تفسیر المیزان

و اما اين که «لعنت» را مقيد به «يَومِ الدِّين» نمود، براى اين است که «لعنت» عنوان و نشانى گناه و وبال است که از ناحيه معصيت عايد نفس مى گردد و نفس را نشاندار مى کند. و چون دنيا جاى عمل است، نه جزاء، و آخرت محل جزاء است، نه عمل، پس آثار معصيت محدود به روز جزا خواهد بود. و اگر خواستى، مى توانى بگويى: دنيا، جاى نوشتن اعمال و ضبط آن هاست و روز قيامت، جاى حساب و جزاء است. و اما اين که بعضى گفته اند: «تقييد لعنت به روز جزاء، دليل بر اين است که مدت لعنت تا آن روز است، و آن روز، خداوند، لعنت را از او بر مى دارد»، سخنى است که همه آيات عذاب آن را دفع مى کنند. چون روز قيامت، روز عذاب است و همه پاداش ها و کيفرها، آن جا شروع مى شود. مؤيد اين معنا، تعبير آيه مورد بحث، از قيامت به «يَومِ الدّين» است که إشعار دارد بر اين که شيطان تا آن روز ملعون است و آن روز، مجزىّ به لعن است. يعنى عذاب لعنت هاى تا آن روز را مى چشد، و اگر عذاب با آمدن قيامت بر طرف شود، بايد اسم قيامت را «يَومَ انقِطَاعِ الدِّين» بنامند، نه «يَومُ الدِّين». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۲۳۲ و چه بسا که در دفع اين اشکال گفته اند: اين تعبير، از باب اين است که ديگر طولانى تر از آن، مدتى نيست و مانند تعبير «خَالِدِينَ فِيهَا مَا دَامَتِ السَّماوَاتُ وَ الأرضُ» است. ولى همان طور که خواننده عزيز ملاحظه مى کند، وجه درستى نيست و ما معناى «خَالِدِينَ فِيهَا» را که «يَومُ الدين» را به آن قياس کرده اند، در تفسير سوره «هود» گذرانديم. و چه بسا که اين طور گفته اند: مراد از «لعنت» در آيه، لعن خلائق است، که پُر واضح است که در روز قيامت تمام مى شود. به خلاف «لعنت» خدا، که روز قيامت هم هست و تا ابد ادامه دارد. و گويا اين گوينده غفلت کرده از اين که خداوند لعنت خودش را هم تا روز قيامت محدود نموده، و در سوره «ص» فرموده: «وَ إنَّ عَلَيکَ لَعنَتِى إلَى يَومِ الدِّين». «قَالَ رَبِّ فَأَنظِرْنى إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ»: «انظار»، به معنى مهلت دادن است. و اگر در ابتداى کلامش، خدا را به کلمه «ربّ» ستوده، با اين که در مقام مخاصمه و عصيان و استکبار بوده، براى اين است که در همين حال، در مقام دعا و سؤال هم بوده است، و در اين مقام، چاره نداشته جز اين که او را به اسمى بخواند که رحمت الهيه مطلقه اش را تحريک نمايد. لذا به مقام ربوبيت ملتجى شد تا در عين اين که بر او خشم گرفته، درخواستش را اجابت نمايد. ابليس مأمور به سجده بر نوع بشر بودند، نه تنها آدم و اگر ابليس در هنگام درخواست خود کلامش را با «فاء» تفريع آغاز کرد و گفت «فَأنظِرنِى: پس مرا مهلت بده» و در ضمن کلامش، سخن از مبعوث شدن عموم بشر کرد - نه تنها آدم که به خاطر امتناع از سجده بر او مبتلا به رجم و لعن شد - براى اين بود که - همان طور که در تفسير آيات اين داستان در سوره «اعراف» گفتيم - بفهماند لجبازى و دشمنی اش، تنها با آدم نبوده، و از همين جا آن نکته که در آن جا گفتيم تأييد مى شود، و آن، اين بود که ابليس مأمور سجده بر عموم و جنس بشر بوده، نه تنها آدم، و آدم، به منزله قبله اى بوده که نوع بشر را مجسّم مى نموده است. توضيح اين که: ما در ذيل آيه «لَقَد خَلَقنَاکُم