تفسیر المیزان

مؤلف: جا دارد اين روايت بر بيان بعضى مصاديق آن حمل شود، علاوه بر اين که هم در سندش ضعف هست و هم در متنش. و در کتاب روضة الواعظين ابن فارسى است که از جعفر بن محمّد، از پدرش، از جدّش «عليهم السلام» روايت شده که آن جناب فرموده: در عرش تمثال تمامى مخلوقات برّى و بحرى عالَم هست. آنگاه امام جعفر بن محمّد فرموده: اين است تأويل آيه: «وَ إن مِن شَئٍ إلّا عِندَنَا خَزَائِنُهُ...». و در معانى الاخبار، به سند خود، از مقاتل بن سليمان روايت کرده که گفت: امام صادق «عليه السلام» فرمود: وقتى موسى از کوه طور بالا رفت، پروردگارش را ندا داد و عرضه داشت: «پروردگارا! خزائن خودت را به من نشان بده». خطاب آمد: اى موسى! خزائن من اين است که وقتى چيزى را بخواهم، مى گويم «کُن»، آن چيز موجود مى شود. و در الدر المنثور است که بزار و ابن مردويه - در کتاب العظمة - از ابوهريره روايت کرده اند که گفت: رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» فرموده: خزائن خدا، کلام خداست. وقتى چيزى را اراده کند، مى گويد «کُن»، و او، موجود مى شود. مؤلف: اين سه روايت اخير، بيان گذشته ما را تأييد مى کند. و منظور از کلمۀ «کُن»، کلمه ايجاد است که همان وجود اشياء مى باشد. و نيز اين، تأييد مى کند نظريه ما را که گفتيم کلمۀ «شَئ» در آيه شريفه، تمامى موجودات را شامل مى شود و مخصوص به موجودى معين نيست. و مى رساند که صحابه و اهل عصر نزول قرآن نيز، همين عموميت را مى فهميدند، همچنان که اين عموميت را، روايت الدر المنثور، از ابن ابى حاتم، از معاويه نيز تأييد مى کند که گفت: آيا شما به اين قرآن ايمان نداريد و آن را حق نمى پنداريد؟ ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۲۱۸ گفتند: بله. گفت: پس بخوانيد اين آيه را: «وَ إن مِن شَئٍ إلّا عِندَنَا خَزَائِنُهُ وَ مَا نُنَزِّلُهُ إلّا بِقَدَرٍ مَعلُوم»، آيا شما به اين آيه ايمان نداشتيد و آن را حق نمى دانستيد؟ گفتند: چرا؟ گفت: پس چرا بعد از چنين علمى، مرا ملامت مى کنيد که چرا اموال مردم را به خود اختصاص داده اى؟! احنف برخاست و در جوابش گفت: اى معاويه! به خدا سوگند، ما تو را بر خزائن خدا ملامت نمى کنيم، بلکه ملامتت مى کنيم که چرا بعد از آن که خدا ارزاق خلق را از خزائنش نازل کرد، تو در خزائن خودت قرارش ‍دادى و درِ خزائن را به روى خلق بستى. معاويه از شنيدن اين جواب ساکت ماند. و در همان کتاب است که ابن مردويه و حاکم، از مروان بن حکم روايت کرده که گفت: مردانى در صفوف جماعت به صف آخر مى پيوستند تا به صفوف زنان نزديک تر باشند، لذا اين آيه نازل شد: «وَ لَقَد عَلِمنَا المُستَقدِمِينَ مِنکُم...». مؤلف: و نيز از عده اى، از ابى الجوزاء، از ابن عباس روايت شده که گفت: زنى زيبا پشت سرِ رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» نماز مى خواند و از زيباترين زنان بود. بعضى از مردان سعى مى کردند که در صف اول بايستند و او را نبينند، و بعضى سعى مى کردند در صف آخر بايستند و او را در حال رکوع، از زير بغل خود تماشا کنند. لذا اين آيه نازل شد: «وَ لَقَد عَلِمنَا المُستَقدِمِينَ مِنکُم وَ لَقَد عَلِمنَا المُستَأخِرِين». وليکن اين آيه با اين دو روايت انطباق ندارد، نه از جهت لفظ و نه از جهت سياقى که در آن قرار گرفته است، و جهتش روشن است. باز، در همان کتاب است که ابن ابى حاتم، از طريق معتمر بن سليمان، از شعيب بن - عبدالملک، از مقاتل بن سليمان نقل کرده که در ذيل آيه «وَ لَقَد عَلِمنَا المُستَقدِمِينَ مِنکُم...» گفته است: به ما چنين رسيده