که به وى وحى مى شود، و از آن حقانيت نبوّتش را نتيجه گرفت، نبوّتى که بر اساس توحيد و نفى شرکاء پى ريزى شده، به عنوان تفريع و نتيجه گيری به مسأله بت ها پرداخت. «لات» و «عُزّى» و «منات»، که بت هاى مشرکان بودند، و مشرکان آن ها را تمثالى از ملائکه مى پنداشتند، و ادعا مى کردند ملائکه به طور کلّى از جنس زنانند، و بعضى از مشرکان بعضى از بت ها را تمثال ملائکه، بعضى ديگر را تمثالى از انسان ها مى دانستند. چون بت پرستان قائل به الوهيت و ربوبيت خود بت ها بودند، بلکه ارباب آن ها را - که همان ملائکه باشد - مستقل در الوهيت و ربوبيت و انوثيت و شفاعت مى دانستند، آيات مورد بحث، اشاره به حقايقى ديگر که منتج معاد و جزاى اعمال است، دارد. و کلمات «لات» و «عُزّى» و «منات»، نام سه بت است که معبود عرب جاهليت بودند، و در اين که اين سه بت، چه شکل هايى داشتند و در کجا منصوب بودند و هر يک معبود کدام طايفه از عرب بود و در اين که چه چيز باعث شد که آن بت ها، مورد پرستش قرار گيرند؟ اقوال علماء مختلف و متناقض است، به طورى که به هيچ يک از آن اقوال نمى توان اعتماد کرد. تنها چيزى که درباره اين بت ها اتفاق کلمه هست، همين هايى است که ما آورديم. و معناى آيه اين است که: وقتى مطلب بدين قرار بود که گفتيم، يعنى دعوت پيامبر حق و گفتارش، که همه وحى و رسالت و از ناحيه خداى سبحان است صدق بود، پس از لات و عُزّى و منات که سومى آن دو بت است و از ساير بتها به من خبر دهيد. همان بت هايى که آن ها را صنم ها و تمثال هاى ملائکه مى خوانيد، ملائکه اى که مى گوييد دختران خدايند. «أَ لَکُمُ الذَّکَرُ وَ لَهُ الاُنثى تِلْک إِذاً قِسمَةٌ ضِيزَى»: (آيا راستى پسران از شما و دختران از خدايند. در اين صورت چه تقسيمى ظالمانه داريد). استفهام در آيه انکارى و آميخته با استهزاء است. و «قِسمَةٌ ضِيزَى»، به معناى قسمت جائرانه و غير عادلانه است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۶۱ و معناى آيه اين است که: وقتى مطلب از اين قرار باشد، و ارباب اين بت ها يعنى ملائکه دختران خدا باشند، با اين که خود شما دختر را براى خود نمى پسنديد و جز به پسر رضايت نمى دهيد، آيا اين قسمت درست است که پسران مالِ شما و دختران، مالِ خدا باشد؟ چه قسمتى جائرانه و غير عادلانه. (البته فراموش نشود که گفتيم اساس اين استفهام، استهزاء است، و گرنه خدا، نه پسر دارد و نه دختر). مشرکان، هيچ دليلى بر الوهيت آلهۀ خود ندارند «إِنْ هِىَ إِلا أَسمَاءٌ سمَّيْتُمُوهَا أَنتُمْ وَ ءَابَاؤُکم مَّا أَنزَلَ اللَّهُ بهَا مِن سُلْطانٍ...»: ضمير «هِىَ»، به بت هاى مذکور، يعنى لات و عُزّى و منات بر مى گردد. و يا آن ها از اين جهت که اصنام اند، (تا شامل همه بت ها شود). و ضمير در «سَمّيتُمُوهَا»، به اسماء بر مى گردد، و «تَسمِيَه أسماء»، به معناى اسم قرار دادن آن ها است. و منظور از «سلطان»، برهان و دليل است. و معنى آيه اين است که: اين اصنام که شما الهۀ خود گرفته ايد، چيزى به جز مشتى اسماء نيستند، که شما و پدران تان، آن سنگ و چوب ها را به آن اسماء نامگذارى کرده ايد، و ماوراى اين اسماء مصاديق و مسمّيات واقعى که خداى تعالى برهانى بر اله بودن و ربوبيت آن ها نازل کرده باشد، ندارند. و حاصل آيه اين است که: مى خواهد گفتار مشرکان را