ثُمَّ صَوَّرنَاکُم ثُمَّ قُلنَا لِلمَلَائِکَةِ اسجُدُوا لِآدَم فَسَجَدُوا إلّا إبلِيسَ» گفتيم که ملائکه مأمور شده بودند بر نوع بشر سجده کنند، نه بر شخص آدم. و خلاصه خصوصيات فردى آدم دخالتى در اين امر نداشته، بلکه خصوصيات نوعی اش باعث شده، و اين سجده هم صرفا از باب تشريفات اجتماعى نبوده، نتيجه اى حقيقى و واقعى باعث شده است، و آن عبارت است از خضوع به حسب خلقت. پس ملائکه بر حسب غرضى که در خلقشان بوده، خاضع براى انسان اند، آن هم بر حسب غرضى که در خلقت او بوده. (يعنى نتيجه خلقت بشر اشرف از نتيجه خلقت ملائکه است)، و ملائکه مسخّر براى بشر و در راه سعادت زندگى او است. و به عبارت ديگر: انسان منزلتى از قرب و مرحله اى از کمال دارد که ما فوق قرب و کمال ملائکه است. پس اين که مى بينيم همه ملائکه مأمور به سجده بر آدم شدند، مى فهميم همه آنان مسخّر در راه به کمال رساندن سعادت بشرند و براى فوز و فلاح او کار مى کنند. يک طایفه از ايشان مأمور حيات، طایفه اى ديگر مأمور مرگ و طایفه سوم دست در کار رزق، و طایفه چهارم مشغول رساندن وحی اند. طایفه اى معقبات اند، گروهى حفظه، گروهى نويسنده و همچنين مابقى ملائکه، هر کدام مشغول يکى از کارهاى بشرند، و اين معنا از آيات متفرقه قرآنى، هر کدامش از يک گوشه قرآن به چشم مى خورد. پس ملائکه اسبابى الهى و اعوانى براى انسان اند، که او را در راه رساندنش به سعادت و کمال يارى مى کنند. اين جاست که براى کسانى که متدبر و فطن باشند، روشن مى گردد که امتناع ابليس از سجده به خاطر استنکافى بوده که از خضوع در برابر نوع بشر داشت، و او نمى خواست مانند ملائکه در راه سعادت بشر قدم بردارد و او را در رسيدنش به کمال مطلوب کمک نمايد، ولى ملائکه در اين باب اظهار خضوع نمودند. پس همان طور که در جملۀ «مَا لَکَ ألَّا تَکُونَ مَعَ السَّاجِدِين» نيز استفاده مى شود، ابليس با امتناع اش از سجده از جمع ملائکه بيرون شد و اظهار دشمنى با نوع بشر نمود، و از ايشان بيزارى جست و اعلام نمود که تا بشرى وجود دارد، از دشمنى با او براى ابد دست بر نمى دارد. مؤيد اين معنا جواب خداست که لعنت مطلقه اش را از روز نافرمانی اش تا روز قيامت (تا روزى که بشر در زمين زندگى مى کند)، شامل حال او کرد، با اين که هنوز ابليس نگفته بود که من همه آن ها را و براى هميشه اغواء مى کنم و اين، خود مشعر بر اين است که دشمنی اش، تنها با شخص آدم نبوده، بلکه با نوع بنى آدم بود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۲۳۴ پس کأنّه از کلام خدا که فرمود: «وَ إنَّ عَلَيکَ اللَّعنَةَ إلَى يَومِ الدِّين» فهميده بود که او با نوع بشر تا روز قيامت رابطه اى دارد، و آن، اين است که فساد اعمال بشر و شقاوتشان ناشى از سجده نکردن وى و مربوط به وى است، و به همين جهت، درخواست کرد که «پس مرا تا روزى که مبعوث مى شوند، مهلت بده»، و نگفت مرا تا روزى که آدم مى ميرد و يا تا زنده است، مهلت بده، بلکه عمر آدم و ذرّيه اش، همگى را در نظر گرفت و درخواست کرد تا روزى که مبعوث مى شوند، مهلتشان دهد. و اين معنا را متفرع بر لعنت تا روز جزا نمود. در نتيجه معناى کلامش، اين مى شود: حالا که مرا تا قيامت لعنت کردى، تا قيامت هم عمرم بده، و وقتى در خواستش مستجاب شد، آنچه که در دل پنهان کرده بود، اظهار داشته گفت: هر آينه همگى آنان را گمراه می کنم. «وقت معلوم» به چه معناست و برای چه کسی معلوم است؟ «قَالَ فَإِنَّک مِنَ الْمُنظَرِينَ إِلى يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ»: اين جمله، جواب خداى تعالى به ابليس است و در آن اجابت قسمتى از خواسته او و هم ردّ قسمتى ديگر آن است. اجابت است نسبت به اصل عمر دادن و ردّ است نسبت به قيدى که او به کلام خود زد، و آن اين که اين مهلت تا قيامت باشد، و لذا فرمود: مهلت می دهم، اما تا روزى معلوم، نه تا قيامت. و با در نظر گرفتن سياق دو آيه مورد بحث بسيار روشن به نظر مى رسد که «يَوم وقت معلوم»، غير از «يَوم يُبعَثُون» است. و معلوم مى شود خداى تعالى دريغ ورزيده از اين که او را تا قيامت مهلت دهد، و تا روز ديگرى مهلت داده که قبل از روز قيامت است. از اين جا می توان فهميد که گفتار آن مفسّرى که گفته «خداوند دعاى او را مستجاب نمود و همه خواسته اش را انجام داده و دو تعبير «يوم وقت معلوم» و «يَومَ يُبعَثُون» به يک معنا است»، صحيح نيست. همچنين دليلى که آورده و گفته است: «خداوند در سوره «اعراف» به طور مطلق جواب داده که تو از منظرين هستى: قَالَ فَإنَّک مِنَ المُنظَرِين»، ناتمام است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۲۳۵ و اما اين که گفت: هر دو روز (يوم وقت معلوم، و يوم يبعثون) به يک معنا است، فسادش از گفتار گذشته ما معلوم شد. و اما ناتمام بودن دليلش، از اين رو است که همواره مطلقات قرآن بر مقيداتش حمل مى شود، چون بعضى از قرآن بعضى ديگرش را معنا مى کند، در سوره «اعراف» مطلق آورده و در آيه مورد بحث و همچنين در سوره «ص»، مقيدش کرده است. حال مى پردازيم به اين که: «وقت معلوم»، به چه معنا است، و براى چه کسى معلوم است؟ در قرآن کريم، موارد متعددى است که چيزى را موقت به «وقت معلوم»، و يا مقدّر به «قدر معلوم» مى کند، نظير آيه: «وَ مَا نُنَزِّلُهُ إلّا بِقَدَرٍ مَعلُومٍ» که در همين سوره گذشت، و آيه «أُولَئِکَ لَهُم رِزقٌ مَعلُومٌ»، مقصود از آن، وقت و قدر، و رزقى است که نزد خدا معلوم است. و اما اين که در آيه مورد بحث، وقت مذکور براى ابليس هم معلوم است، يا نه، از لفظ آيه فهميده نمى شود. و اين که بعضى گفته اند: براى ابليس معلوم نبوده، چون معلوم بودنش مستلزم وادارى اوست به معصيت، سخنى بى دليل است. چون اگر جواب خداى تعالى به ابليس، براى ما مبهم است، دليل نمى شود بر اين که براى ابليس هم مبهم بوده، و اشکال اغواء به معصيت هم در اين مورد، يعنى در مورد ابليس - که ريشه همه معصيت هاست - وارد نمى شود - دقت فرماييد. علاوه بر اين که ابليس براى بار دوم گفت: «همۀ آنان را اغواء مى کنم» و اين، خود شاهد است بر اين که او مى دانسته که تا آخرين فردى که از بشر زنده است و او دسترسى به اغوايشان دارد، زنده مى ماند. پس معلوم مى شود که او از جملۀ «تا روز وقت معلوم» فهميده که مقصود آخرين روز عمر بشر، و آخرين روز زندگی اش در زمين، و آخرين فرصتى است که او مى تواند به کار اغواى خود ادامه دهد. به ابن عباس هم نسبت داده اند که او گفته: منظور از «يوم» در آيه، آخرين روز تکليف است که همان روز «نفخ اول» است که تمامى خلائق مى ميرند و بيشتر مفسران نيز، اين سخن را پذيرفته