المیزان جلد۱۰ بخش۱۲
تسلى دادن به پيامبر «ص» که از سخنان جاهلانه مشرکان نرنجد، زيرا «عزت از آنِ خداست»
«وَ لا يحْزُنک قَوْلُهُمْ إِنَّ الْعِزَّةَ للَّهِ جَمِيعاً هُوَ السمِيعُ الْعَلِيمُ»:
اين آيه شريفه همانطور که آيه بعدى مى رساند تاءديبى است براى رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم)، تاءديبى از راه تسليت نسبت به اذيتهائى که مشرکين به آن جناب مى کردند، و پروردگار او را دشنام داده، به دين او طعنه مى زدند و به خدايان دروغين خود افتخار مى کردند، به حدى که اى بسا آن جناب دلش مى سوخت و براى خدا غصه مى خورد، لذا خداى تعالى او را از اين راه تسليت و دلگرمى داد، که مطالبى به يادش بياورد و حقايقى را تذکرش دهد که اندوهش زايل گردد، و آن حقايق اين است که:
خداى تعالى با اين سخنان زشت که مشرکين درباره او دارند شکست نمى خورد تا تو برايش غصه بخورى ، و او سخن مشرکين را مى شنود و به حال آن جناب و حال مشرکين آگاه است ، و چون همه عزتها از آن او است پس به اين افتخارها که مشرکين مى کنند و اين عزت نمائى هايشان اعتناء مکن که عزت آنان موهوم و سخنانشان هذيان است ، و چون خداى تعالى سميع و عليم است اگر بخواهد مى تواند آنان را به عذاب خود بگيرد، و اگر نمى گيرد براى حفظ مصلحت دعوت دينى و رعايت خير عاقبت است.
از اينجا روشن مى گردد که هر يک از دو جمله «ان العزة لله» و «هو السميع العليم» علتى مستقل براى نهى از غصه خوردن است ، و به همين جهت دو جمله مذکور به فصل ذکر شده نه به وصل.
ساده تر بگويم : بدون و او عاطفه آمده تا بفهماند اينکه گفتيم غصه مخور، به علت اينست که عزت همه اش از خداست ، و به علت اينست که خدا سميع و عليم است.
«أَلا إِنَّ للَّهِ مَن فى السمَاوَاتِ وَ مَن فى الاَرْضِ ...»:
اين آيه شريفه مالکيت خداى تعالى را نسبت به تمامى آنهائى که در آسمانها و زمين هستند بيان مى کند. مالکيتى که بوسيله آن معناى ربوبيت براى اله تمام مى شود، و بدون آن هيچ معبودى نمى تواند «رب» باشد، چون رب عبارت است از مالکى که مدبر امر مملوک خود باشد و چنين ملکيتى منحصر در خداى واحد بى شريک است ، و در اين ملکيت احدى شريک خدا نيست . پس ، اين شريک هائى که براى خداى تعالى درست کرده اند معناى شرکت در آنها وجود ندارد مگر صرف آن مفاهيم فرضى و موهومى که مشرکين براى آنها فرض کرده اند، مفاهيمى که تنها جايش عالم فرض است و در عالم خارج و واقعيت مصداقى ندارد.
پس آيه شريفه خدايان مشرکين را با خداى تعالى مقايسه مى کند، و آنگاه حکم مى کند به اينکه نسبت آن خدايان با خدا، نسبت خرص (تخمين ) و گمان است با حقيقت و حق - و بقيه مطالب آيه روشن است.
و اگر در اين آيه فرموده: «من فى السماوات و الارض - هر کس که در آسمانها و زمين است و نفرموده: «ما فى السماوات و الارض - آنچه در آسمانها و زمين است»،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۱۳۸
براى اين بوده که زمينه گفتار، مساءله ربوبيت غير خداى تعالى نسبت به عالم بود که مشرکين معتقد به آن هستند، مى خواهد بفرمايد: خدايانى که شما براى آنها قائل به ربوبيت هستيد و همه آنها را از صاحبان عقل و شعور - که عبارتند از فرشتگان و جن و انس - مى دانيد هيچ يک از آنها نه در آسمانها و نه در زمين مالک چيزى و حتى مالک خود نيستند.
«هُوَ الَّذِى جَعَلَ لَکُمُ الَّيْلَ لِتَسکنُوا فِيهِ وَ النَّهَارَ مُبْصِراً...»:
اين آيه بيانى را که آيه قبلى در اثبات ربوبيت خداى تعالى داشت تمام و تکميل مى کند، و ربوبيت - همانطور که مى دانيد - به معناى ملک و تدبير است . خداى تعالى در آيه قبل مالکيت خود را بيان کرد، اينک در اين آيه با ذکر يک نمونه از تدبير عمومى خود که به تنهائى مايه قوام معيشت آنها و بقاى زندگى آنان است (يعنى پديد آوردن شب و روز) معناى ربوبيت خود را تمام کرده است.