که اين آيه در مورد جنگ نازل شده. معتمر گفته است: من اين معنا را براى پدرم نقل کردم، گفت: اين آيه وقتى نازل شد که هنوز جنگ و جهاد واجب نشده بود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۲۱۹ مؤلف: يعنى در مکه نازل شده بود. و در تفسير عياشى، از جابر، از امام باقر «عليه السلام» روايت کرده که در ذيل آيه «وَ لَقَد عَلِمنَا المُستَقدِمِينَ مِنکُم وَ لَقَد عَلِمنَا المُستَأخِرِين» فرموده: اين ها، مؤمنان از اين امت اند. و در تفسير برهان، از شيبانى - در کتاب نهج البيان - از صادق جعفر بن محمّد «عليهما السلام» روايت کرده که فرمود: «مستقدمين»، اصحاب حسنات و «مستأخرين»، اصحاب سيئات اند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۲۲۰ آيات ۲۶ - ۴۸ سوره حجر وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الإنسانَ مِن صَلْصالٍ مِنْ حَمَإٍ مَّسنُونٍ(۲۶) وَ الجَْانَّ خَلَقْنَاهُ مِن قَبْلُ مِن نَّارِ السَّمُومِ(۲۷) وَ إِذْ قَالَ رَبُّک لِلْمَلَائکَةِ إِنّى خَالِقُ بَشراً مِن صَلْصالٍ مِنْ حَمَإٍ مَّسنُونٍ(۲۸) فَإِذَا سوَّيْتُهُ وَ نَفَخْتُ فِيهِ مِن رُّوحِى فَقَعُوا لَهُ ساجِدِينَ(۲۹) فَسَجَدَ الْمَلَائکَةُ کُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ(۳۰) إِلّا إِبْلِيس أَبى أَن يَکُونَ مَعَ السَّاجِدِينَ(۳۱) قَالَ يَا إِبْلِيس مَا لَک أَلّا تَکُونَ مَعَ السّاجِدِينَ(۳۲) قَالَ لَمْ أَکُن لاَسجُدَ لِبَشرٍ خَلَقْتَهُ مِنْ صلْصالٍ مِنْ حَمَإٍ مَّسنُونٍ(۳۳) قَالَ فَاخْرُجْ مِنهَا فَإِنَّک رَجِيمٌ(۳۴) وَ إِنَّ عَلَيْک اللَّعْنَةَ إِلى يَوْمِ الدِّينِ(۳۵) قَالَ رَبّ فَأَنظِرْنى إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ(۳۶) قَالَ فَإِنَّک مِنَ الْمُنظرِينَ(۳۷) إِلى يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ(۳۸) قَالَ رَبّ بمَا أَغْوَيْتَنى لاُزَيِّنَنَّ لَهُمْ فى الاَرْضِ وَ لاُغْوِيَنهُمْ أَجْمَعِينَ(۳۹) إِلّا عِبَادَک مِنهُمُ الْمُخْلَصِينَ(۴۰) قَالَ هَذَا صِرَاطٌ عَلىَّ مُستَقِيمٌ(۴۱) إِنَّ عِبَادِى لَيْس لَک عَلَيهِمْ سُلْطانٌ إِلّا مَنِ اتَّبَعَک مِنَ الْغَاوِينَ(۴۲) وَ إِنَّ جَهَنَّمَ لَمَوْعِدُهُمْ أَجْمَعِينَ(۴۳) لهََا سبْعَةُ أَبْوَابٍ لِکُلِّ بَابٍ مِنهُمْ جُزْءٌ مَّقْسومٌ(۴۴) إِنَّ الْمُتَّقِينَ فى جَنَّاتٍ وَ عُيُونٍ(۴۵) ادْخُلُوهَا بِسلَامٍ آمِنِينَ(۴۶) وَ نَزَعْنَا مَا فى صُدُورِهِم مِنْ غِلٍّ إِخْوَاناً عَلى سُرُرٍ مُّتَقَابِلِينَ(۴۷) لا يَمَسُّهُمْ فِيهَا نَصبٌ وَ مَا هُم مِنهَا بِمُخْرَجِينَ (۴۸) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۲۲۱ «ترجمه آیات» و به تحقيق، ما انسان را از گلى خشکيده، از لايه اى سياه آفريديم. (۲۶) و جنّ را قبل از وى، از آتشى زهرآگين آفريده بوديم. (۲۷) و چون پروردگارت به ملائکه گفت: می خواهم بشرى از گلى خشکيده، از لايه اى سياه خلق کنم. (۲۸) پس چون کار او را به پايان رسانيدم و از روح خود در او دميدم، بايد که برايش به سجده افتيد. (۲۹) ملائکه همگى و تمامی شان، سجده کردند. (۳۰) مگر ابليس، از اين که با سجده کنندگان باشد، امتناع ورزيد. (۳۱) پروردگارت به او گفت: اى ابليس! چه غرضى در نظر گرفتى که از ساجدين نباشى؟