اند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۲۳۶ و گويا ابن عباس از اين جا استفاده کرده که ابليس تا آن روز به کار خود مشغول است، زيرا تا تکليف است، مخالفت و معصيت تصور دارد، و قهرا چنين روزى با روز نفخ اول تطبيق مى گردد. پس «يوم وقت معلوم»، که خدا تا آن روز ابليس را مهلت داده، همان روز «نفخ اول» است، و ميان نفخه اول و دوم، که همه را زنده مى کند، چهار صد و يا چهل سال (به اختلاف روايات) فاصله دارد، و تفاوت ميان آنچه که ابليس خواسته و آنچه که خدا اجابت فرموده، همين چند سال است. و اين، وجه خوبى است، اما عيبى که دارد، اين است که: دعوى «تا تکليف هست، مخالفت و معصيت تصور دارد»، مقدمه ای است که نه در حد خود روشن است، و نه دليلى بر آن است. براى اين که بيشتر اعتماد مفسران در اين دعوى، به آيات و رواياتى است که هر کفر و فسق موجود در نوع آدمى را، مستند به اغواى ابليس و وسوسه او مى داند. مانند آيه: «ألَم أعهَد إلَيکُم يَا بَنِى آدَمَ أن لَا تَعبُدُوا الشَّيطَانَ إنَّهُ لَکُم عَدُوٍّ مُبِينٌ»، و آيه: «وَ قَالَ الشَّيطَانُ لَمَّا قُضِىَ الأمرُ إنَّ اللهَ وَعَدَکُم وَعدَ الحَقِّ وَ وَعَدتُکُم فَأخلَفتُکُم...» و آياتى ديگر، که مقتضاى آن ها اين است که تا تکليف باشد، ابليس هم هست، و تکليف هم باقى است تا آدمى باقى باشد، و از اين جا، نتيجه بالا را گرفته اند. وليکن در اين که استناد معصيت آدميان به اغواى شيطان، تا اندازه اى مستفاد از آيات و روايات است، حرفى نيست. چيزى که هست، اين آيات و روايات، تنها اقتضاء دارند که تا معصيت و گمراهى در زمين باشد، ابليس هم هست. نه اين که تا تکليف هست، ابليس هم باشد. چون دليلى نداريم که ملازمه ميان وجود معصيت و وجود تکليف را اثبات کند. بلکه دليل عقلى و نقلى قائم است بر اين که بشر به سوى سعادت سير نموده و اين نوع به زودى به کمال سعادت خود مى رسد و مجتمع انسانى از گناه و شر رهايى يافته، به خير و صلاح خالص مى رسد، به طورى که در روى زمين، جز خدا، کسى پرستش نمى شود و بساط کفر و فسوق برچيده مى گردد، و زندگى نيکو گشته، مرض هاى درونى و وساوس قلبى از ميان مى رود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۲۳۷ ما تفصيل اين مطلب را در مباحث نبوت، در جلد دوم اين کتاب، و نيز در قصص نوح، در جلد دهم بحث نموديم، و از آيه: «ظَهَرَ الفَسَادُ فِى البَرِّ وَ البَحرِ بِمَا کَسَبَت أيدِى النَّاس لِيُذِيقَهُم بَعضَ الَّذِى عَمِلُوا لَعَلَّهُم يَرجِعُون»، و نيز آيه: «وَ لَقَد کَتَبنَا فِى الزَّبُورِ مِن بَعدِ الذِّکرِ أنَّ الأرضَ يَرِثُهَا عِبَادِىَ الصَّالِحُون» هم، اين معنا به خوبى به دست مى آيد. پس دليلى که مفسران به آن استناد جستند، اين دلالت را دارد که «روز وقت معلوم» که سرآمد مهلت ابليس است، روز اصلاح آسمانى بشر است، که ريشه فساد به کلّى کنده مى شود و جز خدا، کسى پرستش نمى گردد. نه روز مرگ عمومى بشر، با نفخه اول. «قَالَ رَبِّ بمَا أَغْوَيْتَنى لاُزَيِّنَنَّ لَهُمْ فى الاَرْضِ وَ لاُغْوِيَنهُمْ أَجْمَعِينَ * إِلّا عِبَادَک مِنهُمُ الْمُخْلَصِينَ»: حرف «باء» در جملۀ «بِمَا أغوَيتَنِى»، «باء» سببيت است، و حرف «ما»، مصدريه است، که جمله را چنين معنا مى دهد: «پروردگارا! من اغواء کردنت را سبب قرار مى دهم براى اين