سوره علق(العلق)، آیه ۶ · جزء ۳۰ · صفحه ۵۹۷
معنی کلمات و عبارات
«کَلاّ»: حَقّا. قطعاً. این واژه را نباید همواره به معنی زجر و ردع بدانیم. بلکه میتواند حرف تحقیق و تنبیه و جواب باشد و (به راستی) و (حقّا) و (هان) و (آری) معنی شود (نگا: نوین). «الإِنسَانَ»: غالب انسانها مراد است.
نزول
سال ۲ بعثت(دوره مکی) بازپخش وحی در این سال
شأن نزول: شأن نزول آیات ۶ و ۷
مقاتل گوید: این آیات درباره ابوجهل نازل شد که از اثر مال و ثروت فراوان به طغیان پرداخته بود. ابوهریره گوید: ابوجهل مى گفت: آیا محمد باز هم روى خود را در سجده به خاک مى گذارد. به او گفتند: آرى، سپس گفت: سوگند به لات و عزى اگر او را به این وضع ببینم پاى خود را روى گردنش مى گذارم و صورتش را به خاک میمالم سپس این آیات براى او نازل گردید.
تفسیر کشف الاسرار. تفسیر ابن المنذر.
نکات آیه
۱ - واکنش بیشتر انسان ها در برابر نعمت دانش و هنر نویسندگى، واکنشى نامناسب و به دور از انتظار است. «کلاّ»
حرف «کلاّ»، براى باز داشتن از رویه اى است که یا در جملات پیش از آن، تشریح یا اشاره شده باشد و یا از سیاق آیات به دست آید و در آیه - به قرینه «لیطغى» - ناظر به حالتى است که نوع انسان ها در برابر نعمت علم و قلم به خود مى گیرند. تعبیر «الإنسان - که براى جنس به کار رفته - ناظر به غالب افراد آن است که از آن به عموم عرفى تعبیر مى شود.
۲ - بیشتر انسان ها، گرفتار طغیان و تجاوز از حدود خویش اند. «انّ الإنسن لیطغى»
طغیان; یعنى، از حد گذشتن و هر چیزى را که در نافرمانى از حد و اندازه بیرون رود، «طاغى» گویند. (مصباح)
۳ - خلقت ویژه انسان و برخوردارى او از دانش و هنر نویسندگى، دور ماندن او را از هر گونه انحراف تضمین نمى کند. «خلق الإنسن ... علّم بالقلم ... کلاّ»
حرف «کلاّ» مانع پیدایش پندارى است که ممکن است با شنیدن آیات پیشین که درباره آفرینش انسان و علم او بود، براى مخاطب به وجود آید و انسان را از خطر هر انحرافى دور بداند.
۴ - افراط در گناه و طغیان گرى، در کنار بهره بردن از نعمت ها و کرم الهى، دور از انتظار و امرى ناشایسته است. «کلاّ إنّ الإنسن لیطغى»
مى توان گفت: حرف «کلاّ» ناظر به جمله هاى بعد است; نه آیه هاى قبل، زیرا زمان نزول آنها با زمان نزول این آیه و آیات پس از آن، فاصله زیادى داشته است. در این صورت مفاد «کلاّ»، باز داشتن انسان از طغیان و سایر کارهایى است که تا «کلاّ لئن لم تنته ...» آمده است. در نتیجه حرف «کلاّ» در آن آیه نیز، تأکید این کلمه خواهد بود.
۵ - دانستن و توانایى بر خواندن و نوشتن، براى باز داشتن انسان از طغیان گرى کافى نیست. «علّم بالقلم . علّم الإنسن ما لم یعلم . کلاّ إنّ الإنسن لیطغى»
۶ - توجه به آفرینش انسان از خون لخته و وابستگى تمام دانش هاى او به خداوند، مایه ترک طغیان است. «خلق الإنسن من علق ... علّم الإنسن ما لم یعلم . کلاّ إنّ الإنسن لیطغى»
تفسیر (۸)
موضوعات
دستهبندی موضوعی
آثار ذکر خلقت انسان هاافراط در طغیانانسان ها و نعمت علمانسان ها و نعمت کتابتتجاوزگری اکثریتذکر نیاز به خداطغیان اکثریتعوامل اجتناب از طغیاننقش خلقت انساننقش علم انساننقش کتابتنقش کتابت انسانویژگیهای اکثریت انسانافراط در گناهانسان از علقهآثار ذکر نیازمندی انسانکرامت خدااستفاده از نعمتزمینه طغیانزمینه گمراهیعمل ناپسند
فرهنگ قرآن (مطالب آیه) (۱۶)
- احساس بینیازی، زمینه ساز سرکشی+۱ آیه
- انذار انسانها از عذاب قیامت ازسوی خداوند+۵ آیه
- انذار خداوند به انسانهای طغیانگر از گرفتارشدن به عذاب قیامت+۵ آیه
- طغیانگری انسان هنگام احساس بینیازی خویش+۱ آیه
- تهدید انسان طغیانگر به افکندن در جهنّم با گرفتن موی بالای پیشانی انان از سوی خداوند+۲ آیه
- حرام و ناروا بودن طغیانگری+۶ آیه
- نظارت خداوند، بر رفتار و کردار ادمیان+۱ آیه
- رفاه مندی و احساس بی نیازی، از موجبات طغیان انسان+۱ آیه
- گرفتن موی پیشانی جهنّمیان، کنایه از قدرت خداوند در عذاب کردن انان+۳ آیه
- کافی نبودن دانش و توانایی بر خواندن و نوشتن، برای باز داشتن انسان از طغیان گری+۲ آیه
- احساس بی نیازی از زمینه طغیان انسان+۱ آیه
- تهدید طغیان گران به عذاب اخروی، از سوی خداوند+۱۰ آیه
- توجّه به بازگشت انسانها به خداوند، مانع طغیان+۱ آیه
- توجّه به افرینش انسان از خون لخته و وابستگی تمام دانشهای او به خداوند، مانع طغیان+۲ آیه
- مالاندوزی و ثروت فراوان، زمینهساز طغیان و تجاوز در جامعه+۳ آیه
- کافی نبودن خواندن و نوشتن، برای بازداشتن انسان از طغیانگری+۳ آیه