(۳۲) گفت: من چنين کسى نبوده ام که براى بشرى که تو آن را از گلى خشکيده، از لايه اى سياه آفريدى، سجده کنم. (۳۳) پروردگارت گفت: پس بيرون شو، که تو از رانده شدگانى. (۳۴) و بر توست لعنت تا روز جزا. (۳۵) گفت: پروردگارا! پس مرا تا روزى که خلايق مبعوث مى شوند، مهلت بده. (۳۶) پروردگارت گفت: تو از مهلت داده شدگانى. (۳۷) تا روز وقت معلوم. (۳۸) گفت: پروردگارا! به خاطر اين که اغوايم کردى، هر آينه در زمين زينت مى دهم در نظر آنان، و هر آينه همگی شان را اغواء مى کنم. (۳۹) مگر بندگان مخلصت را. (۴۰) گفت: همين است راه مستقيم، که من قضاءاش را رانده ام. (۴۱) به درستى که تو بر بندگان من تسلط ندارى، مگر آن هایى که خودشان رام تو گردند. (۴۲) و به درستى جهنم وعده گاه همه آنان است. (۴۳) جهنم که داراى هفت در است و براى هر درى، جزئى از ايشان اختصاص يافته. (۴۴) به درستى که پرهيزگاران در بوستان ها و چشمه هايند. (۴۵) آن روز به ايشان گفته مى شود: به سلامت و ايمنى درآیيد. (۴۶) و بيرون کشيم آنچه درسينه هاى ايشان باشد، از عداوت و کينه (که در دار دنيا داشتند)، در حالى که برادران يکديگر مى باشند که بر تخت ها، برابر هم قرار مى گيرند. (۴۷) در آن جا، خستگى برايشان نيست و بيرون آمدن هم ندارند. (۴۸) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۲۲۲ «بیان آیات» اين بيست و سه آيه سوم، از آياتى است که به دنبال آغاز سوره، که در باره استهزاى کفار به کتاب خدا و پيغمبرش و درخواست آيتى غير قرآن بود، ايراد مى شود. در اين آيات، خداى سبحان، آغاز خلقت جنّ و انس و دستور دادنش به ملائکه و ابليس که بر او سجده کنند، و سجده ملائکه، و امتناع ابليس را که از جنّ است، و رجم او و گمراهى بنى آدم به دست او، و به کرسى نشستن قضاى خدا در سعادت متقين و شقاوت گمراهان، را بيان کند. معناى خلقت انسان از «صلصال من حماء مسنون» «وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الانسَانَ مِن صَلْصالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسنُونٍ»: راغب در مفردات گفته: اصل معناى «صلصال» عبارت است از: صدايى که از هر چيز خشکى چون ميخ و امثال آن به گوش برسد، و اگر گل خشکيده را هم «صلصال» گفته اند که در قرآن هم آمده «مِن صَلصَالٍ کَالفَخَّار» و «مِن صَلصَالٍ مِن حَمَاءٍ مَسنُون: از گِل خشکيده اى از لايه اى متعفّن بدين جهت است که وقتى روى آن راه مى روند، صدا مى کند. کلمۀ «صَلصَله»، به معناى آب باقيمانده است، و از اين جهت «صَلصَلة» گفته اند، که حکايت از صداى حرکتش در مزاده (مشگ) مى کند. و بعضى گفته اند: «صَلصَال»، به معناى گِل متعفّن است که از «صلّ اللَّحم: گوشت گنديد»، گرفته شده است. راغب در خصوص کلمۀ «حَمَأ» گفته: «حَمَأ» و «حماءة»، گلى سياه و متعفن است. و در باره اين آيه: «مِن حَمَاءٍ مَسنُون» گفته: بعضی ها گفته اند: يعنى لايه اى متغير. و در خصوص «لَم يَتَسَنَّهُ» گفته: معنايش اين است که «لَم يَتَغَيَّر: متغير نشده»، و در باره «هاى» آخر آن، گفته که «هاى» استراحت است. و مقصود از اين که فرمود: «وَ لَقَد خَلَقنَا الإنسَانَ»، ابتداى خلقت انسان است. به دليل اين که در جاى ديگر در باره خلقت آدمى از گِل مى فرمايد: «وَ بَدَءَ خَلقَ الإنسَانَ مِن طِينٍ ثُمَّ جَعَلَ نَسلَهُ مِن سُلَالَةٍ مِن مَاءٍ مَهِين». بنابراين، آيه شريفه، خلقت نوع انسان را بيان مى کند، زيرا خلق کردن اولين موجودى که بقيه افرادش از آن منشعب مى شوند، در حقيقت خلق کردن همه آن ها است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۲۲۳ در مجمع البيان مى گويد: اصل آدم از خاک بوده، چون قرآن مى فرمايد: «خَلَقَهُ مِن تُرَابٍ: آدم را از خاک خلق کرد». چيزى که هست، خاک مذکور را گِل کرد، همچنان که فرموده: «وَ خَلَقتَهُ مِن طِينٍ: تو آدم را از گِل آفريدى»، آنگاه آن گِل را گذاشت تا متعفن