المیزان جلد۱۰ بخش۵
و معلوم است که اين گفته نمى تواند گفته رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله وسلم ) باشد.
و اما اينکه چه نکته اى اين التفات را ايجاب کرده؟ نکته اش نظير همان نکته اى است که قبلا در اول کلام ذکر کرديم ، و گفتيم که در جمله «ان رسلنا يکتبون ما تمکرون»، خداى تعالى در حالى که روى سخنش با رسول گرامياش بود بطور ناگهانى براى مردم تجلى کرد، در اين جمله نيز نظير آن نکته باعث اين التفات شده، در آغاز جمله، رسول خدا مردم را مخاطب قرار داده، فرمود:
«يا ايها الناس انما بغيکم...»، و مردم در اين لحظه سرگرم گوش دادن به سخنان آن حضرت بودند، مى پنداشتند که خدا غايب و از نيات آنان و مقاصدى که در اعمالشان دارند غافل است ، ناگهان خداى سبحان بر آنان اشراف نموده مى فرمايد: «ثم الينا مرجعکم»، و با اين التفات اين حقيقت را براى مردم مجسم مى سازد که من در همه احوال شما با شمايم ، و به شما احاطه دارم، و مى فرمايد:
من از خود شما به شما نزديکتر و به اعمالتان آگاهترم، پس هر عملى که به عنوان طغيان و نيرنگ بر ما انجام دهيد با تقدير ما انجام ميدهيد، و آن عمل به دست و قدرت ما صورت مى گيرد، پس با اين حال چگونه مى توانيد بر ما طغيان کنيد؟ بلکه همين عمل عينا طغيان شما عليه خودتان است ، براى اينکه شما را از ما دور مى سازد، و آثار سوء آن در نامه اعمالتان نوشته مى شود، و به همين دليل بغى و ستم شما عليه خود شما است ، و انگيزه شما بر اين طغيانگرى رسيدن به زندگى مادى دنيا و بهره ورى چند روزى اندک است ، که در آخر بازگشتتان به سوى ما منتهى مى شود، آن وقت به شما خبر ميدهيم و در آنجا حقايق اعمالتان را برايتان روشن ميسازيم.
در جمله «متاع الحيوة الدنيا» کلمه «متاع» در قرائت حفص به نقل از عاصم منصوب خوانده شده ، و عامل آن که مقدر است فعل «تتمتعون» ميباشد و تقدير کلام: «تتمتعون متاع الحيوة الدنيا» است ، و در قرائت ساير قراء به رفع خوانده شده، تا خبر باشد براى مبتدائى محذوف ، و تقدير کلام «هو متاع الحيوة الدنيا» است ، و ضمير «هو» به «بغى» بر ميگردد.
و بنابر هر دو قرائت ، جمله مورد بحث تا آخر آيه تفصيل اجمالى است که در جمله «انما بغيکم على انفسکم» بود. و بنابراين ، جمله مورد بحث ميخواهد بيان کند که چرا بغى آنان عليه خود آنان است ، و اين تعليل از قبيل علت آوردن به تفصيل براى اجمال و بيان اجمال به وسيله تفصيل است .
«إِنَّمَا مَثَلُ الْحَيَوةِ الدُّنْيَا کَمَاءٍ أَنزَلْنَاهُ مِنَ السمَاءِ فَاخْتَلَط بِهِ نَبَات الاَرْضِ ...»:
بعد از آنکه خداى سبحان در آيه سابق ذکرى از متاع حيات دنيا به ميان آورد، اينک در اين آيه شريفه از حقيقت امر اين زندگى مثالى آورده که اگر عبرت گيرنده اى هست با
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۵۲
شنيدن اين مثل عبرت بگيرد، و اين مثل از باب استعاره تمثيلى است ، نه از باب تشبيه مفرد به مفرد، هر چند که جمله «کماء انزلناه» در نظر ابتدائى به نظر مى آيد که از باب تشبيه مفرد به مفرد است، و نظائر اين مثال در مثلهاى قرآن شايع است.
و کلمه «زخرف'» به معناى زينت و نيز به معناى بهجت است ، و جمله «لم تغن» از ماده «غنى» است که اگر در مورد مکان استعمال شود، يعنى گفته شود «فلان غنى فى المکان» معنايش اين مى شود که فلانى در فلان مکان اقامت گزيد، و اقامتش در آن مکان طولانى شد، و بقيه الفاظ آيه روشن است.
