تفسیر المیزان

پاسخ کسانى که به وقوع معجزۀ شق القمر اشکال کرده اند ولى بعضى ها به وقوع چنين معجزه اى اشکال کرده و گفته اند: اين که معجزات پيامبر «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، با اقتراح و پيشنهاد مردم انجام شود، با آيه «وَ مَا مَنَعنَا أن نُرسِلَ بِالآيَاتِ إلّا أن کَذّبَ بِهَا الأوّلُونَ وَ آتَينَا ثَمُودَ النَاقَةَ مُبصِرَةً فَظَلَمُوا بِهَا وَ مَا نُرسِلَ بِالآيَاتِ إلّا تَخوِيفاً» منافات دارد. براى اين که از اين آيه: يا چنين استفاده مى شود که ما ديگر براى اين امت معجزاتى نمى فرستيم. براى اين که هرچه معجزه براى امت هاى سابق فرستاديم، همه را تکذيب کردند و اين امت هم، مثل همان امت ها و داراى طبيعت همان ها هستند. و در نتيجه، اينان نيز معجزات ما را تکذيب خواهند کرد، و وقتى معجزه اثر نداشته باشد، ديگر چه فايده اى در فرستادن آن است؟ و يا استفاده مى کنيم که مى خواهد بفرمايد: ما هيچ معجزه اى براى اين امت نمى فرستيم، براى اين که اگر بفرستيم، اين امت نيز مانند ساير امت گذشته آن را تکذيب مى کنند و در اثر تکذيب، معذّب و هلاک مى شوند، و ما نمى خواهيم اين امت منقرض گشته، به عذاب است يصال گرفتار آيد. پس به هر حال، آيه فوق دلالت دارد که خداى تعالى، هيچ معجزه اى به اقتراح و پيشنهاد اين امت نمى فرستد، آن طور که در امت هاى گذشته مى فرستاد. البته اين اشکال همان طور که اشاره شد، در خصوص معجزاتى است که با اقتراح و پيشنهاد مردم جارى شود، نه آن معجزاتى که خود خداى تعالى و بدون اقتراح مردم، به منظور تأييد رسالت يک پيامبر جارى مى کند. مانند معجزۀ قرآن براى پيامبر اسلام، و دو معجزۀ عصا و يد (بيضا) براى موسى «عليه السلام»، و معجزۀ زنده کردن مُردگان و غيره براى عيسى «علیه السلام»، و ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۹۸ همچنين آيات نازله ديگر، که همه لطفى است از ناحيه خداى تعالى. و نيز، مانند معجزاتى که از پيامبر اسلام سر زد، بدون اين که مردم از او خواسته باشند. پس به حکم آيه ۵۹ سوره اسرى، هيچ پيغمبرى نمى تواند به پيشنهاد مردم معجزه بياورد. پس ما هم نمى توانيم معجزۀ «شقّ القمر» را قبول کنيم. چون هم به پيشنهاد مشرکان بوده - البته اگر بوده - و هم اين که مشرکان به آن ايمان نياوردند. و نظير آيه سورۀ اسرى، آيه شريفه زير است که مى فرمايد: «وَ قَالُوا لَن نُؤمِنَ لَکَ حَتّى تَفجُرَ لَنَا مِنَ الأرضِ يَنبُوعاً... قُل سُبحَانَ رَبّى هَل کُنتُ إلّا بَشَراً رَسُولاً»، و آياتى ديگر غير آن. چون از آيه مذکور نيز به دست مى آيد: وقتى از آن جناب خواستند تا به معجزه، چشمه اى از زمين برايشان بجوشاند، در پاسخ خداى را تسبيح کرد و فرمود: من که به جز يک فرستاده شده نيستم. (لابد معنايش اين است که بشر رسول نمى تواند از پيش خود و به دلخواه مردم معجزه بياورد)؟ در پاسخ، با ذکر مقدمه اى ثابت مى کنيم که: اولاً هيچ فرقى ميان معجزات پيشنهادى و غير آن نيست، و در صورت وجود دليل محکم نقلى، هر دو قسم قابل قبول است. و ثانياً نازل نشدن عذاب بر مشرکان عرب علتى ديگر داشته، که با کنار رفتن آن علّت، عذاب هم بر آنان نازل شد. توضيح مقدمه اين است که: رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، بر مشرکان عرب به تنهايى مبعوث نبود و امّت او، همۀ جهانيان تا روز قيامت هستند. به دليل آيه شريفه: «قُل يَا أيّهَا النّاسُ إنّى رَسُولُ اللّه إلَيکُم جَمِيعاً»، و آيه شريفه: «وَ أوحِىَ إلَىّ هَذَا القُرآنُ لِأنذِرَکُم بِهِ وَ مَن بَلَغ»، و آيه شريفه: «وَلَکِن رَسُولَ اللّه وَ خَاتَمَ النّبِييّنَ» و آياتى ديگر. چيزى که هست، آن جناب دعوت خود را از مکّه و از ميان قوم خودش - که مردم مکّه و اطراف آن بودند - شروع کرد و جمعيت بسيارى دعوتش را پذيرفتند. ولى عامّۀ مردم بر کفر خود باقى مانده، تا آن جا که توانستند دعوتش را با دشمنى و اذيت و استهزاء مقابله نموده، تصميم گرفتند يا او به قتل برسانند و يا اين که از آن شهر بيرون کنند، که خداى تعالى دستورش داد که هجرت