و به خاطر اشاره به اين تدبير است که به صرف پديد آوردن شب و روز اکتفا نکرد، بلکه دخالت آن دو در زندگى انسانها را نيز ذکر کرد، و آن سکونت انسانها در شب و ديدنشان در روز است.
آرى ، شب را مايه سکونت انسانها و روز را مايه ديدن آنان قرار داد تا بتوانند انواع حرکات و آمد و شدها را براى کسب مواد حيات و اصلاح شؤ ون معاش انجام دهند، زيرا امر زندگى بشرى بگونه اى است که تنها با حرکت و يا تنها با سکون تمام نمى شود، بدين جهت خداى سبحان امر او را در اين باب با ظلمت شب و روشنى روز تدبير کرد، شب را ظلمانى کرد تا مردم مجبور شوند دست از کار کشيده خستگى و تعب و کوفتگى روز را با استراحت و با انس با زن و فرزند و بهره مندى از آنچه از راه کسب روزانه بدست آورده ، برطرف ساخته و با خوابيدن تجديد قوا کنند، و با روشنى روز که وسيله ديدن اشياء و اشتياق به آنها است ، به طلب آن اشياء برخيزند.
استدلال محال بودن فرزند داشتن خداى تعالى
«قَالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَداً سبْحَانَهُ هُوَ الْغَنىُّ لَهُ مَا فى السمَاوَاتِ وَ مَا فى الاَرْضِ ...»:
عمل «استيلاد» (فرزند گرفتن ) به همان معنائى است که در بين مردم معروف است ، و آن اينست که بعضى از اجزاى ماده (نطفه ) موجود جاندار از او جدا شود و در رحم - به وسيله حمل - و يا به وسيله تخم گذارى در تحت تربيت تدريجى قرار گيرد، تا از آن نطفه و يا آن تخم ، موجود ديگرى مثل خود او تکون يابد.
و در خصوص انسان در بين همه جانداران شايد منظور از اين استيلاد صرف تکون يافتن موجودى مثل خود نباشد، بلکه بسيارى از انسانها منظورى ديگر از اين کار دارند، و آن اينست که آن فرزند، وى را در گرفتاريهاى دهر يارى کند و ذخيره براى روز فقر و فاقه و پيرى و کورى او باشد،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۱۳۹
و اين معنا يعنى استيلاد به تمامى جهاتش در مورد خداى تعالى محال است ، زيرا اولا خداى تعالى منزه از داشتن اجزاء است ، و ثانيا در کار او تدريج نيست ، و ثالثا او منزه از داشتن مثل است ، تا بخواهد توليد مثل کند، و رابعا او پيوسته بى نياز است ، تا براى روز نيازمنديش يار و مدد کارى پديد آورد.
خود خداى تعالى هم هر جا فرزند داشتن را از خود نفى کرده ، از همه جهات مذکور نفى کرده و بر آن استدلال فرموده ، مثلا در آيه زير از تمامى جهاتش نفى کرده و فرموده: «و قالوا اتخذ اللّه ولدا سبحانه بل له ما فى السماوات و الارض کل له قانتون بديع السماوات و الارض و اذا قضى امرا فانما يقول له کن فيکون» که در تفسير همين آيه و آيات قبل و بعدش در جلد اول اين کتاب معنايش گذشت.
و اما آيه مورد بحث ، تنها در مساءله نفى ولد از يک جهت استدلال شده و آن جهت اخير يعنى بى نيازى خداى سبحان است ، و فرموده که غرض از وجود فرزند اينست که پدر در هنگام حاجت از کمک و يارى او استفاده کند، و اين درباره کسى تصور دارد که به حسب طبع فقير و محتاج باشد، و خداى سبحان بى نيازى است که بينيازيش آميخته با فقر و حاجت نيست ، زيرا هر آن موجودى که در آسمانها و زمين باشد و يا فرض بشود مالکش خداست ، و معنا ندارد که مالک ، نيازمند آن چيز باشد.
«ان عندکم من سلطان» - کلمه «سلطان» در اينجا به معناى برهان است ، مى فرمايد شما در اين ادعايتان که مى گوييد: «خدا فرزند گرفته»، هيچ دليلى نداريد و سخنتان از روى جهل و بدون مدرک است.