معنای دعوت خداى تعالى از دعوت بندگانش به سوی «دارالسلام»
«وَ اللَّهُ يَدْعُوا إِلى دَارِ السلَامِ وَ يهْدِى مَن يَشاءُ إِلى صِرَاطٍ مُّستَقِيمٍ»:
کلمه «دعاء» و نيز کلمه «دعوت» به معناى معطوف کردن توجه و نظر شخص دعوت شده است به سوى چيزى که آن شخص دعوت شده و اين کلمه معنائى عمومى تر از کلمه «نداء» دارد، براى اينکه نداء مختص به باب لفظ و صوت است ، ولى دعاء، هم شامل دعوت کردن بوسيله لفظ مى شود و هم شامل آنجايى که کسى را با اشاره و يا نامه دعوت کنند، علاوه بر اين ، لفظ نداء مخصوص آنجايى است که طرف را با صداى بلند صدا بزنى ، ولى لفظ دعاء اين قيد را ندارد، چه با صداى بلند او را بخوانى و چه بيخ گوشى و آهسته دعوتش کنى ، هر دو جورش دعوت است .
و دعاء، اگر به خداى تعالى نسبت داده شود معنايش هم دعوت کردن تکوينى است که همان ايجاد آن چيزى است که حق تعالى اراده کرده ، گويا خداى تعالى آن چيز را به سوى اراده خود دعوت نموده - مانند اين قول خداى تعالى که مى فرمايد: «يوم يدعوکم فتستجيبون بحمده» که منظور از اين جمله اين است که خداى تعالى شما را (که در قبرهايتان آرميده ايد) براى زندگى کردن در عالم آخرت دعوت مى کند، و شما دعوت او را با قبول خود اجابت مى کنيد، که در اين آيه ، دعوت به معناى ايجاد و خلقت است در نتيجه معناى تکوين را مى دهد. و هم خواندن و دعوت کردن تشريعى ، و آن عبارت است از اينکه خداى تعالى به زبان آياتش بندگان را تکليف کند به آنچه که از آنان مى خواهد.
و اما دعوت و دعاى بندگان عبارت است از اينکه بنده خدا با خواندن پروردگارش رحمت و عنايت پروردگار خود را به سوى خود جلب کند، و خواندنش به اين است که خود را در مقام عبوديت و مملوکيت قرار دهد، به همين جهت عبادت در حقيقت دعاء است ، چون بنده در حال عبادت خود را در مقام مملوکيت و اتصال به مولاى خويش قرار مى دهد و اعلام تبعيت و
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۵۳
اقرار به ذلّت مى کند تا خدا را با مقام مولويّت و ربوبيّتش به خود معطوف سازد، دعا هم عينا همين است.
دعای بنده، عبادت و عبادت او، دعا است
و خداى تعالى به همين اتحاد حقيقت دعاء و عبادت اشاره دارد، آنجا که مى فرمايد: «و قال ربکم ادعونى استجب لکم ان الذين يستکبرون عن عبادتى سيدخلون جهنم داخرين»، که ملاحظه مى کنيد در اول، فرمان به دعاء داده ، سپس همين تعبير به دعاء را مبدل به تعبير عبادت کرده است .
و پوشيده ماندن اين حقيقت بر صاحب المنار باعث شده که در تفسير خود بگويد: «اينکه بعضى از مفسرين و غير مفسرين گفته اند که يکى از معانى دعاء عبادت است بطور مطلق در عبادت شرعى درست نيست ، بله بعضى از عبادتهاى دستورى مثل نماز مشتمل بر دعاء هست ، چون بيشتر اجزايش دعاء است ، و نيز مخ همه عبادتها دعاء هست ولى همه عبادتهاى دستورى دعاء نيست ، مثلا نمى توان گفت روزه يعنى دعاء، چون اين اطلاق نه شرعا درست است و نه لغة ، پس هر دعاى شرعى عبادت هست ، ولى هر عبادت شرعى و دستورى دعاء نيست».
منشاء اشتباه او اين است که خيال کرده معناى دعاء همان نداء و صدا زدن در حال طلب است ، و غفلت کرده از آن تحليلى که ما در معناى دعاء کرديم .
وجه نامگذاری بهشت به «دارالسلام»
و اما کلمه «سلام »، اصل در معناى اين کلمه - بطورى که راغب در مفرداتش گفته - تعرى و سلامت خواهى از آفات ظاهرى و باطنى است ، و اين معنا در همه مشتقات اين کلمه يعنى «سلام»، «سلامت»، «اسلام»، «تسليم» و غيره جارى است ، و دو کلمه «سلام» و «سلامت» يک معنا دارد، همچنانکه دو کلمه «رضاع» و «رضاعة» به يک معنا است.
