المیزان جلد۱۰ بخش۳
از آنچه گذشت روشن شد که اولا در جمله «لقضى اليهم اجلهم» نوعى از تضمين هست ، يعنى کلمه «قضى» متضمن معناى چيزى مثل انزال و يا ابلاغ است ، و به اين جهت است که با حرف «الى» متعدى شده ، و معنايش اين است که اگر خداى تعالى عجله مى کرد هر آينه سر منزل و يا نقطه بلوغى معين مى کرد، که اجلشان به آن نقطه منتهى مى شد. و يا معنايش اين است که اگر خداى تعالى عجله مى کرد اجلشان را نازل مى کرد، و يا ميرسانيد در حالى که اجلى مقضى بود، و اين تعبير کنايه است از نزول عذاب. پس کلمه «قضى اليهم» از نوع کنايه مرکب است.
و ثانيا روشن شد که در جمله «فنذر الذين » التفاتى از غيبت (اگر خدا عجله مى کرد)، به تکلم با غير (وا مى گذاشتيم) بکار رفته ، و شايد نکته آن اين باشد که اشاره به دخالت و وساطت اسباب در اين واگذارى دارد، چون در آيه شريفه و آيات بعدش افعالى که از خداى تعالى ذکر شده ، از قبيل : به حال خود گذاردن کفار در حيرتشان و يا بر طرف ساختن ضر و گرفتارى از انسانها و يا تزيين اعمال اسرافگران در نظرشان ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۲۸
و يا هلاکت قرونى از گذشتگان ، همه اينها امورى است که اسباب هم در آن دخالت دارد. و در بين بزرگان رسم است که وقتى مى خواهند از دخالت اعوان و خدمتکاران خود در بعضى از کارهايشان خبر دهند، مى گويند ما چنين و چنان کرديم و يا چنين و چنان مى کنيم .
توجه انسان به خدا در زمان بلاها و ناملايمات زندگى
«وَ إِذَا مَس الانسنَ الضرُّ دَعَانَا لِجَنبِهِ أَوْ قَاعِداً أَوْ قَائماً...»:
کلمه «ضر» - به ضم ضاد - به معناى حوادث و امورى است که به جان آدمى ضرر برساند. و معناى جمله «دعانا لجنبه او قاعدا او قائما» اين است که وقتى به انسان ضررى مى رسد ما را مى خواند در حالى که به پهلو افتاده و يا نشسته و يا ايستاده است.
و ظاهرا اين ترديد به منظور تعميم مى باشد و مى خواهد بفرمايد: چه به پهلو و چه نشسته و چه ايستاده و چه در هر حال ديگرى که فرض شود بر دعا و خواندن ما اصرار مى ورزد، و در هيچ حالى ما را فراموش نمى کند. ممکن هم هست هر سه کلمه «لجنبه او قاعدا او قائما» همگى حال از کلمه «الانسان» باشد، نه حال از فاعل «دعانا»، در اين صورت عامل در اين سه حال کلمه «مس » مى باشد، و معناى جمله چنين مى شود:
«وقتى که ناملايمى به انسان برسد، او در حالى که خوابيده يا نشسته و يا ايستاده در همان حال ما را مى خواند». و اين معنا در بعضى از روايات بى سند وارد شده . و جمله «دعانا لجنبه» مربوط به بيمارى است که قدرت برخاستن ندارد، و جمله «او قاعدا» مربوط به مريضى است که نمى تواند بايستد، و جمله «او قائما» مربوط به افراد سالم است .
و جمله «مر کان لم يدعنا الى ضر مسه» کنايه است از فراموشى و غفلت از چيزى که فراموش نمى شود.
و معناى آيه اين است که : وقتى بلاء و ناملايمى جانکاه به انسان مى رسد مدام و بدون وقفه ما را به منظور رفع آن بلاء مى خواند و برخواندن خود اصرار مى ورزد، و همينکه بلاى او را برطرف مى کنيم بکلى ما را فراموش مى کند، و دلش به سوى همان کارهائى که قبلا داشت کشيده مى شود.
آرى، اين چنين اعمال که اسرافگران و مفرطان در تمتع به زخارف دنيوى دارند، در نظرشان زيبا جلوه مى کند، آنقدر زيبا که جانب ربوبيت پروردگار را بکلى از ياد مى برند، و به فرضى هم که کسى آنان را ياد آورى کند اصلا از ياد خدا روى بر مى گردانند.