و بنابراين ، حاصل معناى آيه چنين مى شود که : نه تنها دليلى بر گفتار شما نيست ، بلکه دليل بر خلاف آن هست ، و آن اينست که خداى تعالى غنى مطلق و بى نياز از هر جهت است ، و کسى که براى خود فرزند مى گيرد، حتما به داشتن فرزند نيازمند است ، و اين سنخ استدلال را در اصطلاح فن مناظره «منع با سند» مى نامند.
«اتقولون على اللّه ما لا تعلمون » - اين جمله ، گويندگان آن سخن بيهوده را توبيخ مى کند که چرا چيزى مى گوئيد که علمى بدان نداريد. آرى ، اين عمل از اعمالى است که عقل بشر آن را قبيح مى داند مخصوصا اگر سخن بدون علم درباره رب العالمين - عز اسمه - باشد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۱۴۰
«قُلْ إِنَّ الَّذِينَ يَفْترُونَ عَلى اللَّهِ الْکَذِب لا يُفْلِحُونَ»:
در اين آيه شريفه گويندگان آن سخن کفرآميز را تهديد و انذار مى کند به اينکه اين افتراء عاقبت شومى دارد. در اين دو آيه التفات لطيفى به کار رفته که براى همه روشن است ، چون در آغاز گويندگان آن سخن را غايب فرض کرده و از آنان حکايت کرده که چنين و چنان مى گويند: «قالوا اتخذ اللّه ولدا» و سپس همانان را با خطابى خشم آلود مخاطب قرار داده که شما در اين نسبتى که به خدا مى دهيد و اين افترائى که بر او مى بنديد هيچ دليلى نداريد: «ان عندکم من سلطان بهذا اتقولون على اللّه ما لا تعلمون»؟
و در اين خطاب صاحب خطاب را معرفى نکرده ، و نفرموده که خداى تعالى مى فرمايد: شما دليلى بر اين گفته خود نداريد، بلکه خداى تعالى را غايب به حساب آورده و فرموده: «اتقولون على اللّه...»، آيا بر خدا افترائى مى بنديد که هيچ علمى به آن نداريد؟ و نفرموده: «اتقولون على - آيا بر من افتراء مى بنديد؟» و يا اتقولون علينا - آيا بر ما افتراء مى بنديد؟»
و اين به خاطر آن بوده که عظمت مقام خود را از اينکه با مشتى نفهم هم کلام شود حفظ نمايد، و سپس بار ديگر از آنان روى گردانيده خطاب را متوجه رسول گرامى اش کرده که تو بگو: «ان الذين يفترون على اللّه الکذب لا يفلحون»، تا با اين تغيير سياق ، هم ساحت مقدس خود را از جهل آنان منزه داشته و هم به زبان رسول گرامياش تهديدشان کرده باشد، چون تهديد و انذارشان کار رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) و وظيفه او است.
«مَتَاعٌ فى الدُّنْيَا ثُمَّ إِلَيْنَا مَرْجِعُهُمْ ثُمَّ نُذِيقُهُمُ الْعَذَاب الشدِيدَ بِمَا کانُوا يَکْفُرُونَ»:
اين آيه شريفه خطابى است به رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم )، که در آن علت رستگار نشدن کفار چنين بيان شده که اين کفار در مقابل کفر به خداى تعالى چيزى بدست نياوردند جز متاعى اندک و لذتى دنيائى و موقت که سرانجامش بازگشت به خداى تعالى و عذاب شديدى است که خواهند چشيد.
بحث روایتی: (چند روايت ذیل آیات گذشته)
شيخ در امالى خود مى گويد: ابو عمرو به ما خبر داد و گفت : که يعقوب بن زياد از نصر بن مزاحم از محمد بن مروان از کلبى از ابى صالح از ابن عباس برايمان حديث کرد که وى در تفسير جمله «بفضل اللّه و برحمته» گفت : فضل خدا رسول اللّه (صلى اللّه عليه و آله وسلم )، و رحمت خدا على (عليه السلام) است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۱۴۱
مؤ لف : اين حديث را طبرسى و ابن الفارسى نيز از ابن عباس بدون سند نقل کرده اند، و نيز الدر المنثور آن را از خطيب و ابن عساکر از ابن عباس نقل کرده است.
و طبرسى در مجمع البيان گفته : امام ابو جعفر باقر (عليه السلام ) فرموده : فضل خدا، رسول اللّه (صلى اللّه عليه و آله و سلم) و رحمت او، على (عليه السلام ) است.
مؤلف : علت اينکه در اين روايات رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله وسلم ) فضل و امير المؤ منين على (عليه السلام ) رحمت خوانده شده اينست که رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله وسلم ) نعمتى است که خداى تعالى او را به عالميان ارزانى داشته ، چون بوسيله آن جناب پيامهائى فرستاده که مواد هدايت عالميان است ، و على (عليه السلام ) اولين فاتح باب ولايت و فعليت دهنده نعمت هدايت است ، پس آن جناب رحمت است، و در نتيجه اين روايات منطبق با بيانى است که ما در تفسير آيه داشتيم.