و ظاهرا واژه «سلام» و واژه «امن» معنايى نزديک بهم دارند، تنها فرقى که بين اين دو ماده لغوى است اين است که سلام به معناى خود امنيت با قطع نظر از متعلق آن است ، ولى کلمه «امنيت» به معناى سلامتى و امنيت از فلان خطر است ، به شهادت اينکه مى توان گفت: «فلانى در سلام و سلامتى است»، و «فلانى از فلان خطر در امنيت است»، ولى نمى توان گفت: «فلانی در امنیت است».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۵۴
کلمه «سلام » يکى از اسماى خداى تعالى است ، و وجه آن اين است که ذات متعالى خداى تعالى نفس خير است ، خيرى که هيچ شرى در او نيست ، بهشت را هم اگر «دارالسلام» گفته اند به همين جهت است که در بهشت هيچ شر و ضررى براى ساکنان آن وجود ندارد.
بعضى گفته اند «اگر بهشت را دارالسلام خوانده اند بدين مناسبت است که بهشت خانه خداست ، که نامش سلام است». ولى برگشت هر دو وجه در حقيقت به يک معنا است ، براى اينکه اگر خداى تعالى هم ، سلام ناميده شده براى همين است که از هر شر و سويى مبراء است ، و سياق و زمينه گفتار آيه دلالت دارد بر اينکه از کلمه «سلام» معناى وصفى اش مقصود است .
خداى سبحان در اين آيه و در ساير آيات ، کلمه «سلام » را مطلق آورده و به هيچ قيدى مقيدش نکرده ، در ساير آيات کلام مجيدش نيز چيزى که سلام را مقيد به بعضى از حيثيات کند ديده نمى شود.
پس دارالسلام بطور مطلق دارالسلام است ، و جائى که بطور مطلق دار سلامت باشد جز بهشت نميتواند باشد، براى اينکه آنچه از سلامت در دنيا يافت شود سلامت نسبى است ، نه مطلق ، هيچ چيزى که براى ما سالم باشد وجود ندارد مگر آنکه همان چيز مزاحم بعضى از چيزهائى است که دوست ميداريم ، و هيچ حالى نداريم مگر آنکه مقارن با آن اضدادى براى آن هست .
پس ، هر لحظه اى که بتوانى معناى سلامتى بطور مطلق و غير نسبى را تصور کنى ، همان لحظه توانسته اى وضع و اوصاف بهشت را تصور کنى، و برايت کشف مى شود که توصيف بهشت به دارالسلام نظير توصيف آن به جمله: «لهم ما يشاؤن فيها» است ، براى اينکه لازمه سلامت انسان از هر مکروه و هر آنچه که دوست نميدارد اين است که بر هر چه دوست دارد و ميخواهد، مسلط باشد و هيچ چيزى نتواند جلو خواست او را بگيرد، و اين همان معناى آيه فوق ميباشد.
در آيه مورد بحث دارالسلام مقيد شده به قيد «عند ربهم» و اين دلالت دارد بر اينکه اهل دارالسلام داراى قرب حضورند، و در آنجا به هيچ وجه از مقام خداى سبحان غفلت ندارند، و ما در تفسير سوره حمد و جاهاى ديگر پيرامون معناى هدايت و معناى صراط مستقيم بحث کرده ايم .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۵۵
بحث روایتی: (رواياتى ذیل آیات گذشته)
در تفسير قمى در ذيل جمله «قال الذين لا يرجون لقاءنا ائت بقرآن غير هذا...» آمده که قريش به رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله وسلم ) گفتند: يا رسول اللّه ! قرآنى ديگر غير اين قرآن بياور، براى اينکه تو اين قرآن را از يهود و نصارى آموخته اى.
در پاسخ آنان اين دستور رسيد که به ايشان بگو: اگر خدا ميخواست اين قرآن را نفرستد من آن را بر شما تلاوت نميکردم ، و اصلا نسبت به آن داناتر از شما نبودم ، چون من قبل از اينکه مورد وحى قرار گيرم چهل سال در بين شما زندگى کردم ، و در مدت چهل سال يک کلمه از قرآن سخن نگفتم ، تا آنکه قرآن به من وحى شد.
مولف : در انطباق مضمون اين حديث با آيه ، خفايى هست ، و خيلى روشن نيست . علاوه بر اين ، در اين روايت آمده که قريش عرض کردند: يا رسول اللّه با اينکه رسالت آن جناب را قبول نداشتند.
و در تفسير عياشى از منصور بن حازم از امام صادق (عليه السلام ) روايت شده که فرمود: رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله وسلم ) همواره ميفرمود: «انى اخاف ان عصيت ربى عذاب يوم عظيم»، تا آنکه سوره فتح نازل شد، که بعد از آن ديگر اين کلام را تکرار نکرد.