شد، همچنان که فرموده: «مِن حَمَاءٍ مَسنُون: آدمى را از گِل گنديده خلق کردم». آنگاه آن گِل را گذاشت تا خشک شد: «مِن صَلصَالٍ: از گِل خشکيده». بنابر اين تناقضى در اين تعبيرهاى مختلف قرآن نيست، زيرا حالات مختلف مبدأ خلقت آدمى را بيان مى کند. توضيحاتى درباره حقیقت «جانّ» و «جنّ» «وَ الجَْانَّ خَلَقْنَاهُ مِن قَبْلُ مِن نَارِ السَّمُومِ»: راغب، در باره کلمۀ «سموم» گفته: باد داغى است که اثر سمى دارد. و اصل کلمۀ «جنّ»، به معناى پوشاندن است، و همين معنا در همه مشتقات کلمه جريان دارد. نظير جنّ چون از نظر پوشيده است، و «مجنة» و «جنة» (سپر) چون آدمى را از شمشير دشمن مى پوشاند، و «جنين» و «جَنان» - به فتح جيم - (قلب)، چون از نظرها پنهان است. و همچنين در اين جمله قرآن: «جَنَّ عَلَيهِ اللَّيلَ» و مشتقات ديگر آن، اين معنا جريان دارد. «جنّ»، طايفه اى از موجودات اند که بالطبع از حواس ما پنهانند، و مانند خود ما شعور و اراده دارند، و در قرآن کريم، بسيار اسمشان برده شده، و کارهاى عجيب و غريب و حرکات سريع از قبيل کارهايى که در داستان هاى سليمان انجام دادند، به ايشان نسبت داده شده، و نيز مانند ما مکلف به تکاليف اند، و چون ما زندگى و مرگ و حشر دارند و همه اين ها از بسيارى از آيات متفرق قرآنى استفاده مى شود. و اما «جانّ» و اين که آيا «جانّ» هم، همان «جنّ» است، و يا به گفته ابن عباس، پدر «جنّ» است، همان طور که آدم پدر بشر مى باشد، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۲۲۴ و يا به گفته حسن، همان ابليس است، و يا به گفته راغب، نسل جنّى ابليس و يا نوع مخصوصى از جنّ است، اقوال مختلفى است که بيشترش بى دليل است. آنچه که تدبّر در آيات قرآن کريم به دست مى دهد، اين است که در دو آيه مورد بحث، «جانّ» را مقابل «انس» گرفته و آن دو را، دو نوع گرفته، و همين دو نوع گرفتن آن دو، دليل و يا حداقل اشاره دارد بر اين که يک نوع ارتباطى در خلقت آن دو هست، و نظير دو آيه مورد بحث، آيه «خَلَقَ الإنسَانَ مِن صَلصَالٍ کَالفَخَّارِ وَ خَلَقَ الجَانَّ مِن مَارِجٍ مِن نَارٍ» است. سياق آيات مورد بحث هم خالى از دلالت بر اين معنا نيست که ابليس از جنس «جنّ» بوده، و گرنه جملۀ «وَ الجَانَّ خَلَقنَاهُ مِن قَبل...» لغو مى شد. در جاى ديگر از کلام خود هم فرموده که ابليس از «جنّ» بود، و آن آيه «کَانَ مِنَ الجِنِّ فَفَسَقَ عَن أمرِ رَبِّهِ» است، از اين آيه به خوبى بر مى آيد که «جانّ» (در آيه مورد بحث) همان جن بوده، و يا يک نوعى از انواع آن بوده، در غير اين دو آيه، ديگر اسمى از «جانّ» برده نشده، و هر جا بحثى از موجود مقابل انسان اسمى رفته، به عنوان «جنّ» بوده. حتى در مواردى که عموميت کلام، ابليس و همجنسان او را هم مى گرفته - مانند آيه: «شَيَاطِينَ الإنسِ وَ الجِنّ»، و آيه «وَ حَقَّ عَلَيهِمُ القَول فِى أُمَمٍ قَد خَلَت مِن قَبلِهِم مِنَ الجِنِّ وَ الإنسِ» و آيه: «سَنَفرُغُ لَکُم أيُّهَ الثَّقَلَان»، و آيه: «يَا مَعشَرَ الجِنِّ وَ الإنسِ إن استَطَعتمُ أن تَنفُذُوا مِن أقطَارِ السَّمَاوَاتِ وَ الأرض فَانفُذُوا» - به لفظ «جنّ» تعبير شده است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۲۲۵ و ظاهر اين آيات، با در نظر گرفتن اين که ميان انسان و «جانّ» در يکى، و انسان و «جنّ» در ديگرى مقابله افتاده، اين است که «جنّ» و «جانّ»، هر دو يکى باشد و تنها تعبير دو تا است. و نيز ظاهر مقابله اى که ميان جملۀ «وَ لَقَد خَلَقنَا الإنسَانَ...»