کند. و آن هايى که به آن جناب ايمان آوردند، هرچند نسبت به مشرکان کم بودند، و در تحت شکنجه آنان ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۹۹ قرار داشتند، اما براى خود جمعيتى بوده اند که قرآن درباره شان فرموده: «ألَم تَرَ إلَى الّذِينَ قِيلَ لَهُم کُفُّوا أيدِيَکُم وَ أقِيمُوا الصِلوةَ». حتى آن قدر زياد بودند که از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» اجازه مى خواستند تا با مشرکان مبارزه و نبرد کنند، ولى خداى تعالى اجازه نداد. (به روايات وارده در نزول آيه فوق مراجعه فرماييد). پس معلوم مى شود مسلمانان مکّه، عِدّه و عُدّه اى داشته اند و روز به روز، به جمعيتشان اضافه مى شده، تا آن که رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» به مدينه مهاجرت کرد و در آن جا، دعوتش گسترش و اسلام نشر يافت. مدينه و قبائل اطرافش را تا يمن و ساير اطراف شبه جزيره عربستان را گرفت، و از اين سرزمين پهناور، تنها مکّه و اطراف آن باقى ماند. و اين گستردگى همچنان ادامه يافت تا از مرز عربستان هم گذشت، و رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، در سال ششم هجرت، نامه هايى به پادشاهان و بزرگان فارس و روم و مصر نوشت، و در سال هشتم هجرت، مکّه را هم فتح کرد. و در این فاصله، يعنى فاصله هجرت تا فتح مکّه، عدّۀ زيادى از اهالى مکّه و اطرافش به دين اسلام در آمدند. تا آن که رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» از دنيا رحلت نموده و انتشار اسلام به جايى رسيد که همه مى دانيم و به طور مداوم، جمعيتش بيشتر و آوازه اش گسترده تر شد، تا امروز که يک پنجم جمعيت دنيا را تشکيل داده اند. حال که اين مقدمه روشن شد، مى گوييم: آيه مورد بحث، يعنى مسألۀ دو نيم شدن قرص ماه، معجزه اى بود پيشنهادى، که مشرکان مکّه آن را از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» خواسته بودند. معجزه اى که اگر تکذيبش مى کردند، دنبالش عذاب بود، و تکذيبش هم کردند، براى اين که گفتند: «سحرى است مستمر»، وليکن تکذيب مشرکان باعث آن نمى شد که خداى تعالى، تمامى امت اسلام را - که پيامبر اسلام، رسول ايشان است - هلاک کند. آرى، امت اسلام تمامى ساکنان روى زمين هستند، و در آن ايامى که مشرکان، شقّ القمر را تکذيب کردند، حجت بر تمامى مردم روى زمين تمام نشده بود. چون اين معجزه پنج سال قبل از هجرت اتفاق افتاد، و خداى تعالى خودش فرموده: «لِيَهلِکَ مَن هَلَکَ عَن بَيّنَة». و حتى باعث اين هم نمى شد که تمامى اهل مکّه را هلاک کند، چون در ميان آنان، جمعى از مسلمين بودند. و به همين جهت ديديم که در صلح حديبيّه، خداى تعالى، مقابله مسلمانان با مشرکان را به صلح انجام داد، و وقتى مسلمانان از اين که نتوانستند داخل مکّه شوند ناراحت شدند، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۱۰۰ فرمود: «وَ لَولَا رِجَالٌ مُؤمِنُونَ وَ نِسَاءٌ مُؤمِنَاتٌ لَم تَعلَمُوهُم أن تَطَؤُهُم فَتُصِيبُکُم مِنهُم مَعَرّةٌ بِغَيرِ عِلمٍ لِيُدخِلَ اللّهُ فِى رَحمَتِهِ مَن يَشَاءُ لَو تَزَيّلُوا لَعَذّبنَا الّذِينَ کَفَرُوا مِنهُم عَذَاباً ألِيماً». علاوه بر اين، اين فرض هم صحيح نبود که خداى تعالى، تنها کفار مکّه را هلاک نموده، مؤمنان ايشان را نجات دهد. چون جمع بسيارى از همان کفار نيز در فاصلۀ پنج سال قبل از هجرت و هشت سال بعد از هجرت و تمامى آنان در فتح مکّه مسلمان شدند، هرچند که اسلام بسيارى از آن ها ظاهرى بود. زيرا دين مبين اسلام، در مسلمانى اشخاص، به اقرار به شهادتين - هرچند به ظاهر باشد - اکتفا مى کند. از اين هم که بگذريم، عموم اهل مکّه و حوالى آن، اهل عناد و لجاج نبودند و تنها صناديد و بزرگان ايشان عناد داشتند، و رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» را استهزاء مى کردند و مسلمانان را شکنجه مى دادند و عليه رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، اقتراح (پيشنهاد) معجزه مى دادند. و منظور از آيه «إنّ الّذِينَ کَفَرُوا سَوَاءٌ عَلَيهِم ءأنذَرتَهُم