سبب ضلالت و طغيان کافران و غفلت شان از خداى تعالى
و در اين آيه علت اينکه منکرين معاد به ضلالت و غى خود ادامه مى دهند بيان شده ، و خصوصيات آن سبب ذکر شده ، و آن اين است که اينگونه افراد مثلشان مثل انسانى است که گرفتار بلاء و ضرى جانکاه شده ، و به خاطر اين گرفتارى خداى تعالى را مى خواند، و يکسره، اى خدا اى خدا مى کند، و اصرار مى ورزد تا آنکه خدا گرفتاريش را - که به خاطر رفع آن خدا خدا مى کرد - برطرف سازد، و ناگهان دنبال همان نافرمانيها که قبلا داشت بگيرد، و فراموش کند که همو بود که آن همه خدا خدا مى کرد، همچنانکه علت اين فراموشى اين است که بعد از نجات از گرفتارى شيطان گناهان و شهوات را در نظر او جلوه مى دهد آنچنانکه ياد آن شهوات جاى خالى در دل او براى ياد خدا باقى نمى گذارد، و خدا را بعد از مدتها خدا خدا کردن از يادش مى برد.
همچنين اين اسرافگران و منکرين معاد علت انکارشان اين است که شيطان اعمال زشت آنان را در نظر آنان زينت داده ، در نتيجه دل هايشان به سوى آن اعمال کشيده شد، بطورى که جائى براى ياد خدا در آن نماند، و قهرا خدا از يادشان رفت، و با اينکه خداى تعالى با فرستادن رسولان پيشين و با معجزاتى روشن مقام خود را به آنان يادآورى کرد و توجهشان داد به اينکه اقوام پيشين را به جرم اينکه ايمان نياوردند و به جرم اينکه ظلم کردند هلاکشان ساخت مع ذلک ايمان نياوردند، و اين سنتى است از خداى تعالى که مردم مجرم را اين طور جزاء مى دهد
از اينجا روشن مى شود که آيه بعدى از جمله «و لقد اهلکنا القرون من قبلکم...» متمم بيان اين آيه است ، که مى فرمايد: «و اذا مس الانسان الضر دعانا...».
«وَ لَقَدْ أَهْلَکْنَا الْقُرُونَ مِن قَبْلِکُمْ...»:
معناى اين جمله از بيان سابق روشن گرديد. مطلبى که مانده اين است که در اين آيه التفاتى از غيبت به خطاب به کار رفته ، قبلا انسانها غايب فرض شده بودند و در اين جمله مخاطب قرار گرفته اند، و گويا نکته اين التفات تشديد در انذار است ، چون انذار و تهديد به صورت مستقيم اثر بيشترى از تهديد در پشت سر دارد.
سپس التفاتى ديگر در جمله «کذلک نجزى القوم المجرمين » به کار رفته ، چون روى سخن را که تا اينجا با مجرمين بود از مجرمين برگردانيده متوجه رسول خدا (صلى اللّه عليه وآله و سلم ) کرده ، و فرموده: ما مجرمين را اين طور سزا مى دهيم.
و نکته اين التفات اين است که خواسته است خبر از سنت الهى در هلاکت مجرمين را به کسى بدهد که اهل فهم آن است ، و او رسول خدا (صلى اللّه عليه وآله و سلم ) است که هم اين خبر را مى فهمد و هم به صدق آن ايمان دارد، نه آن مردم مجرم که ايمانى به آن ندارند، چون اگر ايمان مى داشتند به آن کفر نمى ورزيدند.
اين نکته در جمله «و لقد اهلکنا القرون من قبلکم... و جاءتهم رسلهم» در کار نبود، چون اين جمله از يک ماجراى تاريخى خبر مى دهد که اگر مخاطبين ، آن را تصديق نمى کردند به جائى بر نمى خورد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۳۰
«ثمَّ جَعَلْنَاکُمْ خَلَائف فى الاَرْضِ مِن بَعْدِهِمْ لِنَنظرَ کَيْف تَعْمَلُونَ»:
معناى اين جمله روشن است ، مطلبى که در اين جمله بايد گفته شود اين است که سنت امتحان و ابتلاء سنتى است عمومى که خواه ناخواه جارى خواهد شد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۳۱