، و جملۀ «وَ خَلَقنَا الجَانَّ مِن قَبلُ...» برقرار شده، اين است که همان طور که جملۀ اولى در صدد بيان اصل خلقت بشر است، جملۀ دومى هم در مقام بيان همين معنا باشد. پس نتيجه اين مى شود که خلقت «جانّ» در آغاز، از آتشى زهرآگين بوده است. حال آيا نسل هاى بعدى «جانّ» هم، مانند فرد اولشان از «نار سموم» بوده، به خلاف آدمى که فرد اولش از «صَلصَال» و افراد بعدش از نطفه او، و يا «جنّ» هم مانند بشر است، از کلام خداى سبحان نمی توان استفاده کرد. زيرا کلام خدا از بيان اين جهت خالى است. تنها چيزى که در آن به چشم مى خورد و می توان از آن استشمام پاسخى از اين سؤال نمود، اين است که يک جا براى شيطان ذريه سراغ داده و فرموده: «أفَتَتَّخِذُونَهُ وَ ذُرِّيَّتَهُ أولِيَاءَ مِن دُونِى». و جاى ديگر هم نسبت مرگ و مير به آن ها داده و فرموده: «قَد خَلَت مِن قَبلِهِم مِنَ الجِنِّ وَ الإنس». و از اين دو نشانى مى توان فهميد که تناسل در ميان «جنّ» نيز جارى است. زيرا معهود و مألوف از هر جاندارى که ذريه و مرگ و مير دارد، اين است که تناسل هم داشته باشد. چيزى که هست اين سؤال بدون جواب مى ماند که آيا تناسل «جنّ» هم مانند «انس» و ساير جانداران با عمل آميزش انجام مى يابد و يا به وسيله ديگرى؟ در جملۀ «خَلَقنَاهُ مِن قَبل» اضافه قطع شده و تقدير: «مِن قَبل خَلقِ الإنسَان» بوده، و چون قرينه مقابله دو خلقت در کار بوده، از ذکر مضافٌ اليه، صرف نظر شده است. و اگر در آيه مورد بحث، مبدأ خلقت «جنّ» از «نار سموم» دانسته شده، با آيه سوره «الرحمن» که آن را «مارجى از نار» ناميده و فرموده: «وَ خَلَقَ الجَانَّ مِن مَارِجٍ مِن نَارٍ» منافات ندارد. زيرا مارج از آتش، شعله ای است که همراه دود باشد. پس دو آيه در مجموع، مبدأ خلقت «جنّ» را باد سمومى معرفى مى کند که مشتعل گشته و به صورت مارجى از آتش در آمده. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۲۲۶ پس معناى دو آيه اين مى شود: سوگند مى خوريم که ما خلقت نوع آدمى را از گِلى خشکيده که قبلا گِلى روان و متغير و متعفن بود، آغاز کرديم، و نوع «جنّ» را از بادى بسيار داغ خلق کرديم که از شدت داغى مشتعل گشته و آتش شده بود. معناى کلمه «بشر»، در آیه شریفه «وَ إِذْ قَالَ رَبُّک لِلْمَلَائکَةِ إِنى خَالِقُ بَشراً...»: در مفردات گفته: کلمۀ «بَشَرَة»، به معناى ظاهر پوست و کلمۀ «ادمه»، به معناى باطن آن است. عموم ادباء چنين گفته اند - تا آن جا که مى گويد - اگر از انسان هم به «بشر» تعبير کرده اند، به اعتبار هويدا بودن پوست بدن اوست، چون ساير حيوانات، پوست بدن هايشان با پشم، مو و يا کرک پوشيده شده است. و در اين کلمه، مذکّر و مؤنث و همچنين جمع و مفرد يکسان است، و تنها تثنيه دارد. به يک فرد و جماعتى گفته مى شود «بشر»، ولى تنها بر دو فرد آن مى گوييم: «بَشَرَين»، همچنان که قرآن مجيد فرموده: «أنُؤمِنُ لِبَشَرَين». در قرآن کريم، هر وقت جثّه و ظاهر بدن انسان مورد بحث باشد، از او به «بشر» تعبير مى شود، مانند: «وَ هُوَ الَّذِى خَلَقَ مِنَ المَاءِ بَشَراً: اوست که از آب، بشرى خلق کرد». در جملۀ «وَ إذ قَالَ رَبُّکَ لِلمَلَائِکَةِ إنِّى خَالِقٌ بَشَراً»، فعلى در تقدير است، و تقدير آن: «وَ اذکُر إذ قَالَ» است. و نيز در اين جمله، التفاتى از تکلم با غير به غيبت به کار رفته. چون قبلا مى فرمود: «خلق کرديم»، در اين جا، خدا غايب حساب شده و فرموده: «چون پروردگارت گفت». و گويا عنايت در اين التفات، مثل آن عنايتى باشد که در جملۀ «وَ إنَّ رَبَّکَ هُوَ يَحشُرُهُم» گذشت. چون اين آيات نيز کشف مى کند از يک خبرى که بالاخره به حشر و مسأله سعادت و شقاوت