أم لَم تُنذِرهُم لَا يُؤمِنُون» همين طبقه بوده است و خداى تعالى، همين لجبازان را که اقتراح معجزه مى کردند، در چند جا از کلام خود تهديد کرد به محروميت از ايمان و هلاکت، و به همين تهديد خود وفا هم نمود. هيچ يک از آنان ايمان نياوردند و در واقعۀ جنگ «بدر» هلاکشان کرد: «وَ تَمّت کَلِمَةُ رَبّکَ صِدقاً وَ عَدلاً». و اما اين که صاحب اشکال تمسک کرد به آيه ۵۹ از سوره «اسرى»، براى این که خداى تعالى، مطلقا معجزه نمى فرستد. در پاسخش مى گوييم: آيه شريفه - همان طور که خود او نيز اقرار کرد - شامل آن معجزات که رسالت يک پيامبر را تأييد مى کند، نمى شود، مانند قرآن براى تأييد رسالت رسول اسلام، و نيز شامل آياتى که جنبه لطف دارد، نمى شود، از قبيل خوارق عاداتى که از آن جناب سر مى زد، از غيب خبر مى داد و بيمارانى که به دعايش شفا مى يافتند و (صدها) مانند آن. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۱۰۱ بنابراين، بر فرض هم که آيه مذکور مطلق باشد، تنها شامل معجزات اقتراحى مشرکان مکّه مى شود که اقتراحاتشان نظير اقتراحات امت هاى گذشته بود. براى اين نبود که با ديدن معجزه ايمان بياورند، بلکه براى اين بود که آن را تکذيب کنند، و خلاصه سر به سر پيغمبر خود بگذارند. چون طبع مشرکان مکه، طبع همان مکذّبين از امت هاى گذشته بود، و لازمۀ آيه مزبور هم این است که مشرکان مکّه را معذب کند، و خدا نخواست فورى آنان را عذاب کند. البته اين را هم بگوييم که در آيه مذکور دو احتمال هست. يکى اين که: حرف «باء» در جملۀ «وَ مَا نُرسِلُ بِالآيَاتِ» زايده باشد، و کلمۀ «آيات»، مفعول جملۀ «نُرسِلُ» باشد، و معنا اين باشد که ما آيات را نمى فرستيم مگر براى تخويف. و احتمال دوم: اين که «باى» مصاحبه و به معناى باى فارسى باشد. در اين صورت مفعول جملۀ «نُرسِلُ» رسول تقديرى است. و معناى آيه اين است که: ما هيچ پيغمبرى را با آيات نمى فرستيم، مگر براى تخويف. و اما اين که گفتيم خدا نخواست فورى آنان را عذاب کند، علّت آن را خود خداى تعالى، در جاى ديگر توضيح داده و فرموده: «وَ مَا کَانَ اللّهُ لِيُعَذّبَهُم وَ أنتَ فِيهِم وَ مَا کَانَ اللّهُ مُعَذّبَهُم وَ هُم يَستَغفِرُونَ». پس از اين آيه بر مى آيد: علّت نفرستادن آيت و به دنبال تکذيب آن عذاب، اين نبوده که خدا نخواسته آيت و معجره اى بفرستد، بلکه علت اين بوده که رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» در بين آنان مانع فرستادن آيت بوده، همچنان که از آيه شريفه «وَ إن کَادُوا لَيَستَفِزّونَکَ مِنَ الأرضِ لِيُخرِجُوکَ مِنهَا وَ إذاً لا يَلبَثُونَ خِلافَکَ إلّا قَلِيلاً» نيز همين معنا استفاده مى شود. از سوى ديگر فرموده: «وَ مَا لَهُم ألّا يُعَذّبَهُمُ اللّهُ وَ هُم يَصُدّونَ عَنِ المَسجِدِ الحَرَامِ وَ مَا کَانُوا أولِيَائَهُ إن أولِيَاؤُهُ إلّا المُتّقُونَ وَلکِنّ أکثَرَهُم لا يَعلَمُونَ * وَ مَا کَانَ صَلَاتُهُم عِندَ البَيتِ إلّا مُکَاءً وَ تَصدِيَةً فَذُوقُوا العَذَابَ بِمَا کُنتُم تَکفُرُونَ». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۱۰۲ و اين آيات، بعد از جنگ بدر نازل شد. و اين آيات، اين معنا را بيان مى کند که از طرف کفار هيچ مانعى از نزول عذاب نيست، تنها مانع آن، وجود رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» در بين ايشان است. وقتى مانع بر طرف شود، عذاب هم نازل مى شود. همچنان که بعد از خارج شدن آن جناب از بين مشرکان قريش، خداى تعالى ايشان را در جنگ بدر به آن وضع عجيب از بين برد. و کوتاه سخن آن که: مانع از فرستادن آيات، تکذيب بود. هم در امت گذشته و هم در اين امت. چون مشرکان در خصيصۀ تکذيب، مثل امت هاى گذشته بودند و مانع از فرستادن عذاب، وجود رسول خدا «صلی الله علیه و آله و سلم» بود. همين که مقتضى عذاب از قبيل سوت زدن و کف زدن موجود شد، و يکى از دو رکن مانع - که عبارت بود از وجود رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» در بين آنان - برطرف گرديد، ديگر نه مانعى براى فرستادن آيت و معجزه باقى ماند، و نه مانعى براى فرستادن عذاب. چون بعد از تکذيب معجزه، و به خاطر مقتضيات عذاب - که همان سوت و کف زدن و امثال آن بود - حجت بر آنان تمام گرديد. پس به طور خلاصه مى گوييم: مفاد آيه شريفه «وَ مَا مَنَعنَا أن نُرسِلَ بِالآيَات...»