و در الدر المنثور است که ابن ابى شيبه ، ابن جرير، ابن منذر، ابن ابى حاتم و بيهقى از ابن عباس روايت کرده اند که در تفسير جمله «قل بفضل اللّه و برحمته» گفته است : منظور از فضل خدا قرآن است ، و از رحمت خدا اينست که مسلمانان را از اهل قرآن قرار داده.
مؤلف : اين روايت مى خواهد بگويد منظور از فضل خدا مواد معارف و احکامى است که در قرآن آمده و مراد از رحمت خدا فعليت و تحقق آن مواد در مردم عالم است ، در نتيجه برگشت اين حديث نيز به همان بيانى است که ما در تفسير آيه داشتيم - دقت بفرماييد - و بنابراين ، هيچ مخالفت و ناسازگارى بين اين حديث و حديث هاى سابق نيست.
در تفسير قمى در ذيل جمله «و ما تکون فى شان...» آمده که امام فرمود: رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله وسلم) هر وقت اين آيه را مى خواند به سخنى مى گريست.
مولف: اين روايت را مرحوم طبرسى نيز در مجمع البيان از امام صادق (عليه السلام ) روايت کرده است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۱۴۲
رواياتى درباره معناى ولايت خدا و وصف اولياء اللّه
و در امالى شيخ مفيد به سند خود از عباية الاسدى از ابن عباس روايت کرده که گفت : شخصى از امام اميرالمؤمنين، على بن ابيطالب (عليه السلام ) معناى آيه «الا ان اولياء اللّه لا خوف عليهم و لا هم يحزنون» را پرسيد و عرضه داشت: اولياء اللّه چه کسانى اند؟
امام اميرالمؤ منين (عليه السلام ) فرمود: اولياى خدا مردمى هستند که عبادت را خالص براى خدا بجا آورند، و به باطن دنيا نظر کنند، در حالى که ساير مردم تنها ظاهر آنرا مى بينند، اولياى خدا آثار ديررس زندگى را شناختند در حالى که ساير مردم مغرور به آثار زودرس آن شدند و به دنبال اين شناخت چيزى را که فهميدند بزودى ترکش خواهند کرد رها نمودند، و از دنيا آنچه را که فهميدند بزودى مايه مرگ و هلاکت آنان خواهد شد از نظر انداخته ، تحت تاءثير آن قرار نگرفتند.
آنگاه فرمود: هان اى کسى که خود را با دنيا مشغول ساختهاى و دامهائى براى بدست آوردن آن نصب کرده به طرف آن مى دوى و در آباد کردن آنچه بزودى خراب خواهد شد تلاش مى کنى ، آيا آرامگاه پدرانت را در خاکهاى کهنه و پوسيده نديدى و آيا به خوابگاه فرزندانت در زير سنگها و خاکها برنخوردى چقدر بيمار را عيادت کردى و با دو دست خود برايش دوا جوشاندى و درست کردى ، حال و وضعشان را براى پزشکان تشريح مى نمودى ، و از دوستان خواهش مى کردى که از جرم آنان بگذرند و آنان را حلال کنند و ديدى که تلاشت سودى به حال آنان نکرد و دوايت آنان را نجات نداد.
و در تفسير عياشى از مرثد عجلى از امام ابى جعفر (عليه السلام ) روايت کرده که فرمود: در کتاب على بن الحسين (عليه السلام ) چنين يافتيم که در تفسير جمله «الا ان اولياء اللّه لا خوف عليهم و لا هم يحزنون» فرموده: مشمولين اين آيه وقتى اولياى خدا هستند و خوف و اندوهى ندارند که واجبات خداى را انجام دهند، و به سنتهاى رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله وسلم ) عمل کنند و از حرامهاى خدا بپرهيزند و از لذائذ نقد و فريبنده دنيا زهد بورزند و به آنچه در نزد خداى تعالى است دل بسته و علاقه مند باشند، و رزق حلال و پاک خدا را بدست آورند، و منظورشان از کسب ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۱۴۳
اين تفاخر و تکاثر (که بين دنياپرستان هست ) نبوده باشد و آنگاه از آنچه به دست آورده اند حقوق واجبى که به گردنشان هست بپردازند، اينها هستند آن کسانى که خدا در آنچه کسب مى کنند برکت قرار مى دهد، و در آنچه براى آخرت خود از پيش مى فرستند پاداش مى دهد.