به اين دليل که مدرکى بر الوهيت آلهه خود ندارند، رد کند. و کلمۀ «ما» در جملۀ «إن يَتّبِعُونَ إلّا الظَّنّ وَ مَا تَهوى الأنفُس» موصول است، و ضميرى که بايد از جمله به آن برگردد، حذف شده، تقديرش «وَ مَا تَهوَاهُ الأنفُس ‍ - و آنچه نفس ها، هوسش را مى کنند» است. ولى بعضى از مفسران گفته اند: ما مصدريه است، که جمله بعد را به صورت مصدر در مى آورد، و تقدير کلام: «إن يَتّبِعُونَ إلّا الظّنّ وَ هَوَى الأنفُس - پيروى نمى کنند مگر پندار و خواسته نفس را» مى باشد. و کلمۀ «هَوَى»، به معناى خواهش هاى شهوانى نفس است و جمله مورد بحث، هم در مقام مذمت مشرکان است که باطل را پيروى مى کنند، و هم تأکید مطالب قبل است که مى فرمود: برهانى بر عقايد خود ندارند. و جمله «وَ لَقَد جَاءَهُم مِن رَبّهِمُ الهُدَى» هم که جمله اى است حاليه، آن مطالب را تأکيد مى کند، و معنايش اين است که: اين مشرکان در امر خدايان خود، به جز باطل متابعتى ندارند. تنها پيرو باطل و هواهاى شهوى نفس هستند. آرى، اين ها را پيروى مى کنند، در حالى که از ناحيه خدا که پروردگارشان ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۶۲ است، هدايتى به سويشان آمد و آن عبارت بود از: دعوت حقه پيامبر و يا قرآنى که به سوى حق هدايت مى کند. در اين آيه، التفاتى از خطاب قبلى به کار رفته تا به اين نکته اشاره کرده باشد که مردمى که چنين هستند، کوتاه فهم تر از آنند که مخاطب به اين کلام قرار گيرند. علاوه بر اين، استعداد آن را ندارند که در کلامى برهانى مخاطب قرار گيرند، و کسانى که پيروان ظنّ و هوا هستند، چه مى فهمند که برهان چيست. «أَمْ لِلانسنِ مَا تَمَنى»: کلمه «أم»، منقطعه است و استفهام در جمله انکارى است، و سياق گفتار، سياق نفى اين معنا است که انسان مالک آرزوهايش باشد. مى فرمايد صرف اين که انسان آرزويى در سر بپروراند، مالک آن آرزو نمى شود، تا مشرکان هم به صرف اين که آرزوى شفاعت ملائکه را داشته باشند، مالک شفاعت آن ها بشوند. ملائکه اى که به گمان آن ها، ارباب اصنام و دختران خدا هستند. و يا به صرف اين که آرزوى الوهيت آلهۀ خود کنند، به آرزوهايشان برسند. البته در اين کلام، اشاره اى هم به اين نکته هست که مشرکان، به جز اين آرزو، هيچ دليل قابل قبولى بر الوهيت آلهۀ خود و شفاعت آن ها ندارند، و با آرزو هم کسى مالک چيزى نمى شود. «فَللَّهِ الآخِرَةُ وَ الاُولى»: حرف «فاء» که بر سر جمله آمده، جمله را فرع جملۀ سابقش مى کند و آن را، علت همان معلول مى سازد، تا بفهماند بين دو جمله ارتباط مستقيم هست. و اين جمله علّت مضمون جملۀ قبل است، و مى فهماند که انسان به صرف آرزو، مالک آرزويش نمى شود، به خاطر اين که دنيا و آخرت، تنها و تنها، از آنِ خداى سبحان است، و او هيچ شريکى در ملک خود ندارد، تا آرزوهاى خام شما هم يکى از آن شرکاء باشد. «وَ کم مِّن مَّلَکٍ فى السّمَاوَاتِ لا تُغْنى شفَاعَتهُمْ شيْئاً إِلا مِن بَعْدِ أَن يَأْذَنَ اللَّهُ لِمَن يَشاءُ وَ يَرْضى»: فرق ميان «إذن» و «رضا» اين است که: «رضا»، امرى است باطنى، و عبارت است از حالت ملايمت نفس راضى، با آنچه از آن راضى است. ولى «اذن»، امر ظاهرى است و اعلام صاحب اذن است و صاحب اذن مى خواهد اعلام کند از قِبَل من، هيچ مانعى نيست که تو فلان کار را بکنى. و اين، هم با داشتن رضاى باطنى مى سازد و هم با نبودن آن، ولى رضا بدون اذن نمى سازد، حال چه رضاى بالقوه و چه بالفعل. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۶۳ شفاعت ملائکه، مشروط به اذن و رضاى خداوند است و اين آيه، در صدد اين است که بفرمايد: ملائکه از ناحيه خود مالک هيچ شفاعتى نيستند، به طورى که در شفاعت کردن بى نياز از خداى سبحان باشند، آن طور که بت پرستان معتقدند. چون تمامى امور به دست خداست. پس اگر هم شفاعتى براى فرشته اى باشد، بعد از آن است که خدا به شفاعتش راضى باشد و اذنش داده باشد. و بنابراين، مراد از جملۀ «لِمَن يَشَاءُ»، ملائکه است، و معناى آيه اين است که: چه بسيار از فرشته در آسمان ها هستند که شفاعتشان هيچ اثرى ندارد، مگر بعد از آن که خدا به هر يک از ايشان که بخواهد و راضى باشد، اجازه شفاعت داده باشد. ولى بعضى از مفسران گفته اند: مراد از جملۀ مذکور «انسان» است، و معناى آيه اين است که: ملائکه شفاعت نمى کنند مگر انسانى را که خدا خواسته باشد شفاعت شود، و به آن راضى باشد، چگونه راضى مى شود و اجازه شفاعت به ملائکه مى دهد دربارۀ کسانى که به وى کفر مى ورزند و غير او را مى پرستند؟ و به هرحال، از اين آيه اين معنا به طور مسلَّم بر مى آيد که براى «ملائکه» شفاعتى قائل است. چيزى که هست، شفاعت ملائکه را مقيد به اذن و رضايت خداى سبحان کرده است. «إِنَّ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالاَخِرَةِ لَيُسمُّونَ المَْلَائکَةَ تَسمِيَةَ الاُنثى»: اين آيه، عقيده مشرکان را بر اين که ملائکه از جنس زنان اند، رد مى کند، همان طور که در آيه قبلى، اعتقاد به شفاعت ملائکه به طور مطلق را رد مى کرد. و مراد از «تسميۀ مشرکان ملائکه را تسميۀ أنثى»، همين است که مى گفتند: ملائکه دختران خدايند. پس مراد از کلمۀ «انثى»، جنس زن است، که اعم از يکى و بيشتر است. بعضى از مفسران گفته اند: کلمۀ «ملائکه»، در معناى استغراق مفرد است. در نتيجه، تقدير کلام «لَيُسَمُّونَ کُلّ وَاحِدٍ مِنَ المَلَائِکَةَ تَسمِيَةَ الأُنثى» است. یعنی مشرکان تک تک ملائکه را به نام زن نامگذارى مى کنند، يعنى آن ها را دختر مى نامند. پس اين کلام بر وزن اين جمله است که مى گوييم: «کَسَانَا الأمِيرُ حُلَّةً - امير به ما خلعت پوشانيد». يعنى به يک يک ما پوشانيد. بعضى از مفسران گفته اند: اين که نامگذارى مشرکان را وابسته به نداشتن ايمان به آخرت دانسته و فرموده: آن هايى که ايمان به آخرت ندارند، چنين نامگذاری ها دارند، خود اشاره اى است به شناعت و زشتى اين عمل، و این که چنين عملى مستتبع عقوبت است، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۶۴ و کسى مرتکب آن نمى شود، مگر آن که از بيخ و بُن، ايمانى به آخرت و عقوبت در آن نداشته باشد. «وَ مَا لهَُم بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِن يَتَّبِعُونَ إِلّا الظنَّ وَ إِنَّ الظنَّ لا يُغْنى مِنَ الحَْقِّ شيْئاً»: کلمۀ «علم»، به معناى تصديقى است صد در صد، که مانع از تصديق به ضدش باشد. به خلاف کلمۀ «ظنّ» که به معناى تصديق مثلا شصت درصد است، که چهل درصد احتمال خلاف آن نيز هست، که اين چهل درصد و يا کمتر را «وهم» مى گويند. (و اما احتمالى که با احتمال مخالفش پنجاه، پنجاه باشد، «شک» و ترديد است). و