مولف : اين روايت هم خالى از اشکال نيست . و در الدرالمنثور است که بيهقى - در کتاب دلائل - از عروه روايت کرده که گفت :
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۵۶
عکرمه پسر ابى جهل در روز فتح مکه از آن شهر فرار کرد، و خود را به ساحل دريا رسانيده ، بر کشتى سوار شد، ولى کشتى دچار طوفان گرديد، عکرمه فريادش بلند شد که اى «لات» و اى «عزى» مرا نجات دهيد.
مردم کشتى گفتند: در چنين حالى صحيح نيست که کسى غير خدا را به فريادرسى بخواند، بايد خدا را خواند، و آن هم با کمال خلوص . عکرمه گفت : به خدا سوگند اگر در دريا، اللّه يکتا باشد در خشکى هم يکتا است ، و در نتيجه همانجا مسلمان شد.
مولف: اين روايت به طرق بسيارى و با مضامين مختلفى نقل شده.
و در تفسير عياشى از منصور بن يونس از امام صادق (عليه السلام) روايت شده که فرمود: سه عمل نکوهيده است که شرش به صاحبش برميگردد، اول عهدشکنى ، دوم بغى و سوم مکر کردن با خداى تعالى. و در باره بغى فرمود: «يا ايها الناس انما بغيکم على انفسکم».
مؤلف: اين مطلب از انس از رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله وسلم ) روايت شده ، به اين مضمون که فرمود: سه چيز است که شر آن به صاحبش برميگردد، يکى شکستن پيمان ، ديگرى نيرنگ و سوم بغى ، آنگاه رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله وسلم) اين آيات را تلاوت فرمودند: «يا ايها الناس انما بغيکم على انفسکم». و «ولا يحيق المکر السيى الا باهله». و «ومن نکث فانما ينکث على نفسه». اين روايت را سيوطى در الدرالمنثور آورده .
و در الدر المنثور است که ابونعيم - در کتاب الحليه - از ابى جعفر محمد بن على روايت کرده که گفت: هيچ عبادتى برتر از سوال و خواهش از درگاه خدا نيست، و هيچ چيزى به جز دعا قضاء را بر نمی گرداند، و سريع ترين کارهاى خير در اثر بخشيدن، احسان است، که از هر کار خير ديگر ثوابش زودتر به صاحبش بر مى گردد، و سريعترين کارهاى زشت در اثر بخشيدن بغى است که خيلى سريع عقوبتش به صاحبش مى رسد.
و اين عيب براى يک انسان کافى است که عيب هاى مردم را ببيند، و از ديدن عيبهاى خود کور شود، و اين که مردم را به کارهايى امر و دعوت کند که خودش استطاعت آن را ندارد، و اين که همنشين خود را بدون جهت و به کارهای بیهوده آزار دهد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۵۷
و در همان کتاب است که ابن مردويه از ابن عباس روايت کرده که گفت : رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله وسلم ) فرمود: حتى اگر کوهى بر کوهى بغى و ستم کند آن کوه که ستم کرده از جاى کنده مى شود.
و در تفسير برهان از ابن بابويه و او به سند خود از علاء بن عبد الکريم روايت کرده که گفت: من از امام ابى جعفر (عليه السلام) شنيدم که در باره جمله : «و اللّه يدعوا الى دارالسلام» فرمود: سلام همان خداى عزوجل است، و دار خدا و خانه اى که براى اوليائش خلق کرده ، بهشت است.
و در همان کتاب از ابن شهر آشوب از على بن عبداللّه بن عباس از پدرش ، و نيز از زيد بن على بن الحسين (عليه السلام ) روايت آورده که در معناى جمله: «و اللّه يدعوا الى دارالسلام» فرموده است : يعنى بهشت. و در معناى جمله: «و يهدى من يشاء الى صراط مستقيم» فرموده: يعنى ولايت على بن ابى طالب (عليه السلام).