دائمى منتهى مى گردد. علاوه بر اين که تکلم با غير - که در آيه قبلى بود -از قبيل تکلم بزرگان است که در هنگام سخن از خود و خدم و اعوان، به عنوان تعظيم کلمۀ «ما» را استعمال مى کنند، خداى تعالى هم، ملائکه کرام را در آن مورد با خود به حساب آورده و فرموده: «وَ لَقَد خَلَقنَا»، ولى در اين جا، ملائکه مورد خطاب، جداى از خدا به حساب آمده اند و خداوند به ايشان خبر مى دهد که «مى خواهم آدم را خلق کنم، و شما بايد بعد از آن که روحم را در او دميدم، به او سجده کنيد»، و در چنين مقامى، مناسب نيست تکلم با غير آن جا را تکرار کند - دقت بفرمایيد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۲۲۷ توضیحی پیرامون معناى «تسویه» و «نفخ روح الهی در انسان» «فَإِذَا سوَّيْتُهُ وَ نَفَخْتُ فِيهِ مِن رُوحِى فَقَعُوا لَهُ سَاجِدِينَ»: «تسوية»، به معناى اين است که چيزى را به گونه اى معتدل و مستقيم کنى که خود، قائم به امر خود باشد، به طورى که هر جزء آن در جايى و به نحوى باشد که بايد باشد، و «تسويه انسان» نيز، اين است که هر عضو آن در جايى قرار گيرد که بايد قرار بگيرد، و در غير آن جا غلط است، و به حالى و وصفى هم قرار بگيرد که غير آن، سزاوار نيست. و بعيد نيست از جملۀ «إنِّى خَالِقٌ» و جملۀ «فَإذَا سَوَّيتُهُ» استفاده شود که خلقت بدن انسان اولى، به تدريج و در طول زمانى صورت گرفته. ابتداء، «خلق» بوده که عبارت است از: جمع آورى اجزاء و سپس «تسويه» بوده که عبارت است از: تنظيم اجزاء و نهادن هر جزيى را در جاى مناسب، و به حال و وضع مناسب خود، آنگاه نفخ روح بوده. و اگر در جاى ديگر فرموده: «خَلَقَهُ مِن تُرَابٍ ثُمَّ قَالَ لَهُ کُن فَيَکُون»، با اين استفاده ما منافات ندارد. براى اين که جملۀ «ثُمَّ قَالَ لَهُ...»، ناظر به ايجاد روح، يعنى نفس انسانيت است، نه راجع به بدن. (پس ميان خلقت از تراب تا نفخ روح در اين آيه مورد نظر نبوده، لذا افتاده)، همچنان که در جاى ديگر، بعد از آن که خلقت تدريجى را بيان مى کند، در باره خلقت روح چنين تعبير مى نمايد: «ثُمَّ أنشَأنَاهُ خَلقاً آخَر». و در جملۀ «وَ نَفَختُ فِيهِ مِن رُوحِى»، «نفخ» به معناى دميدن هوا در داخل جسمى است به وسيله دهان يا وسيله اى ديگر - اين معناى لغوى نفخ است، ولى آن را به طور کنايه در تأثير گذاشتن در چيزى و يا القاء امر غيرمحسوسى در آن چيز استعمال مى کنند، و در آيه شريفه، مقصود از آن، ايجاد روح در آدمى است. البته اين که مى گوييم در آدمى، معنايش اين نيست که روح مانند باد که در جسم باد کرده، داخل است در بدن آدمى داخل باشد، بلکه معنايش ارتباط دادن و بر قرار کردن رابطه ميان بدن و روح است، همچنان که در آيه: «ثُمَّ جَعَلنَاهُ نُطفَةً فِى قَرَارٍ مَکِينٍ * ثُمَّ خَلَقنَا النُّطفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقنَا العَلَقَةَ مُضغَةً فَخَلَقنَا المُضغَةَ عِظَاماً فَکَسَونَا العِظَامَ لَحماً ثُمَّ أنشَأنَاهُ خَلقاً آخَر»، و آيه: «قُل يَتَوَفَّيکُم مَلَکُ المَوتِ الَّذِى وُکِّلَ بِکُم»، به اين معنا اشاره شد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۲۲۸ چون در آيه اول، همان طور که ملاحظه مى کنيد، مى فرمايد: روح انسانى، همان بدنى است که خلقت ديگر به خود گرفته، بدون اين که چيزى بر آن اضافه شده باشد. و در آيه دوم مى فرمايد: روح در هنگام مرگ از بدن گرفته مى شود، در حالى که بدن به حال خود باقى است، و چيزى از آن کم نمى گردد. پس «روح»، امر وجودى است که فى نفسه، يک نوع اتحاد با بدن دارد و آن، اين است که متعلق به بدن