اعتقاد به زن بودن فرشتگان، همان طور که براى مشرکان معلوم و تصديقى صد در صد نيست، همچنين مظنون و شصت درصد هم نيست. زيرا ده درصد اضافى دليل مى خواهد، که نداشتند. ولى از آن جايى که اين اعتقاد موافق با هواى نفسشان بوده، همين هواى نفس، آن را در دل هايشان رسوخ داده، و زينت داده بود و همين باعث شد که متوجه خلاف آن نشوند و هر قدر احتمال خلاف آن به ايشان گوشزد شود، از آن اعراض کنند و به همان چيزى که دوست مى داشتند، بچسبند. و به همين جهت، قرآن کريم، آن را «ظنّ» ناميده و گرنه (اگر به واقع مطلب بنگرى، اعتقاد به شرک اصلا اعتقاد نيست. نه تنها علم و احتمال صد درصد نيست، و نه تنها مظنّه و احتمال شصت درصد و بالاتر نيست، و نه تنها احتمال مساوى يعنى شک نيست، و نه تنها احتمال مرجوح يعنى وهم و چهل درصد و پایين تر نيست، بلکه فقط و فقط) تصورى است بدون تصديق. با اين بيان، درستى گفتار آن مفسّر که گفته: ظنّ در اين آيه و در آيه سابق که مى فرمود: «إن يَتّبِعُونَ إلّا الظَّنّ وَ مَا تَهوَى الأنفُسُ»، به معناى «توهم» است، نه اعتقاد راجح، روشن مى شود. و گفتار خود را به آنچه از کلام راغب به دست مى آيد، تأييد کرده است. چون راغب گفته: بسيار مى شود که کلمۀ «ظنّ» بر توهم هم اطلاق مى شود. «إنَّ الظَّنَّ لَا يُغنِى مِنَ الحَقّ شَيئاً» - کلمۀ «حق»، به معنى واقعيت هر چيز است، و همه مى دانيم که واقعيت هر چيزى، جز به علم، يعنى اعتقاد مانع از نقيض، و يا به عبارت ديگر احتمال صد درصد درک نمى شود، و غير علم - که يا ظنّ است و يا شک و يا وهم - واقعيت چيزى را نشان نمى دهد. پس هيچ مجوّزى نيست که انسان در درک حقايق به آن اعتماد کند، خداى تعالى هم فرموده: «وَ لَا تَقفُ مَا لَيسَ لَکَ بِهِ عِلمٌ». و اما اين که در احکام عملى دينى به «مظنّه» عمل مى کنيم، از اين جهت است که در خصوص اين مورد، دليلى از ناحيه شارع رسيده، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۶۵ که اطلاق آيه شريفه را مقيد کرده، از خصوص اين يک مورد گذشته، در هيچ يک از امور اعتقادى نمى توانيم ظنّ را پيروى کنيم، چون اطلاق آيه در آن باره محفوظ است. بعضى از مفسران گفته اند: اين که در آيه مورد بحث، به جاى اکتفاء به ضمير، اسم ظاهر را آورده، و با اين که مى توانست بفرمايد: «إنّهُ لَا يُغنِى مِنَ الحَقّ شَيئاً»، دوباره کلمۀ «ظنّ» را آورده، براى اين بود که جمله مذکور به عنوان مَثَلى آورده شود. «فَأَعْرِض عَن مَّن تَوَلى عَن ذِکْرِنَا وَ لَمْ يُرِدْ إِلّا الْحَيَوةَ الدُّنْيَا»: اين جمله، به خاطر حرف «فاء» که بر سر دارد، تفريع و نتيجه گيرى از پيروى مشرکان از ظنّ و از هواى نفس مى باشد. پس اين که دستور مى دهد از آنان اعراض کن، نتيجۀ همان است که مشرکان، تابع و پيرو حق و علم نبوده اند، و اگر نفرمود: «فَأعرِض عَنهُم - از ايشان اعراض کن»، و به جاى آن فرمود: «فَأعرِض عَن مَن تَوَلّى عَن ذِکرِناَ - از کسى که از ذکر ما رويگردان است، اعراض کن»، براى اين بوده که بفهماند علت اين دستور چيست. پس گويا فرموده: اين مشرکان علم را رها کرده، دنبال ظن را گرفته اند، و تابع هواى نفس خويش اند، و اگر چنين اند، براى اين است که از ذکر ما رويگردان هستند، و تنها همّ شان، زندگى دنيا است و بس. بنابراين، بهره شان از علم منحصر