، يکى از دو احتمال است. يا اين است که: مادامى که رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» در بين ايشان است، خداى تعالى از فرستادن معجزه امتناع مى کند، که در اين فرض، آيه شريفه با فرستادن آيت «شقّ القمر» و «پيروزى بدر» و تأخير عذاب تا آن جناب از ميان آنان بيرون شود، منافاتى نداشته، و دلالتى بر امتناع از آن ندارد. و چگونه ممکن است بر آن دلالت کند با اين که خداى سبحان تصريح کرده به اين که داستان بدر خود آيتى بوده، و کشته شدن کفار در آن واقعه هم، عذابى بوده است. و يا اين است که: فرستادن آيت وقتى است که لغو نباشد، و اگر لغو بود، خداى تعالى از فرستادن آن امتناع مى نمود. و چون کفار مکّه مجبول و سرشته بر تکذيب بودند، لذا براى آنان آيت و معجزه نخواهد فرستاد، که در اين هم آيه شريفه با فرستادن معجزه و تأخير عذاب کفار تا بعد از هجرت رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» منافاتى ندارد. چون در اين فرض، فرستادن آيت لغو نيست، بلکه فايدۀ احقاق حق و ابطال باطل دارد. پس چه مانعى دارد که آيت شق القمر هم، از آيات و معجزاتى باشد که خدا نازل کرده، و فايده اش اين باشد که کفار را به جرم تکذيبشان عذاب کند. البته بعد از آن که مانع عذاب بر طرف شده باشد، يعنى رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» از ميان آنان بيرون رفته باشد، آن وقت ايشان را در جنگ بدر نابود کند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۱۰۳ پاسخ استدلال منکران شقّ القمر به آيه: «قُل سُبحَانَ رَبّی هَل کُنتُ إلّا بَشَراً رَسُولاً» و اما اين که استدلال کردند به آيه: «قُل سُبحَانَ رَبّى هَل کُنتُ إلّا بَشَراً رَسُولاً» بر اين که هيچ معجزه اى به پيشنهاد مردم صورت نمى گيرد. در پاسخ مى گوييم: مفاد آيه شريفه اين نيست که خداى سبحان، نبوت رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» را به وسيلۀ معجزه تأیيد نمى کند، چون مفاد آن اين است که: بگو من از آن جا که يک بشر هستم که از ناحيه خدا فرستاده شده ام، از ناحيه خود، قدرتى بر آوردن معجره ندارم». چون اگر مفاد آن انکار معجزات از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» باشد، انکار معجزۀ همه انبيا هم خواهد بود. زيرا همه انبياى بشرى رسول بودند، و حال آن که قرآن کريم، در ضمن نقل داستان هاى انبيا، معجزاتى بسيار براى آنان اثبات کرده، و از همه آن معجزات روشن تر، خود اين آيه خودش را رد مى کند. براى اين که آيه شريفه يکى از آيات قرآن است که خود معجزه است، و به بانگ بلند اعلام مى کند: اگر قبول نداريد، يک آيه به مثل آن بياوريد. پس چگونه ممکن است اين آيه، معجزه را انکار کند، با اين که خودش معجزه است؟ بلکه مفاد آيه اين است که رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» بشرى است فرستاده شده. خودش از اين جهت که بشر است، قادر بر هيچ چيز نيست، تا چه رسد به آوردن معجزه. تنها امر به دست خداى سبحان است، اگر بخواهد به دست او معجزه جارى مى کند، و اگر نخواهد نمى کند. همچنان که در جاى ديگر فرموده: «وَ أقسَمُوا بِاللّهِ جَهدَ أيمَانِهِم لَئِن جَاءَتهُم آيَةٌ لَيُؤمِنُنّ بِهَا قُل إنّمَا الآيَاتُ عِندَ اللّه وَ مَا يُشعِرُکُم أنّهَا إذَا جَاءَت لا يُؤمِنُون». و نيز از قوم نوح حکايت کرده که گفتند: «قَالُوا يَا نُوحُ قَد جَادَلتَنَا فَأکثَرتَ جِدَالَنَا فَأتِنَا بِمَا تَعِدُنَا إن کُنتَ مِنَ الصِادِقِينَ * قَالَ إنّمَا يَأتِيکُم بِهِ اللّهُ إن شَاءَ». و نيز فرموده: «وَ مَا کَانَ لِرَسُولٍ أن يَأتِىَ بِآيَةٍ إلّا بِإذنِ اللّه»، و آيات در اين معنا بسيار است. يکى ديگر از اعتراضاتى که به آيت شقّ القمر شده - به طورى که نقل شده - اين است که: اگر اين طور که