است، و در عين حال، يک نوع استقلال هم از بدن دارد، به طورى که هر وقت تعلقش از بدن قطع شد، از او جدا مى شود. در تفسير آيه: «وَ لَا تَقُولُوا لِمَن يُقتَلُ فِى سَبِيلِ اللهِ أموَاتٌ»، در جلد اول اين کتاب، پاره اى مطالب که مربوط به اين مقام است، گذشت، و اميدواريم که بتوانيم در ذيل آيه: «قُلِ الرُّوحُ مِن أمرِ رَبِّى»، إن شَاء الله - در اين مسأله بحثى کامل و مستوفى بنماييم. در آيه مورد بحث، اگر «روح» را به خود نسبت داده و اضافه کرده، به منظور تشريف و احترام بوده، و از باب اضافۀ «لامى» است، که اختصاص و ملکيت را مى رساند. و جملۀ «فَقَعُوا لَهُ سَاجِدِينَ»، به اين معنا است که سجده کنيد. و بعيد نيست معنايش اين باشد که براى سجده او، به رو به زمين بيفتيد، که اگر اين باشد، تأکيد در خضوع ملائکه را براى اين مخلوق تازه مى رساند، و بعضى از مفسران، همين معنا را گرفته اند. و معناى آيه، اين مى شود: وقتى من ترکيب آن را تعديل نموده و صنع بدنش را تمام کردم، و سپس روح بزرگ منسوب به خود را که من ميان آن و بدن او ارتباط برقرار کرده، ايجاد نمودم، شما براى سجده بر او، به زمين بيفتيد. «فَسَجَدَ الْمَلَائکَةُ کلُّهُمْ أَجْمَعُونَ * إِلّا إِبْلِيس أَبى أَن يَکُونَ مَعَ السَّاجِدِينَ»: لفظ «أجمَعُون»، تأکيد بعد از تأکيد است، تا تأکيد اول را تشديد کند، و منظور اين است که: ملائکه، همه سجده کردند، به طورى که حتى يک نفر هم باقى نماند. و اگر «ابليس» را از ملائکه استثناء نموده، با اين که از ملائکه نبود - به شهادت آيه: «کَانَ مِنَ الجِنِّ فَفَسَقَ عَن أمرِ رَبِّهِ»، سؤالى است که بعضى در جوابش گفته اند: طایفه اى از ملائکه نامشان جنّ بوده، و ابليس از آن ها بوده است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۲۲۹ و يا «جنّ» به معناى لغوى، يعنى پنهان و ناديدنى است، که شامل ملائکه و غير ملائکه نيز مى شود. وليکن هيچ يک صحيح و قابل اعتناء نيست. ما در تفسير سوره «اعراف»، گفتارى در پيرامون اين که چطور دستور سجده، شامل ابليس هم شد، با اين که جزو ملائکه نبود، گذرانده و دو آيه مورد بحث را آن جا معنا کرديم. «قَالَ يَا إِبْلِيسُ مَا لَک أَلّا تَکُونَ مَعَ السَّاجِدِينَ»: جملۀ «مَا لَکَ»، مبتداء و خبر است، و معنايش اين است که: چيست آنچه که براى توست؟ و جملۀ «أن لَا تَکُونَ»، از قبيل منصوب به نزع خافض (يعنى کلمه اى که حرف جرّ آن را که بايد بر سرش باشد، حذف کنند و آن را مفتوح بخوانند)، و تقدير «فِى أن لَا تَکُونَ» است. يعنى چه سودى بود براى تو (در اين که از ساجدين نباشى). و مقصود از «ساجدين»، ملائکه است. خلاصه معنا اين است که: چرا سجده نکردى؟ «قَالَ لَمْ أَکُن لاَسجُدَ لِبَشرٍ خَلَقْتَهُ مِنْ صَلْصالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسنُونٍ»: اگر گفت: «لَم أکُن لِأسجُدَ» و نگفت: «لَا أسجُدُ»، و يا «لَستُ أسجُدُ»، براى اين است که دلالت کند بر اين که سرپيچى اش از سجده، به مقتضاى ذاتش بوده. اگر خودش از جوهره ذاتش خبر مى داشت، مى دانست که غير اين از او انتظار نمى رفت. پس آيه، به کنايه آن نکته اى را افاده مى کند که آيه «أنَا خَيرٌ مِنهُ خَلَقتَنِى مِن نَارٍ وَ خَلَقتَهُ مِن طِينٍ»، آن را تصريح مى نمايد. در سابق، در معناى سجود براى آدم، و مأموريت ملائکه و ابليس به اين عمل و اطاعت ملائکه و سرپيچى ابليس، کلامى گذرانديم که در اين باب هم نافع است. به تفسير دو سوره «بقره» و «اعراف» اين کتاب، مراجعه شود. «فَاخْرُجْ مِنهَا فَإِنَّک رَجِيمٌ * وَ إِنَّ عَلَيْکَ اللَّعْنَةَ إِلى يَوْمِ الدِّينِ»: کلمۀ «رجيم»، بر وزن «فعيل» و به معناى مفعول از «رجم»، به معنى طرد است. يعنى رجم شده و مطرود. اين کلمه استعمالش در رجم با سنگ و ريگ شايع شده. و کلمۀ «لعن»، به معناى طرد و دور کردن از رحمت است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۲۳۰ از همين جا روشن مى شود که جملۀ «وَ إنَّ عَلَيکَ اللَّعنَةَ...»