آيات ۱۵ - ۲۵ سوره يونس
وَ إِذَا تُتْلى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا بَيِّنَتٍ قَالَ الَّذِينَ لا يَرْجُونَ لِقَاءَنَا ائْتِ بِقُرْءَانٍ غَيرِ هَذَا أَوْ بَدِّلْهُ قُلْ مَا يَکُونُ لى أَنْ أُبَدِّلَهُ مِن تِلْقَاى نَفْسى إِنْ أَتَّبِعُ إِلا مَا يُوحَى إِلىَّ إِنى أَخَاف إِنْ عَصيْت رَبى عَذَاب يَوْمٍ عَظِيمٍ(۱۵)
قُل لَّوْ شاءَ اللَّهُ مَا تَلَوْتُهُ عَلَيْکمْ وَ لا أَدْرَاکُم بِهِ فَقَدْ لَبِثْت فِيکمْ عُمُراً مِّن قَبْلِهِ أَ فَلا تَعْقِلُونَ(۱۶)
فَمَنْ أَظلَمُ مِمَّنِ افْترَى عَلى اللَّهِ کذِباً أَوْ کَذَّب بِآيَاتِهِ إِنَّهُ لا يُفْلِحُ الْمُجْرِمُونَ(۱۷)
وَ يَعْبُدُونَ مِن دُونِ اللَّهِ مَا لا يَضرُّهُمْ وَ لا يَنفَعُهُمْ وَ يَقُولُونَ هَؤُلاءِ شفَعَاؤُنَا عِندَ اللَّهِ قُلْ أَ تُنَبِّئُونَ اللَّهَ بِمَا لا يَعْلَمُ فى السمَاوَاتِ وَ لا فى الاَرْضِ سبْحَانَهُ وَ تَعَالى عَمَّا يُشرِکُونَ(۱۸)
وَ مَا کانَ النَّاس إِلا أُمَّةً وَاحِدَةً فَاخْتَلَفُوا وَ لَوْ لا کلِمَةٌ سبَقَت مِن رَّبِّک لَقُضىَ بَيْنَهُمْ فِيمَا فِيهِ يخْتَلِفُونَ(۱۹)
وَ يَقُولُونَ لَوْلا أُنزِلَ عَلَيْهِ ءَايَةٌ مِّن رَّبِّهِ فَقُلْ إِنَّمَا الْغَيْب للَّهِ فَانتَظِرُوا إِنى مَعَکُم مِّنَ الْمُنتَظِرِينَ(۲۰)
وَ إِذَا أَذَقْنَا النَّاس رَحْمَةً مِّن بَعْدِ ضرَّاءَ مَستهُمْ إِذَا لَهُم مَّکْرٌ فى ءَايَاتِنَا قُلِ اللَّهُ أَسرَعُ مَکْراً إِنَّ رُسلَنَا يَکْتُبُونَ مَا تَمْکُرُونَ(۲۱)
هُوَ الَّذِى يُسيرُکمْ فى الْبرِّ وَ الْبَحْرِ حَتى إِذَا کُنتُمْ فى الْفُلْکِ وَ جَرَيْنَ بهِمْ بِرِيحٍ طيِّبَةٍ وَ فَرِحُوا بهَا جَاءَتهَا رِيحٌ عَاصِفٌ وَ جَاءَهُمُ الْمَوْجُ مِن کلِّ مَکانٍ وَ ظنُّوا أَنهُمْ أُحِيط بِهِمْ دَعَوُا اللَّهَ مخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ لَئنْ أَنجَيْتَنَا مِنْ هَذِهِ لَنَکُونَنَّ مِنَ الشاکِرِينَ(۲۲)
فَلَمَّا أَنجَاهُمْ إِذَا هُمْ يَبْغُونَ فى الاَرْضِ بِغَيرِ الْحَقِّ يَا أَيهَا النَّاس إِنَّمَا بَغْيُکُمْ عَلى أَنفُسِکُم مَّتَاعَ الْحَيَوةِ الدُّنْيَا ثُمَّ إِلَيْنَا مَرْجِعُکُمْ فَنُنَبِّئُکُم بِمَا کُنتُمْ تَعْمَلُونَ(۲۳)
إِنَّمَا مَثَلُ الْحَيَوةِ الدُّنْيَا کَمَاءٍ أَنزَلْنَاهُ مِنَ السمَاءِ فَاخْتَلَط بِهِ نَبَات الاَرْضِ مِمَّا يَأْکلُ النَّاس وَ الاَنْعَامُ حَتى إِذَا أَخَذَتِ الاَرْض زُخْرُفَهَا وَ ازَّيَّنَت وَ ظنَّ أَهْلُهَا أَنهُمْ قَادِرُونَ عَلَيهَا أَتَاهَا أَمْرُنَا لَيْلاً أَوْ نهَاراً فَجَعَلْنَاهَا حَصِيداً کَأَن لَّمْ تَغْنَ بِالاَمْسِ کَذَلِک نُفَصلُ الآيَاتِ لِقَوْمٍ يَتَفَکرُونَ(۲۴)
وَ اللَّهُ يَدْعُوا إِلى دَارِ السلَامِ وَ يهْدِى مَن يَشاءُ إِلى صِرَاطٍ مُّستَقِيمٍ(۲۵)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۳۲
«ترجمه آیات»
و چون آيات ما بر ايشان تلاوت مى شود با اينکه آياتى است روشن ، کسانى که اميد ديدار ما را ندارند مى گويند: قرآنى ديگر براى ما بياور، و يا (معارف مخالف خواسته ما را که در آن است ) عوض کن. بگو: اين به اختيار من نيست (که از پيش خود آن را عوض کنم ) من پيروى نمى کنم مگر چيزى را که به من وحى شده ، من مى ترسم که اگر پروردگارم را نافرمانى کنم به عذاب روز عظيم قيامت گرفتار شوم (۱۵)