مؤلف : اين روايت بدان جهت که سند اولش به رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله وسلم ) و سند دومش به على بن الحسين (عليه السلام ) منتهى نشده «موقوفه» است ، و به فرضى هم که بگوييم منظور ابن عباس نقل از رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله وسلم). و منظور زيد نقل از على بن الحسين (عليه السلام) بوده تازه يا از باب تطبيق کلى بر مصداق است و يا ميخواهد از باطن قرآن سخن بگويد. و در اين معنا روايات ديگرى نيز هست.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۵۸،
آيات ۲۶ - ۳۰ سوره يونس
لِّلَّذِينَ أَحْسنُوا الْحُسنى وَ زِيَادَةٌ وَ لا يَرْهَقُ وُجُوهَهُمْ قَترٌ وَ لا ذِلَّةٌ أُولَئک أَصحَاب الجَْنَّةِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ(۲۶)
وَ الَّذِينَ کَسبُوا السيِّئَاتِ جَزَاءُ سيِّئَةِ بِمِثْلِهَا وَ تَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ مَّا لهَُم مِّنَ اللَّهِ مِنْ عَاصِمٍ کَأَنَّمَا أُغْشِيَت وُجُوهُهُمْ قِطعاً مِّنَ الَّيْلِ مُظلِماً أُولَئک أَصحَاب النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ(۲۷)
وَ يَوْمَ نحْشرُهُمْ جَمِيعاً ثمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ أَشرَکُوا مَکانَکُمْ أَنتُمْ وَ شرَکاؤُکمْ فَزَيَّلْنَا بَيْنهُمْ وَ قَالَ شرَکاؤُهُم مَّا کُنتُمْ إِيَّانَا تَعْبُدُونَ(۲۸)
فَکَفَى بِاللَّهِ شهِيدَا بَيْنَنَا وَ بَيْنَکُمْ إِن کُنَّا عَنْ عِبَادَتِکُمْ لَغَافِلِينَ(۲۹)
هُنَالِک تَبْلُوا کلُّ نَفْسٍ مَّا أَسلَفَت وَ رُدُّوا إِلى اللَّهِ مَوْلَاهُمُ الْحَقِّ وَ ضلَّ عَنهُم مَّا کانُوا يَفْترُونَ(۳۰)
«ترجمه آیات»
کسانى که نيکى کنند در پاداش خود همان نيکى را با زيادهاى خواهند داشت ، اينگونه افراد به ذلت و فقرى که از چهرهشان نمايان باشد مبتلا نمى شوند، اينان اهل بهشتند و در آن جاودانه زندگى مى کنند (۲۶)
و کسانى که در پى گناه و طالب کار زشتند کيفر گناهشان عذابى به مقدار آن است ، و ذلت چهره هايشان را فرا مى گيرد، آنها از ناحيه خدا هيچ حافظى از عذاب ندارند، آنقدر روسياهند که گوئى يک قطعه از شب تاريک بر رخسارشان افتاده ، آنان اهل آتشند و در آن جاودانه زندگى مى کنند (۲۷)
و روزى که همه خلايق را محشور مى کنيم سپس به مشرکين گوئيم شما و باشيد، آن روز رابطه اى را که بين آنان و خدايانشان برقرار بود (و جز خيال و تو هم چيزى ديگر نبود) قطع خواهيم کرد، و خدايانشان خواهند گفت : شما در حقيقت ما را نمى پرستيديد، (چون معيار پرستش در ما وجود نداشت ، و شما خيال خود را مى پرستيديد) (۲۸)
خدا کافى است در اينکه شاهد گفتار ما باشد، که ما از پرستش شما هيچ اطلاعى نداشتيم (۲۹)
در آن صحنه است که اعمال يک يک انسانها که در دنيا براى آن روز خود از پيش فرستاده اند، با محک خدايى مورد بررسى قرار مى گيرد، (تا حقيقت هر عملى براى صاحبش کشف شود، و نيز معلوم شود) که مولاى حقيقى ايشان خدا بود، و آنچه به نام معبود خيالى به خدا نسبت مى دادند و هم و خيالى بيش نبود (۳۰)
«بیان آیات»
اين آيات مطالبى جديدى را بيان مى کند که برگشت آنها به ذکر سزاى اعمال و برگشتن همه خلايق به سوى خداى حق است ، البته در آيات سابق نيز اشاره اى به اين مطالب بود. و نيز در اين آيات يگانگى خداى تعالى در ربوبيت اثبات شده است.
پاداش نیکو و فزاینده برای نيکوکاران
«لِّلَّذِينَ أَحْسنُوا الْحُسنى وَ زِيَادَةٌ وَ لا يَرْهَقُ وُجُوهَهُمْ قَترٌ وَ لا ذِلَّةٌ ...»:
کلمه «حسنى» مؤنث کلمه «احسن» است ، و منظور از آن مثوبت و پاداش حسنى است، و منظور از زيادت ، زيادت استحقاقى است ، به اين معنا: کسانى که عمل نيک مى کنند مستحق دو نوع پاداش مى شوند، يکى پاداشى برابر عملشان و يکى پاداشى زائد بر آن .
البته اينکه مى گوييم هر دو پاداش به نحو استحقاق است ، معنايش اين نيست که بندگان حقى بر خدا پيدا مى کنند و طلبکار خدا مى شوند، بلکه معنايش اين است که خداى تعالى خودش از فضل خود چيزى را جزاء و ثواب عمل قرار مى دهد، و در آياتى نظير: «لهم اجرهم عند ربهم». اين جزاء را حق بنده نيکوکار قرار مى دهد، و آنگاه خود او اين جزاء را مضاعف و چند برابر نموده، آن چند برابر را نيز حق بنده نيکوکار مى سازد و در امثال آيه «من جاء بالحسنة فله عشر امثالها» مى فرمايد اين پاداش چند برابر حق او است.