به مسائل مادى دنيوى است، و چون چنين است، تو نيز از آنان اعراض کن، براى که ايشان گمراهند. و مراد از «ذکر» در اين آيه، يا قرآن است که پيروان حق را به سوى حق صريح هدايت نموده و با حجت هاى قاطع و براهين روشن که جاى ترديد در آن ها نيست، به سوى سعادت خانه آخرت - که وراى دنيا است - ارشاد مى نمايد. و يا مراد از آن، ياد خدا است که در مقابل غفلت از او به کار مى رود، و از کسى که از چنين ذکرى رويگردان است، نيز بايد اعراض کرد. براى اين که ياد خدا به نحوى که لايق به ذات متعاليه او باشد، يعنى ياد خدا به اسماء و صفات خدا، بشر را به سوى حقايقى علمى درباره مبدأ و معاد هدايت مى کند. هدايتى علمى که باز جاى ترديد باقى نمى گذارد. «ذَلِک مَبْلَغُهُم مِّنَ الْعِلْمِ إِنَّ رَبَّک هُوَ أَعْلَمُ بِمَن ضلَّ عَن سبِيلِهِ وَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اهْتَدَى»: اشاره با کلمۀ «ذلک» به امر دنيا است، که هرچند کلمۀ «امر دنيا» در آيه سابق نيامده بود، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۶۶ بلکه کلمۀ «حَيَاة الدُّنيا» آمده بود، ولى امر دنيا از آن آيه استفاده مى شد. و تعبير به اين که «اين است مقدار رسايى علم آنان»، تعبيرى است استعاره اى. گويا علم به سوى معلوم مى رود تا به آن برسد، و علم مشرکان در مسير خود به دنيا مى رسد، و همان جا از حرکت باز مى ماند، و ديگر از آن جا به طرف آخرت نمى رود. و لازمۀ اين توقف علم، آن است که تنها دنيا هدف نهايى اراده و طلب آنان باشد، و توسن همّ شان تا همان جا پيش برود، و ديگر دل به غير دنيا نبندند، و جز به سوى آن روى نياورند. «إنّ رَبّکَ هُوَ أعلَمُ...» - اين جمله مضمون جمله قبلى را تأکيد مى کند، و شهادتى است از خداى تعالى بر صحت آن. وجه تفريع جزای بدکاران و نیکوکاران بر مالکيت خداى سبحان «وَ للَّهِ مَا فى السّمَاوَاتِ وَ مَا فى الاَرْضِ لِيَجْزِى الَّذِينَ أَساؤُوا بِمَا عَمِلُوا وَ يَجْزِى الَّذِينَ أَحْسنُوا بِالحُْسنى»: ممکن است بگوييم: صدر آيه شريفه، حال باشد از جملۀ «أعلَمُ» که در آيه قبلى بود، و کلمۀ «واو» در ابتداى آن «واو» حاليّه و معنا چنين باشد: «به درستى پروردگار تو اعلم و داناتر به حال دو طايفۀ ضالّين و مهتدين است، در حالى داناتر است که مالک همه چيزهايى است که در آسمان و زمين است، ديگر چگونه ممکن است اعلم به حال آن دو طايفه نباشد، با اين که مالک ايشان است». و بنابراين احتمال، ظاهر چنين به نظر مى رسد که: جملۀ «لِيَجزِىَ...» متعلق به جمله سابق باشد که مى فرمود: «فَأعرِض عَن مَن تَوَلّى...»، آن وقت معناى مجموع دو جمله چنين مى شود که: از ايشان اعراض کن و امرشان را به خدا واگذار نما، تا جزايى چنين و چنانشان داده و تو را و نيکوکاران را چنين و چنان پاداش دهد. ممکن هم هست بگوييم جملۀ «وَ للهِ مَا فِى السَّمَاوَاتِ...»، کلامى استينافى باشد و بخواهد بفهماند دستورى که به تو داديم که از ايشان اعراض کن، براى اين نبود که ما دست از ايشان برداشته ايم و رهايشان کرده ايم، بلکه براى اين بود که خواستيم هر طايفه را در برابر عملش جزا دهيم. اگر عملش بد بوده، جزاى بد، و اگر خوب بوده، جزاى خوب دهيم. و اگر با اين که مى توانست بفرمايد: «وَ لَهُ مَا فِى السَّماوات...»