بگو اگر خدا مى خواست من اين آيات را بر شما تلاوت نمى کردم ، و شما را به مضامين آن آگاه نمى نمودم ، (به شهادت اينکه سالهاى زيادى من در بين شما بودم ، نه خودم از وحى خبر داشتم ، و نه شما در اين باره سخنى از من شنيديد) با اين حال چرا تعقل نمى کنيد؟ (۱۶)
چه کسى ستمکارتر است از آن کسى که بر خدا دروغ مى بندد و آيات او را تکذيب مى کند، محققا هيچ مجرمى رستگار نخواهد شد (۱۷)
(شگفتا که ) اين بتپرستان به جاى خدا چيزى را مى پرستند که نه ضررى دارد و نه سودى ، و مى گويند: اين بتها واسطه هاى ما در درگاه خدايند. بگو: آيا شما (بااين عقائد خود) مى خواهيد به خدا از چيزى خبر دهيد که در آسمانها و زمين از وجود آن خبر ندارد؟ منزه است خدا، و متعالى است از شرکهائى که مى ورزند(۱۸)
مردم (در آغاز) امتى واحد بودند، و سپس اختلاف کردند، و اگر فرمانى از طرف پروردگار تو (در باره عدم مجازات سريع آنان ) نبود، در آنچه اختلاف داشتند ميان آنها داورى مى کرد (۱۹)
مى گويند: (ما اين قرآن را قبول نداريم ) چرا معجزهاى ديگر بر او نازل نمى شود؟ بگو: غيب (و معجزات ) براى خدا (و به فرمان او) است ، شما در انتظار باشيد من هم با شما در انتظارم (۲۰)
هنگامى که به مردم رحمتى پس از زيانى که به آنها رسيده مى چشانيم آنها در آيات ما مکر مى کنند (و دست به توجيهات ناروا براى آن نعمت و رحمت مى زنند ) بگو: مکر خدا سريعتر از هر مکرى است ، و محققا فرشتگان ما نيرنگهايتان را مى نويسند (۲۱)
او کسى است که شما را در صحرا و دريا سير مى دهد، چون به کشتى سوار باشيد، و بادى ملايم و فرح بخش آنها را به طرف مقصد ببرد خوشحال مى شوند (و چون ناگهان ) بادى سهمگين بر آن کشتى بوزد، و موجهاى هولناک از هر سو به طرف کشتى حمله کند، بطورى که سرنشينان بپندارند که هلاک خواهند شد آن زمان خدا را از روى اخلاص عقيده مى خوانند که اگر ما را از اين ورطه نجات دهى بطور قطع از شکرگزاران خواهيم بود (۲۲)
ولى همينکه خدا نجاتشان مى دهد ناگهان (دوباره ) به ستمگرى در زمين بدون حق مى پردازند. هان اى مردم! ستمگريهايتان به ضرر خودتان است بهرهاى از زندگى دنيا (مى بريد) سپس بازگشتتان به سوى ما است، آن وقت است که ما شما را به آنچه مى کرديد خبر مى دهيم (۲۳)
مثل دنيا درست مانند آبى است که از آسمان نازلش مى کنيم ، گياه زمين با آن مشروب و مخلوط مى شود، گياهى که يا از خوردنيهاى مردم است ، و يا از چريدنى حيوانات ، همينکه زمين منتها درجه خرمى خود را يافت ، و آراسته شد، مردم آن سرزمين ، از ما و کار ما بى خبر شده مى پندارند اين خودشان هستند که اين بهره ها را از زمين گرفته و به چنگ آورده اند، ولى ناگهان عذاب ما شبانه و يا در روز مى رسد و آن محصول را از بين برده گويى اصلا نبوده ، ما آيات را براى مردمى که تفکر کنند اين چنين تفصيل مى دهيم (۲۴)
خدا (با زبان قرآن و زبان خلقت ) بندگانش را به سوى دار السلام دعوت مى نمايد، و از ميان آنان هر که را بخواهد به سوى صراط مستقيم هدايت مى کند (۲۵)
«بیان آیات»
در اين آيات احتجاج هائى آمده که خداى تعالى آنها را به رسول گرامى خود تلقين فرموده ، تا آن جناب با آن احتجاج ها گفته هاى کفار را در باره کتاب خدا و يا عقائدشان را در باره خدايان خود و يا پيشنهادهاى نابجاى آنان را رد سازد.