مى گويند، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۱۰۴ قرص ماه دو نيم شده باشد، بايد تمام مردم دنيا ديده باشند، و رصدبندان شرق و غرب عالَم، اين حادثه را در رصدخانه خود ضبط کرده باشند، چون اين از عجيب ترين آيات آسمانى است، و تاريخ تا آن جا که در دست است و همچنين کتب علمى هيئت و نجوم که از اوضاع آسمانى بحث مى کند، نظيرى براى آن سراغ نمى دهد، و قطعا اگر چنين حادثه اى رُخ داده بود، اهل بحث کمال دقت و اعتنا را در شنيدن و نقل آن به کار مى زدند، و مى بينيم که نه در تاريخ از آن خبرى هست و نه در کتب علمى اثرى. بعضى هم پاسخى از اين اعتراض داده اند که خلاصه اش از نظر خواننده مى گذرد، گفته اند: اولا ممکن است مردم آن شب از اين حادثه غفلت کرده باشند. چه بسيار حوادث جوّى و زمينى رُخ مى دهد که مردم از آن غافل اند. اين طور نيست که هر حادثه اى رُخ دهد، مردم بفهمند و آن را نزد خود محفوظ نگه داشته، و سينه به سينه تا عصر ما باقى بماند. و ثانيا سرزمين حجاز و اطراف آن از شهرهاى عرب نشين و غيره، رصد خانه اى نداشتند تا حوادث جوّى را ضبط کنند. رصدخانه هايى که در آن ايام بر فرض که بوده باشد، در شرق در هند، و در مغرب در روم و يونان و غيره بوده، در حالى که تاريخ از وجود چنين رصدخانه هايى در اين نواحى و در ايام وقوع حادثه هم خبر نداده، و اين جريان به طورى که در بعضى از روايات آمده، در اوائل شب چهاردهم ذى الحجه، سال ششم بعثت، يعنى پنج سال قبل از هجرت اتفاق افتاده. علاوه بر اين، بلاد مغرب که اعتنايى به اين گونه مسائل داشته اند (البته اگر در آن تاريخ چنين اعتنايى داشته بودند)، با مکّه اختلاف افق داشته اند، اختلاف زمانى زيادى که باعث مى شد آن بلاد جريان را نبينند. چون به طورى در بعضى از روايات آمده قرص ماه در آن شب بدر بوده، و در حوالى غروب خورشيد و اوائل طلوع ماه اتفاق افتاده، و ميان انشقاق ماه و دوباره متصل شدن آن زمانى اندک فاصله شده است. ممکن است مردم آن بلاد وقتى متوجه ماه شده اند که اتصال يافته بوده. از اين هم که بگذريم، ملت هاى غير مسلمان، يعنى اهل کليسا و بتخانه را در امور دينى و مخصوصا حوادثى که به نفع اسلام باشد، متهم و مغرض مى دانيم. اعتراض سومى که به مسأله شقّ القمر شده، اين است که بعضى گفته اند: دو نيم شدن ماه به هيچ وجه ممکن نيست، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۱۰۵ مگر وقتى که جاذبۀ ميان دو نيمه آن از بين برود، و اگر از بين برود، ديگر ممکن نيست دوباره به هم بچسبند. پس اگر انشقاقى اتفاق افتاده باشد، بايد تا ابد به همان صورت باقى بماند. جواب از اين اشکال اين است که: قبول نداريم که چنين چيزى محال عقلى باشد. بله ممکن است محال عادى يعنى خارق عادت باشد، و اين محال بودن عادى، اگر مانع از التيام بعد از انشقاق باشد، مانع از انشقاق بعد از التيام هم خواهد بود. به اين معنا که از همان اول انشقاق صورت نمى گرفت، و حال آن که انشقاق به حسب فرض صورت گرفته، و در حقيقت اساس این اعتراض، انکار هر امر خارق العاده است، و گرنه کسى خرق عادت را جايز و ممکن بداند، چنين اعتراضى نمى کند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۱۰۶ آيات ۹ - ۴۲ سوره قمر کَذَّبَت قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ فَکَذَّبُوا عَبْدَنَا وَ قَالُوا مجْنُونٌ وَ ازْدُجِرَ(۹) فَدَعَا رَبَّهُ أَنى مَغْلُوبٌ فَانتَصِرْ(۱۰) فَفَتَحْنَا أَبْوَابَ السّمَاءِ بمَاءٍ مُّنهَمِرٍ(۱۱) وَ فَجَّرْنَا الاَرْض عُيُوناً فَالْتَقَى الْمَاءُ عَلى أَمْرٍ قَدْ قُدِرَ(۱۲) وَ حَمَلْنَاهُ عَلى ذَاتِ أَلْوَاحٍ وَ دُسُرٍ(۱۳) تَجْرِى بِأَعْيُنِنَا جَزَاءً لِّمَن کانَ کُفِرَ(۱۴) وَ لَقَد تَّرَکْنَهَا ءَايَةً فَهَلْ مِن مُّدَّکِرٍ(۱۵) فَکَيْف کانَ عَذَابى وَ نُذُرِ(۱۶) وَ لَقَدْ يَسّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّکْرِ فَهَلْ مِن مُّدَّکِرٍ(۱۷) کَذَّبَت عَادٌ فَکَيْف کانَ عَذَابى وَ نُذُرِ(۱۸) إِنَّا أَرْسلْنَا عَلَيهِمْ رِيحاً صرْصراً فى