، به جاى ضمير، دوباره اسم جلالۀ «اللّه» را آورد، براى اين بود که از کمال عظمت خداى سبحان خبر داده باشد. «وَ لِله مَا فِى السّماوات وَ مَا فِى الأرض » - اين جمله، به مالکيت خداى تعالى نسبت به تمامى عالَم اشاره مى کند، و معنايش اين است که: هستى تمامى موجودات، قائم به خداى تعالى است. چون خدا، خالق و پديد آورندۀ آن هاست، پس ملکيت ناشى از خلقت او، خود علاوه بر اين، منشأ تدبیر هم هست. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۶۷ بنابراين، جمله مورد بحث، بر خلقت و تدبير دلالت دارد، گويا فرموده: خلقت و تدبير عالَم از خداست. جملۀ «لِيَجزِىَ...» هم، که لامش لام غايت است، متعلّق به همين مطلب است، و معنايش اين است که: خلقت و تدبير عالَم از آنِ خداست. غايت و نتيجه اش هم اين است که کسانى را که بد مى کنند، جزا دهد...، و مراد از جزا، همان شؤون و خصوصيات قيامت است، که قرآن کريم از آن خبر داده. و مراد از اساثه و احسان، معصيت و طاعت است. و تقدير جملۀ «مَا عَمِلُوا»، جملۀ «جَزَاءُ مَا عَمِلُوا» است. ممکن هم هست خود «مَا عَمِلُوا» باشد، و معنا چنين باشد که: جزاى اعمالشان را، خود همان اعمال را مى دهد. و مراد از «حُسنى» هم همين طور. يعنى (يا) مثوبت حُسنى است (و يا خود حُسنى). و معناى آيه اين است که: تا خدا کسانى را که معصيت کرده اند، معصيتشان، و يا به جزاى معصيت شان کيفر دهد، و کسانى را که اطاعت کردند، مثوبتى حُسنى (و يا به خودِ حُسنى) پاداش دهد. مفسران در اين آيه احتمالات ديگرى داده اند، که احتمال ما از همه بهتر به ذهن مى رسد و روشن تر است. «الَّذِينَ يجْتَنِبُونَ کَبَائرَ الاثْمِ وَ الْفَوَاحِش إِلّا اللَّمَمَ إِنَّ رَبَّک وَاسِعُ الْمَغْفِرَةِ ...»: کلمۀ «اثم» به معناى گناه است، و اصل آن - به طورى که راغب گفته - به معناى عملى بوده که دير به نتيجه و ثواب برسد. و منظور از «کبائر الاثم»، گناهان کبيره است که به طورى که در روايات «ثواب الاعمال»، از عباد بن کثيرالنوا، از امام ابى جعفر «عليه السلام» آمده، عبارت از هر گناهى است که قرآن مرتکبش را تهديد به آتش دوزخ کرده باشد. و در تفسير آيه شريفه «إن تَجتَنِبُوا کَبَائِرَ مَا تُنهَونَ عَنهُ نُکَفّر عَنکُم سَيّئَاتِکُم...»، بحثى پيرامون آن کرده ايم. و کلمۀ «فواحش» به معناى گناهانى است که خيلى شنيع و رسوا باشد. از آن جمله، خداى تعالى، زنا و لواط را دانسته، ولى بعيد نيست از ظاهر آيه بر آيد که در اين جا، «فواحش» و «کبائر»، يکى باشد. مقصود از «لَمَم» در آيه شریفه چیست؟ و اما درباره معناى کلمۀ «لَمَم» اختلاف کرده اند: ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۶۸ بعضى گفته اند: منظور از آن گناهان صغيره است. و اگر منظور اين باشد، بايد گفت: استثنا در آيه منقطع و نظير استثناى «همۀ پسرانم آمدند، مگر پسر همسايه» است. بعضى گفته اند: «لَمَم»، عبارت از اين است که کسى تصميم بر گناه بگيرد، ولى انجام ندهد، که در اين صورت نيز، «استثنای منقطع» خواهد بود. بعضى گفته اند: لَمَم، گناهى است که گهگاه ارتکاب شود، و مرتکب آن، عادت بر آن نکرده باشد، که در اين صورت، «لَمَم»، هم شامل گناهان کبيره مى شود و هم صغيره. و مضمون آيه، با مضمون آيه شريفه «وَ الّذِينَ إذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً أو ظَلَمُوا أنفُسَکُم ذَکَرُوا اللّهَ فَاستَغفَرُوا لِذُنُوبِهِم وَ مَن يَغفِرُ الذّنُوبَ إلّا اللّهُ وَ لَم يُصِرُّوا عَلَى مَا فَعَلُوا وَ هُم يَعلَمُونَ» - که در وصف متقين و محسنين است - منطبق مى شود، و مضمون همان را مى گويد. چون اين آيه مى فرمايد: «متقين و نيکوکاران کسانى هستند که اگر عمل زشتى مى کنند، و يا به خود ستمى روا مى دارند، بسيار به ياد خدا مى افتند، و براى گناهان خود طلب مغفرت مى کنند. چون مى دانند غير از خدا، کسى نيست که گناهان را بيامرزد، و کسانى هستند که هرگز بر آنچه کرده اند، عالما عامدا اصرار نورزيده اند». و در روايات اهل بيت «عليهم السلام»، به معناى سوم تفسير شده. مثلا در اصول کافى، از ابن عمار، از امام صادق «عليه السلام» روايت آمده که فرمود: «لَمَم»، اين است که کسى بر گناهى تصميم بگيرد و بعد استغفار کند. و نيز، به سند خود، از محمد بن مسلم، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که فرمود: «لَمَم»، اين است که انسان گاهى گناهى را مرتکب شود، و ديگر تا مدتى پيرامون آن نگردد، و باز بار ديگر مرتکبش شود. و باز، به سند خود، از ابن عمار، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که فرمود: «لمام»، آن بنده اى است که پشت سرِ هم گناه مى کند، اما طبعش خواهان آن نيست. (در هيچ يک از اين سه روايت، کلمه« لَمَم» به گناه صغيره معنا نشده). ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۶۹ و آيه شريفه، مطلب آيه قبلى را که مى فرمود: «الّذِينَ أحسَنُوا» تفسير مى کند و مى فرمايد: همين ها هستند که از گناهان کبيره اجتناب دارند و از فواحش دورى مى کنند، و در عين حال، ممکن هم هست از ايشان سر بزند. و جمله «إنّ رَبّکَ وَاسِعُ المَغفِرَة»، ايشان را تطميع مى کند تا به اميد آمرزش خدا، توبه کنند. «هُوَ أعلَمُ بِکُم إذ أنشَأکُم مِنَ الأرضِ » - راغب مى گويد: مادۀ «نَشَأ» و «نشأة»، به معناى احداث چيزى و تربيت آن است. پس ‍ بنابراين، اين که فرمود: «او، شما را از زمين انشاء کرد»، معنايش اين است که: او بود که شما را در آغاز خلقتتان، به حال هاى گوناگون متحوّل کرد، از مواد عنصرى زمين تان بگرفت و در آخر، به صورت نطفه تان در آورده، در داخل رحم ها وارد کرد. «وَ إذ أنتُم أجِنّةٌ فِى بُطُونِ أُمّهَاتِکُم » - کلمه «أجِنّة»، جمع «جنين» است و اين جمله، عطف است بر جملۀ قبلى. چون بر سرِ هر دو، کلمه «إذ» آمده، و معنايش اين است که: او داناتر به شما است، آن زمان که چه و چه بوديد و اين زمان که شما جنين هايى در رحم مادران تان هستيد، او مى داند حقيقت شما چيست، و چه حال و وضعى داريد، و چه اسرارى در نهانتان هست، و مآل کارتان به کجا مى انجامد. و جملۀ «فَلا تُزَکُّوا أنفُسَکُم»، تفريع بر همان علم خداست، مى فرمايد: وقتى که خداى تعالى شما را بهتر از هر کس مى شناسد، و از آغاز خلقتتان و سرانجام آن باخبر است، پس ديگر بيهوده خود را به پاکى نستاييد، و او بهتر مى داند پاک و با تقوا کيست. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۷۰ آيات ۳۳ - ۶۲ سوره نجم أَ فَرَءَيْت الَّذِى تَوَلى (۳۳) وَ أَعْطى قَلِيلاً وَ أَکْدَى (۳۴) أَ عِندَهُ عِلْمُ الْغَيْبِ فَهُوَ يَرَى (۳۵) أَمْ لَمْ يُنَبَّأْ بِمَا فِى صُحُفِ مُوسى (۳۶) وَ إِبْرَهِيمَ الَّذِى وَفّى (۳۷) أَلّا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى (۳۸) وَ أَن لَّيْس لِلانسانِ إِلّا مَا سَعَى (۳۹) وَ أَنَّ سَعْيَهُ سَوْف يُرَى (۴۰) ثُمَّ يُجْزَاهُ الْجَزَاءَ الاَوْفى (۴۱) وَ أَنَّ إِلى رَبِّک الْمُنتهَى (۴۲) وَ أَنَّهُ هُوَ أَضحَک وَ أَبْکَى (۴۳) وَ أَنَّهُ هُوَ أَمَات وَ أَحْيَا(۴۴) وَ أَنَّهُ خَلَقَ الزَّوْجَينِ الذَّکَرَ وَ الاُنثى (۴۵) مِن نُّطفَةٍ إِذَا تُمْنى (۴۶) وَ أَنَّ عَلَيْهِ النَّشأَةَ الاُخْرَى (۴۷) وَ أَنَّهُ هُوَ أَغْنى وَ أَقْنى (۴۸) وَ أَنَّهُ هُوَ رَبُّ الشعْرَى (۴۹) وَ أَنَّهُ أَهْلَک عَاداً الاُولى (۵۰) وَ ثَمُودَا فَمَا أَبْقَى (۵۱) وَ قَوْمَ نُوحٍ مِّن قَبْلُ إِنّهُمْ کانُوا هُمْ أَظلَمَ وَ أَطغَى (۵۲) وَ الْمُؤْتَفِکَةَ أَهْوَى (۵۳) فَغَشّاهَا مَا غَشى (۵۴) فَبِأَىّ آلاءِ رَبِّک تَتَمَارَى (۵۵) هَذَا نَذِيرٌ مِّنَ النُّذُرِ الاُولى (۵۶) أَزِفَتِ الاَزِفَةُ(۵۷) لَيْس لَهَا مِن دُونِ اللَّهِ کاشِفَةٌ(۵۸) أَ فَمِنْ هَذَا الحَْدِيثِ تَعْجَبُونَ(۵۹) وَ تَضحَکُونَ وَ لا تَبْکُونَ(۶۰) وَ أَنتُمْ سامِدُونَ(۶۱) فَاسجُدُوا للَّهِ وَ اعْبُدُوا (۶۲) «ترجمه آيات» آيا آن کس را که از انفاق روى گردان شد، مشاهده کردى؟ (۳۳) مختصرى انفاق کرد و (به خاطر گفتار رفيقش که گفت ترک انفاق کردى، گناهت به گردن من) ترک انفاق نمود (۳۴). ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۷۱ آيا او علم غيب دارد و مى داند (که رفيقش گناهش را گردن مى گيرد) (۳۵). يا از آن سفارش ها که در تورات درباره دادن حق شده، باخبر نشده؟ (۳۶) و در صحف ابراهيمى که حق را به حد تمام ادا کرد (۳۷). و نمى داند که هيچ گنهکارى گناه ديگرى را تحمل نمى کند، و به گردن نمى گيرد؟ (۳۸) و اين که انسان به جز کار و تلاشش، سرمايه اى ندارد؟ (۳۹) و اين که نزد وى سعى خود را خواهد ديد؟ (۴۰) و سپس جزاى آن به کامل ترين وجهش داده مى شود (۴۱). و اين که انتهاى سيرشان به سوى پروردگار تو است (۴۲). و اين که او است که اسباب خنديدن و گريستن را فراهم کرده (۴۳). و اين که او است که مى ميراند و زنده مى کند (۴۴). و اين که او است که جفت نر و ماده را آفريده (۴۵). از نطفه اى که در رحم ريخته مى شود (۴۶). و اين که بر خداست که نشئۀ آخرت را پديد آورد (۴۷). و اين که خود او است که با اموال منقول و غير منقول بندگان خود را بى نياز مى کند (۴۸). و اين که او ربّ کوکب شعرى است، که بعضى آن را ربّ خود مى پندارند (۴۹). و اين که او نسل پيشين عاد را هلاک کرد (۵۰). و ثمود را که حتى يک نفر از ايشان باقى نگذاشت (۵۱). و قوم نوح را که قبل از آنان، و ستمکارتر و ياغى تر از آنان بودند (۵۲). و شهرهاى قوم لوط را که زير و رو کرد و از عذاب آنچه متوجه آنان ساخت (۵۳). از هر سو احاطه شان کرد (۵۴). پس ديگر در کدام يک از نعمت هاى پروردگارت مى توانى ترديد کنى (۵۵). اين پيامبر، بيم رسانى است از سنخ بيم رسانان گذشته (۵۶). قيامت نزديک شد (۵۷). و براى آن به غير از خدا پرده بردارى نيست (۵۸). آيا از اين مطالب تعجب مى کنيد؟ (۵۹) و مى خنديد و گريه نمى کنيد؟ (۶۰) و همچنان سرگرم بازى خود هستيد؟ (۶۱) پس براى خدا سجده کنيد و به عبادت او بپردازيد (۶۲). رده:تفسیر المیزان