علت اين که مشرکان به رسول اللّه گفتند: «قرآنى ديگر بياور، يا اين قرآن راتبديل کن»
«وَ إِذَا تُتْلى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا بَيِّنَتٍ قَالَ الَّذِينَ لا يَرْجُونَ لِقَاءَنَا ائْتِ بِقُرْءَانٍ غَيرِ هَذَا أَوْ بَدِّلْهُ»:
مردمى که در اين آيه سخن از ايشان رفته ، مردمى بت پرست بودند که بتها را مقدس شمرده ، و پرستش مى کردند، و يکى از سنتهاى آنان فرورفتگى در مظالم و گناهان و ارتکاب معاصى بوده است ، و قرآن کريم از همه اينها نهى مى کند، و به توحيد خداى تعالى و ترک شرک و پرستش خداى تعالى دعوت مى کند، پرستشى توام با منزه داشتن خود از ظلم و فسق و پيروى شهوات.
و معلوم است کتابى که چنين وضعى دارد اگر آياتش بر قومى تلاوت شود که چنين وضعى دارند موافق ميل آنان و هواى نفسشان واقع نمى شود،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۳۴
چون آيات اين قرآن مشتمل بر دعوتى است که مخالف با شهوات آنان است ، پس اگر در پاسخ تلاوت کننده قرآن (رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) بگويند: «ائت بقرآن غير هذا - قرآنى غير اين بياور» مى فهميم که قرآنى ميخواهند که مشتمل نباشد بر آنچه که اين قرآن مشتمل بر آن است ، و اين گفتارشان دلالت دارد بر اينکه قرآنى ميخواهند که از شرک ورزيدن نهى نکند، و به ترک فحشاء و منکرات دعوت ننمايد، و اگر به دنبال آن درخواست گفتند: «او بدله» معنايش اين است که حداقل آن آياتى که موافق آراء و عقايد ما نيست عوض کن تا براى ما قابل قبول شود، مثل اينکه مستمعين يک شاعر و يا قصه گو وقتى شعر و يا قصه او را نمى پسندند مى گويند شعرى ديگر بخوان و قصه اى ديگر بگو، و يا حداقل آن را به بيانى بهتر نقل کن ، طوريکه شنيدنش براى ما شيرين باشد.
بنابراين ، در آيه مورد بحث صاحبان اين سخن ، قرآن کريم را تشبيه به پست ترين سخنان کرده اند، و آن را سخنى پنداشته اند که صرفا براى سرگرمى سروده شده ، و شنونده فقط از شنيدنش لذت ميبرد و ثمرهاى عملى ندارد، تازه شنونده از آن خوشش نمى آيد و ميگويد اين سخن را رها کن و سخنى ديگر بگو، و يا اگر همين را ميگوئى کلمات آن را عوض کن و طورى بگو که ما خوشمان آيد.
با اين بيان روشن مى شود که اگر بعد از شنيدن تلاوت قرآن گفته اند: «ائت بقرآن غير هذا» خواسته اند رسول خدا (صلى اللّه عليه وآله وسلم) قرآنى بر ايشان بياورد که مشتمل بر معارفى که اين قرآن مشتمل بر آن است نباشد، اين قرآن را بکلى رها نموده ، قرآنى ديگر بياورد.
و اگر به دنبال آن پيشنهاد گفته اند: «او بدله» منظورشان اين بوده که قرآن موجود همچنان بماند، ولى رسول خدا (صلى اللّه عليه وآله وسلم ) آن قسمت از آيات آن را که مخالف با هوى و ميل ايشان است بردارد، و به جايش آياتى بگذارد که موافق ميل آنان باشد.
پس ، فرق بين تعبير قرآنى غير اين بياور و تعبير و يا آن را عوض کن روشن گرديد. پس اينکه بعضى از مفسرين در معناى اين دو تعبير گفته اند: جمله اول پيشنهاد آوردن يک قرآن ديگر است ، و پيشنهاد دوم اين است که قرآن اولى بکلى از بين برود توجيه درستى نيست ، براى اينکه ما بطور قطع مى دانيم که مشرکين نخواسته اند که رسول خدا همراه اين قرآن قرآنى ديگرى بياورد تا داراى دو قرآن شوند. و همچنين توجيه ديگرى که ذيلا از يکى از مفسرين نقل مى شود صحيح نيست ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۳۵
آن مفسر گفته است: «منظور مشرکين در هر دو تعبير يک چيز است ، چه اينکه رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله وسلم ) اين قرآن را کنار بگذارد و قرآنى ديگر بياورد، و چه اينکه اين قرآن را باقى بگذارد و تنها آياتى از آن را بردارد، غرض آنان حاصل است و آن آزمايش و نيرنگ زدن به رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله وسلم ) بوده است ، خواسته اند آن جناب يکى از اين دو پيشنهاد را بپذيرد و مشرکين پذيرش آن جناب را نقض بر ادعاى خود او گرفته بگويند: چگونه ادعا ميکنى که اين کلام خداست ، بعد آن را بکلى کنار ميگذارى، و يا آياتى از آن را تغيير ميدهى ؟