يَوْمِ نَحْسٍ مُّستَمِرٍّ(۱۹) تَنزِعُ النَّاس کَأَنهُمْ أَعْجَازُ نخْلٍ مُّنقَعِرٍ(۲۰) فَکَيْف کانَ عَذَابى وَ نُذُرِ(۲۱) وَ لَقَدْ يَسّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّکْرِ فَهَلْ مِن مُّدَّکِرٍ(۲۲) کَذَّبَت ثَمُودُ بِالنُّذُرِ(۲۳) فَقَالُوا أَ بَشراً مِّنَّا وَاحِداً نَّتَّبِعُهُ إِنَّا إِذاً لَّفِى ضلَالٍ وَ سُعُرٍ(۲۴) أَ ءُلْقِىَ الذِّکْرُ عَلَيْهِ مِن بَيْنِنَا بَلْ هُوَ کَذَّابٌ أَشِرٌ(۲۵) سيَعْلَمُونَ غَداً مَّنِ الْکَذَّابُ الاَشِرُ(۲۶) إِنَّا مُرْسِلُوا النَّاقَةِ فِتْنَةً لَّهُمْ فَارْتَقِبهُمْ وَ اصطَبرْ(۲۷) وَ نَبِّئْهُمْ أَنَّ الْمَاءَ قِسمَةُ بَيْنهُمْ کُلُّ شِرْبٍ محْتَضرٌ(۲۸) فَنَادَوْا صَاحِبَهُمْ فَتَعَاطى فَعَقَرَ(۲۹) فَکَيْف کانَ عَذَابى وَ نُذُرِ(۳۰) إِنَّا أَرْسلْنَا عَلَيهِمْ صيْحَةً وَاحِدَةً فَکانُوا کَهَشِيمِ المُْحْتَظِرِ(۳۱) وَ لَقَدْ يَسّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّکْرِ فَهَلْ مِن مُّدَّکِرٍ(۳۲) کَذَّبَت قَوْمُ لُوطِ بِالنُّذُرِ(۳۳) إِنَّا أَرْسَلْنَا عَلَيهِمْ حَاصِباً إِلا ءَالَ لُوطٍ نجَّيْنَاهُم بِسَحَرٍ(۳۴) نِّعْمَةً مِّنْ عِندِنَا کَذَلِک نَجْزِى مَن شکَرَ(۳۵) وَ لَقَدْ أَنذَرَهُم بَطشتَنَا فَتَمَارَوْا بِالنُّذُرِ(۳۶) وَ لَقَدْ رَاوَدُوهُ عَن ضيْفِهِ فَطمَسنَا أَعْيُنهُمْ فَذُوقُوا عَذَابى وَ نُذُرِ(۳۷) وَ لَقَدْ صَبَّحَهُم بُکْرَةً عَذَابٌ مُّستَقِرُّ(۳۸) فَذُوقُوا عَذَابى وَ نُذُرِ(۳۹) وَ لَقَدْ يَسّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّکْرِ فَهَلْ مِن مُّدَّکِرٍ(۴۰) وَ لَقَدْ جَاءَ ءَالَ فِرْعَوْنَ النُّذُرُ(۴۱) کَذَّبُوا بِآيَاتِنَا کُلِّهَا فَأَخَذْنَاهُمْ أَخْذَ عَزِيزٍ مُّقْتَدِرٍ(۴۲) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۱۰۷ «ترجمه آيات» قبل از ايشان قوم نوح به تکذيب پرداخته، بندۀ ما نوح را تکذيب کرده و گفتند: جن زده شده و مضرت ديده است (۹). تا جايى که پروردگار خود را خواند و عرضه داشت: پروردگارا! من مغلوب و شکست خورده ام، از تو يارى مى خواهم (۱۰). ما نيز درهاى آسمان را به آبى رگبار و تند بگشوديم (۱۱). و زمين را به صورت چشمه هايى جوشان بشکافتيم، اين دو آب به منظور اجراى فرمانى که رانده بوديم، به هم برخوردند (۱۲). و ما نوح را بر مرکبى تخته اى که در کشتى به کار رفته بود، سوار کرديم (۱۳). و اين کشتى زير نظر ما به حرکت در آمد، و بقيه غرق شدند، و جزاى يک عمر کيفر خود را ديدند (۱۴). ما آن کشتى را حفظ کرديم تا آيتى باشد، حال آيا عبرت گيرنده اى هست؟ (۱۵) (اکنون بنگريد) عذاب و انذار من چگونه است (۱۶). و با اين که ما قرآن را براى تذکر آسان کرده ايم، آيا کسى هست متذکر شود؟ (۱۷) قوم عاد هم (پيامبر خود را) تکذيب کرد (اکنون بنگريد) که عذاب و انذار من (درباره آنان) چگونه بود؟(۱۸) ما بادى سخت طوفانى در روزى نحس مستمرى، بر آنان گسيل داشتيم (۱۹). بادى که مردم را مانند نخلى که از ريشه در آيد، از زمين برکند (۲۰). ببين که عذاب و انذار من چگونه بود؟ (۲۱) و با اين که ما قرآن را براى تذکر آسان کرده ايم، آيا کسى هست که متذکر شود؟ (۲۲) طايفه ثمود هم پيامبران را تکذيب کردند (۲۳). گفتند آيا يک بشر را که از خود ماست، پيروى کنيم؟ در اين صورت خيلى گمراه و ديوانه ايم (۲۴). ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۱۰۸ چطور شده که از ميان همۀ ما قرآن بر او نازل شده؟ نه، بلکه او دروغ پردازى است جاه طلب (۲۵). فردا به زودى خواهند فهميد که دروغ پرداز جاه طلب کيست (۲۶). ما ماده شتر را براى آزمايش آنان خواهيم فرستاد، صبر کن و منتظر باش ‍(۲۷). و به ايشان خبر بده که آب محل، بين آنان و شتر تقسيم است هر روز صاحب قسمت حاضر شود(۲۸). مردم، داوطلب کشتن شتر را صدا زدند، و او متصدى کشتن آن شد (۲۹). پس ببين که عذاب و انذار من درباره آنان چگونه بود؟ (۳۰) ما فقط يک صيحه بر آنان فرستاديم، همگى چون هيزمى که باغبان جمع مى کند، روی هم انباشته شدند(۳۱). با اين که ما قرآن را براى تذکر آسان کرديم، آيا کسى هست متذکر شود (۳۲). قوم لوط هم، انذار را تکذيب کردند (۳۳). و ما بادى سنگ آور بر آنان فرستاديم، و به جز خاندان لوط که در سحرگاهان نجات داديم، همه را هلاک کرديم (۳۴). و نجات ايشان نعمتى بود از ما تا همه بدانند بندگان شکرگزار را اين چنين جزا مى دهيم (۳۵). با اين که لوط ايشان را از عذاب ما انذار کرده بود، ولى همچنان در جدال خود اصرار ورزيدند (۳۶). و نسبت به ميهمانان او قصد سوء و منافى عفت کردند، ما چشم هايشان را کور کرديم، و گفتيم بچشيد عذاب و انذار مرا (۳۷). سرانجام صبحگاهان عذاب پيوسته به ايشان رسيد (۳۸). و گفتيم بچشيد عذاب و انذار مرا (۳۹). و با اين که ما قرآن را براى تذکر آسان کرده ايم، آيا کسى هست متذکر شود؟ (۴۰) ما براى آل فرعون هم بيمرسان فرستاديم (۴۱). اما همه آيات ما را تکذيب کردند، و ما آن ها را گرفتيم و مجازات کرديم، گرفتن شخصى قدرتمند و توانا(۴۲). «بیان آيات» در اين آيات به پاره اى از حوادث گذشته که در آن مزدجر و اندرز هست، اشاره شده، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۱۰۹ و از ميان اين دسته از اخبار، سرگذشت قوم نوح و عاد و ثمود و قوم لوط و آل فرعون را اختصاص به ذکر داد، و مشرکان عرب را با ياد آن اقوام تذکر داد، و بار ديگر، اجمالى از آنچه سابقا از وضع آنان و سرانجام امرشان بيان کرده بود، تذکر مى دهد، تا بدانند در اثر تکذيبشان به آيات خدا و فرستادگان او چه عذاب اليم و عقاب هايى در پى دارند، تا آيه شريفه «وَ لَقَد جَاءَهُم مِنَ الأنبَاءِ مَا فِيهِ مُزدَجَرٌ» را بيان کرده باشد. و به منظور اين که تقرير داستان ها و نتيجه گيرى از آن ها را تأکيد کرده باشد، و شنوندگان بيشتر تحت تأثير قرار گرفته، و اين اندرزها بيشتر در دل ها جايگير شود، دنبال هر يک از قصه ها، اين جمله را تکرار کرد که: «فَکَيفَ کَانَ عَذَابِى وَ نُذُر». و همين تأکيد را با ذکر غرض از انذار و تخويف دو برابر نموده، فرمود: «وَ لَقَد يَسّرنَا القُرآنَ لِلذّکرِ فَهَل مِن مُدّکِر». «کَذَّبَت قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ فَکَذَّبُوا عَبْدَنَا وَ قَالُوا مَجْنُونٌ وَ ازْدُجِرَ»: در اين آيه، کلمۀ «تکذيب» دوبار آمده. اولى به منزله انجام دادن دومى است، و معنايش فعلت التکذيب است. و جملۀ «فَکَذّبُوا عَبدَناَ» آن را تفسير مى کند و اين تعبير، نظير تعبير در آيه «وَ نَادَى نُوحٌ رَبّهُ فَقَال» است، که اول مى فرمايد: نوح پروردگار خود را صدا زد، و بار دوم مى فرمايد: پس بگفت ... بعضى از مفسران گفته اند: مراد از تکذيب اول، تکذيب مطلق پيامبران، و مراد از تکذيب دوم، تکذيب خصوص نوح است. چون از آيه شريفه «کَذّبَت قَومُ نُوحٍ المُرسَلِين» بر مى آيد که قوم نوح، مطلق پيامبران را تکذيب مى کردند. بنابراين، معناى آيه مورد بحث اين است که قوم نوح، همۀ رسولان را تکذيب مى کردند. و در نتيجه نوح را هم تکذيب کردند، و این سخن توجيه خوبى است. بعضى ديگر گفته اند: مراد از اين که با حرف «فاء» تکذيب دوم را متفرّع بر تکذيب اول کرد، اين است که اشاره کند به تکذيب قوم نوح، يکى پس از ديگرى و در تمامى طول زمان دعوت آن جناب بوده. هر قرنى که از آنان منقرض مى شد و قرنى ديگر روى کار مى آمد، آن ها نيز وى را تکذيب مى کردند. ليکن اين معنا از ظاهر آيه بعيد است. نظير اين توجيه در دورى از ظاهر آيه، گفتار بعضى ديگر است که گفته اند: مراد از تکذيب اول، قصد تکذيب، و از تکذيب دوم، خود تکذيب است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۱۱۰ و اگر در چنين مقامى از جناب نوح تعبير کرد به بنده ما و فرمود: «فَکَذّبُوا عَبدَنَا»، به منظور تجليل از آن جناب و تعظيم امر او، و نيز اشاره به اين نکته بود که برگشت تکذيب او، به تکذيب خداى تعالى است. چون او بندۀ خدا بود و خودش چيزى نداشت، هر چه داشت از خدا بود. «وَ قَالُوا مَجنُونٌ وَ ازدُجِر» - مراد از «ازدجار» اين است که: جن او را آزار رسانده و در او اثرى از جنون است. و معنايش اين