اينجا است که ما از جمله «للذين احسنوا الحسنى» استحقاق را مى فهميم ، و مى پنداريم جزاى حسناى حسنه و همچنين زيادت بر مقدار حسنه و يا به عبارتى، ده برابر آن ، حق بنده است. ليکن از آيه زير مى فهميم هم جزاء و هم زيادت آن از فصل الهى است : «فاما الذين آمنوا و عملوا الصالحات فيوفيهم اجورهم و يزيدهم من فضله ».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۶۰
و اگر منظور از کلمه «حسنى » در جمله «للذين احسنوا» عاقبت حسنى باشد، و عقل بشر مافوق حسنى چيزى را تعقل نکند، در اين صورت معناى کلمه و «زيادة » زائد بر آن حدى خواهد بود که عقل بشر مى تواند از فضل الهى را تصور کند، آن وقت معنا چنين مى شود: براى کسانى که نيکى مى کنند عاقبت حسنى خواهد بود به اضافه فضلى از ناحيه خداى تعالى که عقل بشر از درک آن عاجز است.
آيات زير نيز به اين معنا اشاره دارد: «فلا تعلم نفس ما اخفى لهم من قرة اعين» «و لهم ما يشاؤن فيها و لدينا مزيد»، چون اين معنا معلوم است که انسان هر چيز نيکوئى را مى خواهد، پس مزيد از آنچه انسان مى خواهد چيزى است که فهم انسان، قاصر از درک آن است .
و کلمه «الرهق» - با دو فتحه - به معناى پيوستن و فرا گرفتن است . وقتى مى گويند «رهقه الدين» معنايش اين است که سيلاب قرض به تدريج به او پيوست تا آنجا که او را فرا گرفت، و کلمه «قتر» به معناى دود و يا غبار سياه رنگ است. و اگر اهل بهشت را توصيف کرده به اينکه: «چهره هايشان را قتر و ذلت فرا نمى گيرد، بدين جهت است که قتر و ذلت وصف اهل دوزخ است ، که گرفتار قتر يعنى سياهى صورت و ذلت يعنى سياهى معنوى مى شوند، و در آيه بعد در باره اهل دوزخ مى فرمايد: «ترهقهم ذلة».
و معناى آيه اين است: «کسانى که در دنيا کار نيک و احسان مى کنند، در آخرت مثوبت حسنى دارند، به اضافه زيادتى از فضل خدا»، و يا معناى آن اين است : «کسانى که در دنيا کار نيک و احسان مى کنند عاقبتى حسنى دارند، به اضافه زيادتى که به عقلشان تصور نمى شود و صورتهاى آنان را غبار سياهى فرا نمى گيرد، و دلهايشان دچار ذلت نمى شود، و اينان اصحاب بهشت و در آن جاودانند».
کيفر بدکاران، مساوى کار بد آن ها است
«وَ الَّذِينَ کَسبُوا السيِّئَاتِ جَزَاءُ سيِّئَةِ بِمِثْلِهَا وَ تَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ ...»:
در اين آيه شريفه ، جمله «جزاء سيئة بمثلها» خبر است براى مبتدائى که حذف شده ، و تقدير کلام: «لهم جزاء سيئة بمثلها من العذاب» است و مجموع اين جمله خبر براى مبتدائى است که در آيه شريفه ذکر شده، و آن کلمه «الذين» در جمله: «الذين کسبوا السيئات» مى باشد.
و منظور اين است: کسانى که کار زشت مى کنند کيفرى زائد بر گناه خود ندارند، بلکه کيفر نمى بينند مگر به مثل و مقدار گناهى که کرده اند، پس جزاء يک سيئه يک عقوبت است ، به خلاف حسنه که گفتيم پاداشش يا ده برابر است و يا چيزى است که عقل بشر از درک آن عاجز است .
و معناى اينکه فرمود: «ما لهم من اللّه من عاصم» اين است : گنهکاران هيچ عاصم و حافظى که از عذاب خدا حفظشان کند ندارند. اين جمله مى خواهد به مشرکين که شرکاى خود را شفيعان درگاه خدا مى پنداشتند بفهماند که اين شرکاى خيالى در آن روز به کار نمى آيند، چيزى که هست اين معنا را با بيانى کلى اداء نموده مى فرمايد: بطور کلى در آن روز هيچ عاصم و مانعى از عذاب خدا نيست ، نه شرکاء و شفعاى خيالى مشرکين ، و نه هيچ ضدى نيرومند و مانعى ديگر، و نه هيچ عاصمى ديگر.