توضيح اينکه: مشرکين وقتى با تلاوت رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله وسلم ) به دعوت قرآن آشنا شدند، و وقتى شنيدند که قرآن ايشان را تحدى کرده (يعنى گفته است اگر ترديد داريد در اينکه قرآن کلام خداى تعالى است و احتمال ميدهيد کلام يک انسان باشد، همه انسانها جمع شويد و مثل آن را بياوريد) همچنان در ترديد بوده اند، که قرآن کلام خدا و يا کلام خود رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله وسلم ) است ، چون رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله وسلم ) در نظر آنان جزو فصحاء نبوده ، و يا لااقل در فصاحت و بلاغت و علم ، ما فوق فصحاى معروف آنان نبوده ، پس چگونه ممکن است کلامى بياورد که همه فصحاى عرب از آوردن مثلش عاجز باشند، چه رسد به اينکه از نظر آنان مادون فصحاء و خطباى سخنور آنان بوده است؟
لاجرم در صدد برآمده اند آن جناب را با اين پيشنهاد بيازمايند، تا اگر پيشنهاد را پذيرفت ، و قرآن را به قرآنى ديگر و يا بعضى از آياتش را به آياتى ديگر تبديل کرد، يقه اش را بگيرند که پس چرا ادعاء مى کردى که اين کلام خداست، و معلوم کنند که پس آن جناب پيامبر و کلامش وحى نيست ، بلکه نهايت درجه فرقش با سايرين، داشتن نوعى از بيان است که ناشى ميشود از نفسيت و معنويت خاصى در او که مشرکين تاکنون از آن اطلاع نداشتند، و با امتحان فوق برايشان روشن شده ، همانطور که مردم معمولى از رموز و اسباب سحر آگاه نيستند».
اين توجيه صرفنظر از اينکه آخرش مناقض با اولش است (از يک طرف ميگويد: مشرکين تحدّى را قبول داشتند، و قبول داشتند که رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله وسلم ) از فصحاى عرب نبوده ، و از طرف ديگر ميگويد: ترديد داشتند در اينکه کلام خداست و يا کلام خود او است )، با پاسخى که خداى تعالى به رسول گرامى اش تلقين نموده نميسازد، زيرا به گفته اين مفسر درخواست مشرکين يک درخواست جدى نبوده ، و نميخواستند اگر فلان جور پاسخ شنيدند ايمان بياورند، بلکه داعى آنان صرف امتحان بوده ، و خداى تعالى هرگز پاسخ چنين درخواستى را نمى دهد،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۳۶
و ما مى بينيم که در پاسخ اين درخواست حجى جدى به پيغمبرش تلقين فرموده است. قبل از اين آيه ، مردم مخاطب قرار گرفته بودند، و خداى تعالى روى سخن به آنان نموده و فرموده بود: «ثم جعلناکم خلائف...»، و در آيه مورد بحث غايب به حسابشان آورده ، مى فرمايد: «و چون آيات ما بر آنان تلاوت مى شود چنين و چنان مى گويند»، و ظاهرا نکته اين التفات زمينه چينى باشد براى اينکه بعد از نقل درخواست آنان امر خود را به رسول گرامى اش القاء کند، و بفرمايد: «قل ما يکون لى ان ابدله...». چون اگر در اين آيه نيز خطاب را متوجه مردم مى کرد ديگر ممکن نبود خطاب را متوجه رسول گرامى خود کند.
«قُلْ مَا يَکُونُ لى أَنْ أُبَدِّلَهُ مِن تِلْقَاى نَفْسى إِنْ أَتَّبِعُ إِلا مَا يُوحَى إِلىَّ ...»:
کلمه «تلقاء» - به کسره «تا» - مانند کلمه «لقاء» مصدر است ، و هر دو به معناى ديدار کردن است ، نظير «تبيان» و «بيان»، البته به عنوان ظرف نيز استعمال مى شود (که در اين صورت معناى نزد را مى دهد، همچنانکه در آيه مورد بحث به اين معنا آمده است ).
پيامبر «ص»، اختيارى در تعويض و تبديل قرآن ندارد
خداى سبحان علاوه بر اينکه پيشنهاد آنان را که گفتند: «ائت بقرآن غير هذا او بدله» با آوردن کلمه «بينات» در ضمن جواب ، بطور اجمال رد کرد - چون وقتى آيات و دلائل بين ، استنادش به خداى سبحان روشن باشد قهرا کشف قطعى مى کند که آنچه از تفاصيل احکام (از آن جمله ترک اصنام و اجتناب از هر عمل ناستوده ) که به وسيله وحى در قرآن آمده خداى تعالى عمل به آنها را از بندگانش مى خواهد - در جمله مورد بحث نيز بطور تفصيل سوال آنها را رد کرده و به رسول گرامى اش تلقين مى کند که در پاسخشان به چه حجتى استدلال کند، و مى فرمايد: «قل ما يکون لى» - تا آخر سه آيه.