و در الدرالمنثور است که احمد، حکيم ، و ترمذى از عمرو بن جموح روايت کرده اند که وى از رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله وسلم ) شنيده که فرموده : بنده خدا حق صريح ايمان را دارا نمى شود مگر وقتى که خدا را دوست بدارد و هر که و هر چه را دوست مى دارد به خاطر خدا دوست بدارد، و هر که و هر چه را دشمن مى دارد به خاطر خدا دشمن بدارد، که اگر چنين باشد آن وقت است که از ناحيه خدا مستحق ولاء او خواهد شد...
مؤلف : اين سه روايت در مقام معنا کردن ولايت است که بعضى به بعض ديگر برگشت دارد، و همه آنها با بيانى که ما در تفسير آيه آورديم منطبق مى شود.
و در همان کتاب است که ابن المبارک ، ابن ابى شيبه ، ابن جرير، ابوالشيخ ، ابن مردويه ، از سعيد بن جبير از رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله وسلم ) روايت کرده اند که در تفسير جمله «الا ان اولياء اللّه لا خوف عليهم و لا هم يحزنون» فرموده : اولياى خدا کسانى هستند که مردم با ديدن آنان به ياد خدا مى افتند.
مؤلف : جا دارد اين روايت را حمل کنيم بر اينکه مى خواهد يکى از آثار ولايت اولياى خدا را بيان کند، نه اينکه خواسته باشد بفرمايد: هر کس چنين باشد از اولياى خدا است ، مگر آنکه خواسته باشد بفرمايد: اولياى خدا در تمامى احوال و اعمالشان چنين هستند. و در معناى اين حديث آن روايتى است که در تفسير همين آيه از ابى الضحى و سعد از رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله وسلم ) روايت شده که فرمود: وقتى ديده مى شوند بينندگان به ياد خداى تعالى مى افتند.
و در همان کتاب است که ابن ابى الدنيا در کتاب ذکر الموت و ابوالشيخ ، ابن مردويه و ابوالقاسم بن منده در کتاب «سؤال القبر» از طريق ابى جعفر از جابر بن عبداللّه روايت کرده اند که گفت : مردى از اهل باديه نزد رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله وسلم ) آمد و عرضه داشت: يا رسول اللّه! مرا از معناى اين کلام خداى تعالى خبر ده که مى فرمايد: «الذين آمنوا و کانوا يتقون لهم البشرى فى الحيوة الدنيا و فى الاخرة».
رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله وسلم ) فرمود: اما اينکه فرمود: «لهم البشرى فى الحيوة الدنيا» منظور از بشراى دنيائى اينست که خوابهاى خوب مى بينند، و مؤمن از ديدن آن خوابها بشارتهائى براى زندگى دنيائى خود مى گيرد. و اما اينکه فرمود: «و فى الاخرة» بشارت آخرتى آنان ، آن بشارتى است که مؤمن هنگام مردن مى گيرد، که به او مى گويند: خدا تو را آمرزيده و کسانى را هم که تو را تا قبرت به دوش مى کشند آمرزيد.
مؤلف : در اين معنا روايات بسيارى از طرق اهل سنت رسيده و مرحوم صدوق آنها را بدون ذکر سند نقل کرده است ، و جمله «ترى للمؤمن» که در روايت آمده به صيغه مجهول (يعنى به ضمه تاء و الف) خوانده مى شود، و در نتيجه هم شامل رؤياهايى مى شود که خود مؤ من مى بيند و هم آنچه که ديگران درباره اش مى بينند. و اينکه فرمود: «هنگام مردن»، در بعضى از روايات جمله ديگرى بر آن اضافه شده و آن اينست که در روز قيامت هم بشارت به بهشت مى گيرد.
و در مجمع البيان در ذيل جمله «لهم البشرى فى الحيوة الدنيا و فى الاخرة» از امام ابى جعفر (عليه السلام) روايت کرده که در معناى بشارت داشتن در دنيا فرموده:
منظور از بشارت دنيوى رؤ يائى است که مؤ من براى خود مى بيند و يا ديگران درباره اش مى بينند، و معناى بشارت در آخرت به بهشت همان بشارتى است که فرشتگان در قيامت و در همه احوال آن بعد از برخاستن مؤ منين از قبور به آنان مى دهند.
مؤلف : صاحب مجمع البيان بعد از نقل اين حديث گفته است: «اين معنا در حديثى که از رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) نقل شده نيز آمده است». و نظير آن از امام صادق (عليه السلام ) نيز روايت شده و آن روايت را قمى در تفسير خود بطور مضمر آورده (يعنى نام امام (عليه السلام ) را نبرده و تنها گفته است: از آن جناب).