«کانما اغشيت وجوههم قطعا من الليل مظلما» - کلمه «قطع'» - به کسر قاف و فتح طاء - جمع «قطعه» است ، و کلمه «مظلم» حال از کلمه «ليل» است ، و گويا مى خواهد بفرمايد: شب ظلمانى تکه تکه شده و يکى پس از ديگرى به روى چهره آنان افتاده و در نتيجه چهره هايشان بطور کامل سياه شده است.
و متبادر از اين تعبير اين است که خواسته است بفرمايد هر يک از آن تکه ها به روى يکى از مشرکين افتاده نه آنکه بعضى از مفسرين گفته اند که منظور اين است که روى سياه اينان «روى قطعه قطعه شب را پوشانده پس در نتيجه آن قطعه ها ظلمانى شده ، بعضى بر بالاى بعضى ديگر واقع شدند».
وجه نادرستى اين تفسير اين است که در آيه شريفه چيزى که دلالت بر اين معنا کند وجود ندارد.
«اولئک اصحاب النار هم فيها خالدون » - اين جمله دلالت بر دوام بقاء آنان در آتش دارد، چون وقتى گفته مى شود «فلانى از اصحاب فلان چيز است معنايش اين است که دائما آن کار را مى کند. و همچنين کلمه «خالد» دلالت بر اين جاودانگى دارد، همچنانکه همين تعبير در مورد اهل بهشت دلالت بر همين معنا دارد.
«وَ يَوْمَ نحْشرُهُمْ جَمِيعاً ثمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ أَشرَکُوا مَکانَکُمْ أَنتُمْ وَ شرَکاؤُکمْ ...»:
منظور از «حشر جميع» حشر همه آنهائى است که تاکنون ذکر شدند، چه مؤمنين و چه مشرکين، و چه شرکاى ايشان ، چون خداى تعالى در اين آيه و آيه بعدش مشرکين و شرکاى آنان را ذکر فرموده ، سپس در آيه بعد به همه آنان اشاره نموده و فرموده: «هنالک تبلوا کل نفس ما اسلفت».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۶۲
در روز قيامت، بت ها و خدايان مشرکان، عبادت آنان را نفى مى کنند
«ثم نقول للذين اشرکوا مکانکم انتم و شرکاوکم» - کلمه «مکانکم» به معناى «الزموا مکانکم» است، مى خواهد بفرمايد: در آن روز به مشرکين مى گوئيم همانجا که هستيد باشيد، شرکاى شما نيز در همان دوزخ که هستند باشند، آنگاه جمله «فزيلنا بينهم» را بر اين خطاب متفرع کرده ، مى فرمايد:
فرع و نتيجه اين خطاب ما آن است که بين مشرکين و شرکايشان جدائى مى افکنيم و رابطه اى که در دنيا آنان را به اينها مرتبط مى کرد قطع مى کنيم ، و ما مى دانيم آن رابطه اى که در دنيا مشرکين را با بتها و خدايان خياليشان مرتبط مى کرد، چيزى جز وهم و پندار نبود، و با قطع اين پندار بوسيله کشف حقايق ديگر اين دو طايفه با هم ارتباطى نخواهند داشت، و معلوم خواهد شد که عبادتهائى که براى اين سنگ و چوبها و خدايان جاندار مى کردند به هدف نرسيده، زيرا آنها چيزهائى را که عبادت مى کردند به عنوان اينکه شرکاى خدايند عبادت مى کردند، در حالى که خداى تعالى شريک نداشت و اينها شرکاى خدا نبودند، پس جز وهم و خيال خود را نپرستيده اند.
دليل بر اين معنا، جمله بعد است که مى فرمايد: «و قال شرکاؤهم ما کنتم ايانا تعبدون». بنابراين ، کلام بر همان ظاهرش باقى است که مى خواهد بطور جدى عبادت آنان را نفى کند، و بگويد: حقيقت معناى عبادت بر عملى که مشرکين در برابر بتهايشان انجام مى دادند صادق نيست ، و درست هم گفته اند، و در اين کلام خود دروغى نگفته اند، به دليل اينکه گفته خود را به شهادت خداى سبحان مستند کرده و گفته اند:
«فکفى باللّه شهيدا... و منظورشان اينهم نبوده که ما شما را به عبادت خود دعوت نکرده ايم ، زيرا اين معنا با گفتار در آيه سازگار نيست ، و نيز اين نبوده که خواسته باشند به مشرکين کنايه بزنند که شما در حقيقت هوى و هوسها و شيطانهاى اغواگر خود را مى پرستيديد، زيرا اين معنا با غفلت شرکاء نمى سازد، و مى فهماند که شرکاء شعور و توجه داشته اند که مشرکين چه چيزى را مى پرستيدند، و همچنين با جمله «هنالک تبلوا کل نفس ما اسلفت» - بنابر آن معنائى که در آينده برايش مى کنيم - سازگار نيست ، بلکه مرادشان نفى عبادت حقيقى به نفى حقيقت شرکت است.