پس اينکه فرمود: «قل ما يکون لى ان ابدله...» پاسخى است از اين درخواستشان که گفتند: «او بدله» و معناى آن پاسخ اين است که:
بگو من مالک آن نيستم و يا بگو چنين حقى ندارم - که قرآن را از پيش خود مبدّل کنم ، براى اينکه قرآن کلام من نيست تا قسمتى از آن را با کلام ديگرى عوض کنم ، بلکه قرآن وحى الهى است که پروردگارم ماءمور ساخته آن را پيروى کنم ، و غير آن را پيروى نکنم ، و اگر فرمان پروردگارم را مخالفت نمى کنم براى اين است که از آن ميترسم که اگر او را نافرمانى کنم به عذاب روزى عظيم که همان روز قيامت است گرفتار شوم .
پس جمله «ما يکون لى ان ابدله» نفى حق و سلب اختيار است ، و جمله : «ان اتبع الا ما يوحى الى» در مقام تعليل جمله مذکور است ، و جمله «انى اخاف ان عصيت ربى...»
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۳۷
نيز در مقام تعليل آن تعليل است ، چون از آن تعليل بر مى آيد که امر الهى متعلق به اتباع است ، (و معناى اين سه جمله اين است که:
من حق ندارم قرآن را از پيش خود تغيير دهم به علت اينکه من تابع چيزى هستم که به من وحى مى شود و به اين علت تابعم که امر الهى آمده که تنها وحى را پيروى کنم و چون از عذاب روزى عظيم ميترسم آن امر را مخالفت نميکنم ).
«انى اخاف ان عصيت ربى عذاب يوم عظيم » - در اين جمله نوعى محاذات (مقابله ) با صدر کلام شده ، آنجا که ميفرمود: «قال الذين لا يرجون لقاءنا ائت بقرآن ...»، براى اينکه از اين جمله که گويندگان اين حرف را توصيف کرده به افرادى که ايمانى و اميدى به لقاء اللّه ندارند، فهميده مى شود که منشاء و ريشه اينکه گفتند: «قرآنى ديگر بياور». همانا ايمان نداشتن آنان به معاد و انکار کردن آن است ، و در جمله مورد بحث با اين زير بناى غلط عقيدتى آنان مقابله شده و رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله وسلم ) به دستور پروردگارش به آنان فرموده: «انى اخاف ان عصيت ربى عذاب يوم عظيم».
در نتيجه برگشت معناى جمله مورد بحث به اين ميشود که فرموده باشد: شما که از من درخواست مى کنيد قرآنى ديگر بياورم علت اين درخواستتان اينست که شما اميد لقاء خدا را نداريد، و ليکن من نه تنها اين اميد را دارم ، بلکه هيچ ترديدى در آن ندارم ، و به همين جهت اجابت خواسته شما براى من امکان ندارد، زيرا من از عذاب روز لقاء اللّه که روز عظيمى است بيمناکم.
در اينجا سوالى هست و آن اينکه چرا در آغاز گفتار از روز قيامت تعبير کرد به «لقاء اللّه»، و در اين ذيل با اينکه در مقابل آن صدر است تعبير را عوض کرد و فرمود: «يوم عظيم».
پاسخ اين سوال اين است که : اولا خواسته است شنونده کافر به معاد را بهتر انذار کند (و فطرت خفته او را بر لزوم دفع ضرر محتمل بهتر و سريعتر بيدار سازد). و ثانيا در صدر کلام سخن از لقاء بود، و در اينجا سخن از عذاب است ، و نام عذاب بردن در جائى که سخن از لقاء است مناسبت چندانى ندارد.
«قُل لَّوْ شاءَ اللَّهُ مَا تَلَوْتُهُ عَلَيْکمْ وَ لا أَدْرَاکُم بِهِ فَقَدْ لَبِثْت فِيکمْ عُمُراً مِّن قَبْلِهِ أَ فَلا تَعْقِلُونَ»:
کلمه «ادريکم به» به معناى «اعلمکم اللّه به» است ، يعنى اگر خدا ميخواست نه من اين قرآن را بر شما تلاوت مى کردم و نه خداى تعالى شما را به آن آگاه مى ساخت ، و کلمه «عمر» - به ضم «عين» و «ميم» و هم به فتح «عين» و سکون «ميم» - به معناى بقاء است ، و زمانى که در سوگند بکار رود - همچنانکه عرب ميگويد: «لعمرى - به بقايم سوگند» و «لعمرک به بقاى تو سوگند» تنها به فتح خوانده مى شود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۳۸
و اين آيه شريفه متضمن ردّ اولين شقّ از درخواست مشرکين است که گفتند: «ائت بقرآن غير هذا...»، و معناى آيه مورد بحث بطورى که سياق هم بر آن معنا کمک مى کند اين است:
آوردن قرآن به دست من نيست ، اختيار آن به مشيّت خدا است ، چون من رسولى بيش نيستم ، و اگر خداى تعالى ميخواست قرآنى ديگر نازل کند و اين قرآن را نميخواست ، نه نوبت به آن ميرسيد که من اين قرآن را بر شما تلاوت کنم ، و نه خداى تعالى شما را به فرستادن اين قرآن آگاه مى کرد، به شهادت اينکه من قبل از نزول اين قرآن سالها در بين شما زندگى کردم و با شما معاشرت و شما با من معاشرت داشتيد، من با شما و شما با من خلط و آميزش داشتيم و همه شاهديد که در آن سالهاى دراز خود من از اينکه قرآنى بسويم وحى خواهد شد خبر نداشتم ، و اگر اختيار نازل کردن قرآن به دست من بود از همان اوائل زندگى آن را مى آوردم ، و از اوائل زندگيم آثار و نشانه هائى از کار امروزم براى شما ظاهر مى شد.