و در تفسير برهان از ابن شهر آشوب از زريق از امام صادق روايت شده که در ذيل جمله «لهم البشرى فى الحيوة الدنيا» فرموده: آن بشارت اينست که هنگام مردن او را به بهشت مژده مى دهند، يعنى محمد (صلى اللّه عليه و آله و سلم) و على (عليه السلام ) اين بشارت را به آنان مى دهند.
و در کافى به سند خود از أبان بن عثمان از عقبه روايت کرده که او از امام صادق (عليه السلام ) شنيده است که فرموده: هر زمان که جان آدمى به سينه رسد آن وقت مى بيند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۱۴۵
عرضه داشتم : فدايت شوم در آن هنگام چه مى بيند؟ فرمود: رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) را مى بيند، و آن جناب خود را براى او معرفى مى کند که من رسول اللّه هستم ، بشارت باد به تو! آنگاه فرمود: سپس على بن ابيطالب را مى بيند، آن جناب نيز خود را معرفى مى کند که من على بن ابى طالبم ، همان کسى که تو دوستش مى داشتى ، و ما امروز به تو سود خواهيم رسانيد.
عقبه مى گويد: به آن جناب عرض کردم : هيچ ممکن هست کسى در دم مرگ آن صحنه ها را ببيند و دوباره به دنيا برگردد؟ فرمود: همين که اين صحنه را ببيند براى ابد مرده است «و اعظم ذلک»، آنگاه فرمود: اين مطلب در قرآن کريم آمده آنجا که خداى عزوجل فرموده: «الذين آمنوا و کانوا يتقون لهم البشرى فى الحيوة الدنيا و فى الاخرة لا تبديل لکلمات اللّه».
مؤلف : اين معنا به طرق بسيارى ديگر از ائمه اهل بيت (عليهم السلام ) روايت شده . و اينکه در روايت بالا فرمود: «و اعظم ذلک»، معنايش اينست که آنچه مى بيند به نظرش سخت عظيم مى آيد.
و در اين حديث جمله «الذين آمنوا و کانوا يتقون'» را کلامى مستقل گرفته و به تفسيرش پرداخته ، همچنانکه همين کار را حديث الدر المنثور از جابر بن عبداللّه از رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله وسلم ) نقل کرده ، با اينکه از ظاهر سياق بر مى آيد که آيه شريفه کلامى مستقل نيست ، بلکه مفسر و بيانگر آيه قبل است که فرمود: «الا ان اولياء اللّه...» و همين خود مؤيد مطلبى است که ما در بعضى از مباحث گذشته گفتيم که از ترکيبات کلام الهى هر احتمالى که به ذهن برسد حجتى است که به آن احتجاج مى شود، همچنانکه در تفسير آيه «قل اللّه ثم ذرهم فى خوضهم يلعبون» گفتيم که چند جور ممکن است ترکيب شود.
يکى اينکه از اول تا به آخر يک کلام باشد.
دوم اينکه جمله «قل اللّه ثم ذرهم فى خوضهم» يک کلام و يک ترکيب باشد.
سوم اينکه جمله «قل اللّه ثم ذرهم» ترکيبى مستقل باشد، و چهارم اينکه جمله «قل اللّه» ترکيبى جداگانه باشد.
چند روايت درباره رؤيا و اقسام آن
و در الدرالمنثور است که ابن ابى شيبه ، احمد و ترمذى ، (وى حديث را صحيح دانسته )، و ابن مردويه از انس روايت کرده اند که گفت: رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله وسلم ) فرمود: رشته رسالت و نبوت قطع شد و بعد از من ديگر نه رسولى خواهد آمد و نه کسى به مقام نبوت خواهد رسيد، و ليکن مبشراتى خواهد بود. اصحاب پرسيدند: يا رسول اللّه! مبشرات چيست؟ فرمود: رؤياهائى که مسلمان مى بيند که خود جزئى از اجزاى نبوت است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۱۴۶
مؤلف : در معناى اين حديث احاديثى ديگر از ابى قتادة و عايشه از رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم) نقل شده است.
و در همان کتاب آمده که ابن ابى شيبه ، مسلم ، ترمذى ، ابو داوود و ابن ماجه از ابى هريره روايت کرده اند که گفت: رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله وسلم ) فرمود:
وقتى آن زمان نزديک شود، به هيچ وجه رؤ ياى مؤمن دروغ نمى شود، و در بين مؤ منين آن کسى رؤ يايش صادق تر است که خودش راستگوتر باشد، و رؤياى مسلم يک جزء از چهل و شش جزء از نبوت است، و همه رؤ ياها سه گونه هستند: يکى رؤياى صالحه که بشارتى است از ناحيه خداى تعالى ، دوم رؤياهاى اندوه آور و سوم رؤياهائى است که در حقيقت سخنانى است که آدمى در عالم رؤ يا با نفس خود گفته...