است که: قوم نوح تنها به تکذيب او اکتفا نکردند، بلکه نسبت جنون هم به او دادند، و گفتند: او جن زده اى است که اثرى از آزار جن در او هست. در نتيجه هيچ سخنى نمى گويد، مگر آن که اثرى از آن حالت در آن سخنش هست، تا چه رسد به این که سخنش وحى آسمانى باشد. بعضى ديگر گفته اند: فاعل فعل مجهول «ازدُجِر» جن نيست، بلکه قوم نوح است، که آن جناب را از دعوت و تبليغ زجر داده، با انواع اذيت ها و تخويف ها مانع کارش شدند، ولى معناى اول شايد روشن تر باشد. «فَدَعَا رَبَّهُ أَنى مَغْلُوبٌ فَانتَصِرْ»: کلمه «انتصار» به معناى انتقام است، و منظور آن جناب از اين که گفت «إنّى مَغلُوبٌ: من شکست خورده شدم»، اين است که از ظلم و قهر و زورگويى به تنگ آمدم، نه اين که از نظر حجت و دليل محکوم شده ام. و این جملۀ کوتاه خلاصه نفرينى است که کرده، و تفصيل آن، در سوره «نوح» آمده، همچنان که تفصيل حجت هايش در سوره «هود» و غير آن حکايت شده. بيان چگونگى وفور آب بر سراسر زمين، پس از نفرين نوح«ع» «فَفَتَحْنَا أَبْوَاب السّمَاءِ بمَاءٍ مُّنهَمِرٍ»: در مجمع البيان مى گويد: کلمه «همر»، مصدر ثلاثى مجرد است و به معناى ريختن اشک و باران به شدت، و «انهمار»، به معناى انصباب و روان شدن است. و «فتح آسمان (جوّ بالاى سر) به آبى منهمر و روان»، کنايه اى تمثيلى از شدت ريختن آب و جريان متوالى باران. گويى باران در پشت آسمان انبار شده، و نمى توانسته پايين بريزد، همين که درب آسمان باز شده، به شدت هر چه تمامتر فرو ريخته است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۱۱۱ «وَ فَجَّرْنَا الاَرْضَ عُيُوناً فَالْتَقَى الْمَاءُ عَلى أَمْرٍ قَدْ قُدِرَ»: در مجمع البيان مى گويد: کلمۀ «تفجير»، به معناى شکافتن است، و «تفجير زمين»، به اين معنا است که زمين را بشکافند تا آب از آن بجوشد. و کلمه «عيون»، جمع عين است و عين، آن آبى را گويند که از زمين بجوشد و مانند چشم جانداران بچرخد. (و به همين مناسبت، اين کلمه در لغت، هم به معناى چشم است و هم چشمه). و معناى جمله اين است که: ما زمين را چشمه هاى شکافته شده کرديم که از تمامى شکاف هايش آب جوشيدن گرفت. «فَالتَقَى المَاءُ»، در نتيجه آب آسمان و آب زمين، به هم متصل شدند، و در به کرسى نشاندن امرى که تقدير شده بود، دست به دست هم دادند. يعنى به همان مقدارى که خدا خواسته بود، بدون کم و زياد، و بدون تندى و کندى، اين معاضدت را انجام دادند. بنابراين، کلمۀ «ماء»، اسم جنسى است که در اين جا، آب آسمان و آب زمين از آن اراده شده، و به همين جهت نفرمود: «ماءان - دو آب». و مراد از «امرى که مقدّر شده بود»، آن صفتى است که خدا براى طوفان مقدّر کرده بود. «وَ حَمَلْنَاهُ عَلى ذَاتِ أَلْوَاحٍ وَ دُسُرٍ»: منظور از «ذَاتِ ألوَاح و دُسُر»، کشتى است. و کلمۀ «الواح»، جمع لوح و به معناى تخته هايى است که در ساختن کشتى به يکديگر متصل مى کنند. و کلمۀ «دُسُر»، جمع دسار است، که به معناى ميخ ‌هايى است که با آن تخته هاى کشتى را به يکديگر مى کوبند. بعضى از مفسران در خصوص اين آيه، معانى ديگرى ذکر کرده اند، ولى آن طور که بايد با آيه سازگارى ندارد. «تجْرِى بِأَعْيُنِنَا جَزَاءً لِّمَن کانَ کُفِرَ»: يعنى کشتى مذکور، زير نظر ما بر روى آبى که محيط بر زمين شده بود، مى چرخيد، و خلاصه ما مراقب و حافظ آن بوديم. بعضى از مفسران گفته اند: منظور از اين که کلمه «عين - چشم» را جمع آورده، ديدگان اولياى خدا بوده، مى فرمايد: کشتى زير نظر ملائکه اى که ايشان را موکّل بر آن کشتى کرده بوديم، مى چرخيد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۱۱۲ «جَزَاءً لِمَن کَانَ کُفِرَ» - يعنى جريان کشتى مذکور، در عين اين که باعث نجات سرنشينان بود، کيفر کسانى هم بود که کفر ورزيدند. جزايى بود عليه کفار و به نفع کسى که نبوتش انکار شده بود و آن، نوح بود که قومش به دعوتش کفر ورزيد. بنابراين، آيه شريفه در معناى آيه «وَ نَجَيّنَاهُ وَ أهلَهُ مِنَ الکَربِ العَظِيم... إنّا کَذَلِکَ نَجزِى المُحسِنِين» مى باشد. رده:تفسیر المیزان