مى گويند: شما در حقيقت ما را نپرستيديد، چون شما شرکاى خدا را مى پرستيديد و ما شرکاى حقيقى خداى تعالى نبوديم ، به شهادت خداى تعالى و علم و آگاهى او به اينکه ما از عبادت شما غافل و بى خبر بوديم.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۶۳
و عبادت که نوعى اتصال عابد به معبود از راه مملوکيت و تذلل است ، وقتى عبادت مى شود که متصل و مرتبط به معبود شود - تا بتوان گفت : فلان عابد فلان معبود را پرستيد، و براى او عبادت کرد - و اين ممکن نيست مگر وقتى که معبود شعور و آگاهى از عبادت عابد داشته باشد، و اگر معبودى فرض کنيم که هيچ اطلاعى از عبادت پرستندگان خود ندارد عبادت حقيقى تحقق نمى يابد، بلکه صورت عبادتى است که عبادت خيال شده است.
پس از اين معنا روشن شد که منظور از جمله «ثم نقول للذين اشرکوا مکانکم انتم و شرکاوکم فزيلنا بينهم» اين است که ما در آن روز اين حقيقت را - که هيچ رابطه اى حقيقى بين مشرکين و شرکاء نبوده - روشن نموده حقيقت امر را که در زير اوهام مستور مانده و هواهاى دنيائى آن را پوشانده بود ابراز مى داريم ، و در آن روز روشن مى کنيم که حقيقت مولويت و صاحب زمام تدبير بودن از آن خداى سبحان است، و غير از خدا هيچ کس سهمى از مولويت و ربوبيت ندارد تا صحيح باشد کسى پناهنده او شود، و آنگاه صحيح باشد بگوئيم فلانى فلان مولا و فلان رب را پرستيد.
وقتى در روز قيامت خداى تعالى پرده از روى اين حقيقت بردارد براى مشرکين هويدا و محسوس مى شود که شرکاى آنها در حقيقت نه شرکاء بودند و نه معبود، براى اينکه شرکاى خيالى بکلى از عبادت آنان غافل و بى خبر بودند، و مشرکين در برابر آن سنگ و چوبها حرکاتى مى کردند شبيه به عبادت ، آنگاه وهم و هواهاى آنان براى آنان اينطور تصوير مى کردند که دارند اين بتها را عبادت مى کنند.
آيه ديگرى نيز به اين حقيقت اشاره نموده مى فرمايد: «و اذا رأ الذين اشرکوا شرکاءهم قالوا ربنا هؤ لاء شرکاؤ نا الذين کنا ندعوا من دونک فالقوا اليهم القول انکم لکاذبون».
و با اين بيان ، اين معنا نيز روشن شد که جمله «و قال شرکاؤهم ما کنتم ايانا تعبدون» گفتارى است که شرکاء بطور حقيقت و جدى گفته اند. پس اينکه بعضى از مفسرين گفته اند «منظور شرکاء اين نيست که بگويند شما مشرکين اصلا ما را نپرستيديد، بلکه منظورشان اين است که به دستور و دعوت ما نپرستيديد» سخن فاسدى است ، براى اينکه دروغ است ، و در عالم آخرت دروغى وجود ندارد، در آنجا همه ناگزير از ترک قبيح و خلاف اند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۶۴
چون نفى اصل عبادت به آن معنائى که گذشت مطلبى است حق و صدق ، و اثبات عبادت هر چند دروغ نبوده الا اينکه از نظر حقيقت و واقع أمر خالى از مجاز گوئى هم نيست . علاوه بر اين ، توجيه اين مفسر که گفته منظور اين است که ما به شما دستور نداديم و شما را به عبادت خود دعوت ننموديم معنائى است که از نظر الفاظ آيه هيچ دليلى بر آن نيست.
از اين هم که بگذريم ، دروغى که گفتيم در آخرت وجود ندارد آن دروغى است که جنبه عمل و کسب داشته باشد، يعنى مانند عالم دنيا کسى دروغ بگويد تا بوسيله دروغ گفتن چيزى بدست آورد، اما دروغى که نتيجه ملکات دنيوى است مانعى از امکان آن نيست ، بلکه نه تنها ممکن است که بنا به حکايت آيه اى که ذيلا نقل مى گردد واقع هم مى شود: «ثم لم تکن فتنتهم الا ان قالوا و اللّه ربنا ما کنا مشرکين انظر کيف کذبوا على انفسهم». و اين حکايت در آيات ديگرى نيز هست.
رده:تفسیر المیزان