و در همان کتاب است که ابن ابى شيبه از عوف بن مالک اشجعى روايت کرده که گفت : رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) فرمود: رؤيا سه گونه است:
۱ - رؤيايى که شيطان آن را صحنه سازى مى کند تا بنى آدم اندوهناک گردند.
۲ - رؤيايى که در حقيقت يادآورى و مجسم شدن گفتگوهائى است که آدمى در بيدارى با دل خود دارد.
۳ - رؤيايى که خود جزئى است از چهل و شش جزء نبوت.
مؤ لف : اما اينکه رؤ يا بنا به گفته اين دو روايت سه قسم باشد، مطلبى است که در معناى آن ، روايات ديگرى از طرق اهل سنت و نيز از طرق ائمه اهل بيت (عليهم السلام ) نقل شده ، و ما - ان شاء اللّه تعالى - در تفسير سوره يوسف توضيح آن را خواهيم داد.
و اما در اين زمينه که «رؤياى صالحه ، جزئى از چهل و شش جزء نبوت است» روايات بسيارى از طرق اهل سنت وارد شده که جمعى از صحابه مانند ابى هريره ، عبادة بن صامت ، ابى سعيد خدرى و ابى رزين آنها را روايت کرده اند. انس ، ابو قتاده و عايشه نيز آنها را از آن جناب نقل کرده اند ولى در نقل اين سه نفر همانطور که قبلا گذشت عدد چهل و شش نيامده .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۱۴۷
و از صفدى نقل شده که حديث بالا را چنين توجيه کرده که : مدت نبوت رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم) بيست و سه سال طول کشيد که سيزده سال آن را قبل از هجرت در مکه معظمه مردم را به سوى پروردگار خود دعوت فرمود، و ده سال بعد از آن را در مدينه دعوت کرد، و در روايات وارد شده که وحى از روزى که آغاز شد تا شش ماه به طريق رؤ ياى صالحه صورت مى گرفت ، تا آنکه قرآن نازل شد، و معلوم است که نسبت شش ماه با بيست و سه سال نسبت يک در چهل و شش است.
اين توجيه از يک نظر قابل خدشه است ، و آن اينست که در روايتى که از ابن عمرو ابى هريره از رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله وسلم ) نقل شده آمده که آن جناب فرمود «رؤيا جزئى است از هفتاد جزء نبوت» و بنابر اين ، اگر اين روايت درست باشد منظور از آن صرف تکثير است، نه خصوصيت عدد هفتاد، و ساده تر اينکه منظور اينست که نبوت آنقدر عظيم و پر اهميت است که رؤياى صادقه جزء ناچيزى از آن است.
و بايد دانست که کلمه رؤيا در لسان قرآن و حديث در بسيارى از موارد به صحنه هائى اطلاق مى شود که يک بيننده آن را مى بيند، و غير او کسى نمى بيند، هر چند که او اين صحنه را در خواب طبيعى نبيند، (بلکه در حالتى بين خواب و بيدارى و يا در حالت کشف و شهود ببيند) و ما در مباحث نبوت در جلد دوم اين کتاب به اين معنا اشاره کرديم و بهترين تفسيرى که براى اين احاديث شده گفتار خود رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله وسلم) است که فرمود: چشم من مى خوابد ولى قلبم نمى خوابد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۱۴۸
آيات ۷۱ - ۷۴ سوره يونس
وَ اتْلُ عَلَيهِمْ نَبَأَ نُوحٍ إِذْ قَالَ لِقَوْمِهِ يَا قَوْمِ إِن کانَ کَبرَ عَلَيْکم مَّقَامِى وَ تَذْکِيرِى بِآيَاتِ اللَّهِ فَعَلى اللَّهِ تَوَکلْت فَأَجْمِعُوا أَمْرَکُمْ وَ شرَکاءَکُمْ ثُمَّ لا يَکُنْ أَمْرُکُمْ عَلَيْکمْ غُمَّةً ثُمَّ اقْضوا إِلىَّ وَ لا تُنظِرُونِ(۷۱)
فَإِن تَوَلَّيْتُمْ فَمَا سأَلْتُکم مِّنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِى إِلا عَلى اللَّهِ وَ أُمِرْت أَنْ أَکُونَ مِنَ الْمُسلِمِينَ(۷۲)