پس معلوم است که در امر قرآن هيچ چيزى به من واگذار نشده ، امر قرآن فقط و فقط به دست خداى تعالى و قدرت و مشيت او است ، و مشيّتش تعلق گرفته به اينکه اين قرآن را نازل کند، نه غير اين را، پس چرا تعقل نميکنيد؟
ظلمى بالاتر از افترا بستن به خدا يا تکذيب آيات او نيست
«فَمَنْ أَظلَمُ مِمَّنِ افْترَى عَلى اللَّهِ کذِباً أَوْ کَذَّب بِآيَاتِهِ إِنَّهُ لا يُفْلِحُ الْمُجْرِمُونَ»:
اين جمله استفهامى است انکارى ، به ظاهر ميپرسد کيست که چنين و چنان باشد و ليکن معنايش اين است که احدى نيست که ستمکارتر و مجرمتر از اين دو طايفه باشد: طايفه اى که به دروغ بر خدا افتراء ميبندد، و طايفه اى که آيات خداى را تکذيب مى کند، براى اينکه ظلم در حق همه افراد، زشتى يکسان ندارد، هر قدر مورد ظلم عظيم تر باشد زشتى آن نيز عظيم تر است ، و اگر ظلمى باشد در خصوص مقام پروردگار قهرا شديدترين ظلم ، و مرتکب آن ظالمترين ظالمان خواهد بود.
از ظاهر سياق و زمينه کلام بر مى آيد که اين آيه تکميل احتجاج در دو آيه قبل است ، و معناى مجموع آيات اين است: من پيشنهادى را که شما به من کرديد اجابت نميکنم ، چون آوردن قرآنى ديگر و يا تبديل آيات اين قرآن کار من نيست و من حقى در آن ندارم ، و به فرضى که چنين کارى بکنم ستمکارترين مردم خواهم بود و شديدترين جرم را مرتکب شده ام و مجرمين روى رستگارى نمى بينند، به اين جهت ستمکارترين مردم خواهم بود اگر قرآن را مبدل کنم و بعضى از مواضع آن را که مورد پسند شما نيست تغيير دهم به خداى تعالى افتراء بسته ام، و هيچ ظالمى ظالمتر از کسى که به خدا دروغ ببندد نيست، و اگر اين قرآن را به حال خود
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۳۹
بگذارم و سخنانى که مورد پسند شما است از پيش خود بياورم آيات خدائى را تکذيب کرده ام ، و هيچ ستمکارى ستمکارتر از تکذيب کننده آيات خدا نيست.
و اى بسا احتمال داده باشند که استفهام در آيه به هر دو شقّاش تعريض به مشرکين باشد، و خداى تعالى خواسته است بفرمايد: شما مشرکين ستمکارترين مردميد، براى اينکه اولا براى خدا شريک قائل شده ايد، و اين افتراء به خدا و دروغ به او است ، و ثانيا نبوت مرا و آيات نازله بر من را تکذيب مى کنيد، و اين خود تکذيب به آيات خدا، و جرمى است بزرگ ، و مجرمين رستگار نمى شوند.
بعضى ديگر گفته اند: شقّ اول از دو شقّ ترديد، تعريض به رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله وسلم ) است در صورتى که خواسته مشرکين را اجابت کند و شقّ دوم ، تعريض به مشرکين است ، و معناى آيه اين است که:
احدى نزد خدا از اين دو طائفه ستمکارتر نيست، يکى آنهائى که به خدا افتراء مى بندند، دوم آنهائى که آيات الهى را تکذيب مى کنند، و من که شما را از جرم و ظلم دومى نهى مى کنم چگونه ظلم اولى را براى خود بپسندم با اينکه از ظلم دومى بدتر و سنگين تر است؟ و از اين گذشته با اينکه من در صدد اصلاح شمايم چه فائدهاى از اين جرم عظيم براى اصلاح عايد من مى شود.
رده:تفسیر المیزان