، به منزله بيان است براى جملۀ «فَإنَّکَ رَجِيمٌ»، چون رجم باعث شد ابليس از ميان ملائکه و از آسمان، يا از مقام و منزلت الهى، و کوتاه سخن از مقام قرب، که مستواى رحمت خاص الهى است، رانده شود. و بنابر اين، منطبق بر ابعاد و دور کردن از رحمت مى شود، که همان «لعن» است. وجه تقييد و تحديد لعنت بر شيطان، تا روز جزا خداوند «لعنت» بر ابليس را در جاى ديگر به خود نسبت داده و فرموده: «وَ إنَّ عَلَيکَ لَعنَتِى إلَى يَومِ الدِّين»، و در هر دو آيه، آن را مقيد به «يَومِ الدِّين» کرده است. و اما اين که در اين آيه، مطلق «لعنت» را بر او قرار داده و فرموده: «عَلَيکَ اللَّعنَةَ»، براى اين است که «لعن» در جايى به کار مى رود که معصيتى باشد، و چون هيچ معصيتى از هيچ کس سر نمى زند، مگر آن که دست اغواء و و سوسه شيطان در آن دخالت داشته باشد، پس در حقيقت، ريشه فسادى است که برگشت هر معصيتى به اوست. در نتيجه، همۀ لعنت ها و وبال ها، حتى همان مقدارى که به خود گنهکاران متوجه مى شود، متوجه او نيز مى گردد. در اين جا، لازم مى دانم تذکر دهم که براى بيشتر روشن شدن مطلب، به بيانى که ما در تفسير آيه: «لِيَمِيزَ اللهُ الخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ وَ يَجعَلُ الخَبِيثَ بَعضَهُ عَلَى بَعضٍ فَيَرکُمَهُ جَمِيعاً فَيَجعَلَهُ فِى جَهَنَّم»، در جلد نهم اين کتاب گذرانديم، مراجعه شود. علاوه بر آنچه گفتيم، اصولا ابليس - که خدا عذابش را زياد کند - اولين کسى بود که معصيت را در بشر فتح باب کرد، و خداى را در فرمانش معصيت نمود. پس به اين اعتبار هم، وبال و لعنت گناه هر گناهکارى به او بر مى گردد. و اما اين که خداى تعالى، «لعنت» خود را به او اختصاص داد و فرمود: «عَلَيکَ لَعنَتِى»، جهتش اين است که دور کردن از رحمت، وقتى اثر خود را مى بخشد که از ناحيه خداى تعالى باشد، و چون کسى مالک رحمت او نيست تا بدهد و يا دريغ دارد مگر به اذن او، پس حقيقت اعطا و منع، به او باز مى گردد. علاوه بر اين که «لعن» غير خدا، در حقيقت درخواست از خداست که او، طرف را از رحمت خود دور فرمايد، و خود دور کردن از رحمت که نتيجه دعا است، کار خدا و صنع او و قائم به اوست، و حقيقتش مبالغه در منع رحمت است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۲۳۱ در مجمع البيان گفته: بعضى از محققين گفته اند: سرّ اين که در اين آيه فرمود: «وَ إنَّ عَلَيکَ اللَّعنَةَ»، و «لعنت» را با الف و لام آورده، و در سوره «ص» به خود اضافه کرده، و فرموده «لَعنَتِى»، اين است که در آن جا قبلا فرموده بود: «چرا سجده نکردى بر کسى که من به دست خودم خلقش کردم»، و به مناسبت مقابله، دنبالش فرمود: «بر تو باد لعنت من»، ولى در اين جا قبلا فرموده بود: «چه شد تو را که با سجده گزاران نبودى»، و به خاطر رعايت الف و لام در «السَّاجِدِين»، دنبالش فرمود: «وَ لَقَد خَلَقنَا الإنسَانَ»، و نيز «الجَانّ»، و چون در همه اين ها رعايت الف و لام را کرد، در لعنتش هم آن را آورد و فرمود: «وَ إنَّ عَلَيکَ اللَّعنَةَ». البته در تفسير آيه مورد بحث، اين را هم گفته که در آيه، اين نکته بيان شده که ابليس هرگز ايمان آور نبود. رده:تفسیر المیزان