فَکَذَّبُوهُ فَنَجَّيْنَاهُ وَ مَن مَّعَهُ فى الْفُلْکِ وَ جَعَلْنَاهُمْ خَلَائف وَ أَغْرَقْنَا الَّذِينَ کَذَّبُوا بِآيَاتِنَا فَانظرْ کَيْف کانَ عَاقِبَةُ المُْنذَرِينَ(۷۳)
ثُمَّ بَعَثْنَا مِن بَعْدِهِ رُسلاً إِلى قَوْمِهِمْ فجَاءُوهُم بِالْبَيِّنَاتِ فَمَا کانُوا لِيُؤْمِنُوا بِمَا کَذَّبُوا بِهِ مِن قَبْلُ کَذَلِک نَطبَعُ عَلى قُلُوبِ الْمُعْتَدِينَ(۷۴)
«ترجمه آیات»
(علاوه بر آنچه گذشت ) داستان نوح را (نيز) براى آنان از قرآن بخوان ، آن زمان که به قوم خود گفت: اى قوم اگر ماءموريت من و تذکراتى که مى دهم بر شما گران مى آيد، من بر خدا تکيه مى کنم ، (و سپس اعلام مى کنم که هر کارى از دستتان و از دست خدايانتان بر مى آيد با من بکنيد) و آنگاه تصميم خود را از يکديگر پنهان مداريد و بدون اينکه به من مهلتى بدهيد به کشتنم اقدام کنيد (۷۱)
(و بدانيد که هيچ کارى نمى توانيد بکنيد و به جاى آن کمى بينديشيد و علت اعراضتان از دعوتم را به دست آوريد)، اگر اعراضتان به خاطر اين است که من از شما مزدى خواسته ام ، (که نخواسته ام )، مزد من تنها بر خدا است ، و (اگر انتظار داريد دست از دعوتم بردارم ) من خود ماءمورم که تسليم فرمان او باشم (۷۲)
(با همه اين احوال ) او را تکذيب کردند پس ما او را و هر کس که در راه او بود در يک کشتى نشانده نجاتشان داديم و آنان را باز مانده بقيه کرديم و بقيه را به خاطر اينکه آيات ما را تکذيب کردند غرق نموديم. (حال تو اى پيامبر) ببين سرانجام قومى که از ناحيه ما انذار مى شوند ولى اعتنائى به انذار ما نمى کنند چگونه بوده است (۷۳)
ما بعد از نوح پيامبرانى ديگر نيز مبعوث کرده هر يک را به سوى قوم خودش گسيل داشتيم و آنان معجزاتى روشن ارائه دادند، ولى مردمشان بدانچه پدرانشان تکذيب کرده بودند ايمان نياوردند. آرى ، اين چنين بر دلهاى تجاوزکاران مهر مى زنيم (۷۴)
«بیان آیات»
اين آيات اجمالى از داستان نوح (عليه السلام) و رسولان بعد از آن جناب - تا زمان موسى و هارون (عليهم السلام) - را بيان نموده و به ذکر معامله اى که خداى سبحان با امتهائى که رسولان خود را تکذيب کردند، مى پردازد، و فرموده : که آن امتها را هلاک و مؤمنين به انبياء را نجات داد. و غرض از بيان اين سرگذشت اينست که اهل تکذيب ، از اين امت عبرت بگيرند.
«وَ اتْلُ عَلَيهِمْ نَبَأَ نُوحٍ...»:
کلمه «مقام» مصدر ميمى و اسم زمان و مکان از ماده «قيام» است ، و منظور از اين کلمه در اينجا يا مصدر ميمى است و يا اسم مکان ، و در نتيجه معناى آيه اين است که : نوح به قوم خود گفت: اگر قيام من در امر دعوت به سوى توحيد خدا بر شما گران است ، و يا اگر مکانت و منزلت من در دعوتم به سوى خدا که همان منزلت رسالت است بر شما گران مى آيد، من بر خدا توکل مى کنم.
کلمه «اجماع» به معناى تصميم گيرى و عزم است ، و چه بسا که اين کلمه با حرف «على» متعدى نشود. راغب گفته: ماده «اجماع» بيشتر در مواردى استعمال مى شود که جمع و تصميم نتيجه حاصل از تفکر باشد، و در آيه «فاجمعوا امرکم و شرکاءکم» به همين معنا آمده.
کلمه «غمة» - به ضمه غين - به معناى اندوه و سختى است ، و در آن ، معناى پوشش نيز هست ، گويا کربت و اندوه روى قلب را مى پوشاند. و اگر ابر آسمان را هم «غمام» مى گويند به همين جهت است که ابر روى آسمان را مى پوشاند.
و کلمه «قضاء» که جمله «ثم اقضوا» از آن گرفته شده وقتى با حرف «الى» متعدى شود به معناى تمام کردن کار مفعول خويش است ، حال يا با کشتن و نابود کردنش باشد و يا به نحوى ديگر.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۱۵۰
رده:تفسیر المیزان