که فساد را در نظر بشر جلوه دهم و بدين وسيله، اغواى خودم را در دل آن ها هم بيندازم». و اين، همان معنايى است که از جملۀ «أغوَينَاهُم کَمَا غَوَينَا» نيز، استفاده مى شود. و اين که بعضى از مفسران گفته اند که: «باء»، براى قسم است و معناى جمله، اين است که: پروردگارا! به اين که مرا اغواء کردى، سوگند که چنين و چنان مى کنم»، از بى پايه و بى مايه ترين تفسيرهاست. چون نه در قرآن و نه در سنت، جايى ديده نشده که به مثل اغواء يا اضلال سوگند خورده شود. علاوه بر اين که اصلا معناى قسم که تعظيم (مقسم به) است، در اغواء و اضلال مورد ندارد. چرا شیطان، اغوای خود را به خدا نسبت داد و گفت: «رَبِّ بِمَا أغوَيتَنِى...» و از اين که ابليس اغواى خود را به خدا نسبت داد و خدا هم، نه آن را رد کرد، نه جوابش داد، مى فهميم که: مقصود از آن «غوايت»، قضيه سرپيچى از سجده بر آدم نبوده، براى اين که هيچ رابطه اى ميان سرپيچى او و معصيت انسان نيست، تا آن سبب اين شود، و ابليس با سرپيچى خودش، وسيله معصيت بشر را فراهم کند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۲۳۸ بلکه مقصود از اين «اغواء»، آن غوايتى است که از خطاب خدايى استشمام نمود، و فهميد که لعنت مطلقه خدا - که همان دورى از رحمت او و گمراهى از طريق سعادت است - براى هميشه در باره اش مسلّم شده. البته اين استقرار لعنت، گزافى و بيهوده نبوده، بلکه اثر آن اغوايى است که خودش براى خود پسنديد. پس اضلال خداى تعالى، در باره او، اضلال ابتدایى نيست، بلکه اضلال مجازاتى است، که مکرر گفته ايم جائز است و هيچ اشکالى ندارد. و به همين جهت بود که خداى تعالى هم، آن را انکار نکرد، و در آيه: «يُضِلُّ بِهِ کَثِيراً وَ يَهدِى بِهِ کَثِيراً وَ مَا يُضِلُّ بِهِ إلّا الفَاسِقِين»، به بيانى که در ذيل آن و در چند جاى اين کتاب گذرانديم، به آن اعتراف و تصريح نموده است. اين جاست که معناى سببيت اغواى شيطان براى غوايت مردم درست در مى آيد. يعنى به خاطر اين که او خودش دور از رحمت خدا و دور از سعادت شده و اين دورى به خاطر لزوم و هميشگى لعنت خدا لازمۀ او گشته، لذا هر وقت که با وسوسه ها و تسويلات خود به درون دلى رخنه کند و نزديک شود، همين نزديکى او باعث دور شدن آن دل است از خدا و رحمت او. و اين که مى گوييم: او مردم را اغواء مى کند، معنايش اين است که اثر غوايت خود را در آن دل مى اندازد. اين، آن حقيقتى است که دقت و تدبر در آيات قرآنى، آن را به دست مى دهد. و خلاصه اش اين شد که: منظور از «اغواى خداى تعالى»، شيطان را، اغواء و اضلال ابتدايى نيست، بلکه به عنوان مجازات است، و جملۀ «وَ إنَّ عَلَيکَ لَعنَتِى» هم، آن را افاده مى کند. و اما مفسران اين معنا را مانند مسلميات پنداشته اند که جملۀ «بِمَا أغوَيتَنِى»، در صورتى که به ظاهرش حمل شود، از اضلال ابتدايى سر در مى آورد. و مسلّم پنداشته اند که مقصود از «غوايت»، همان سجده نکردن بر آدم است. آنگاه براى اين که اشکال اضلال ابتدايى را دفع کنند، در مقام توجيه آيه بر آمده، و در اصل استناد شرّ و صدورش از خدا که آيا جایز است يا ممتنع، اختلاف کرده اند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۲۳۹ بعضى از ايشان که همان جبرى مسلک ها باشند، گفته اند: «استناد اغواء به خداى تعالى هيچ اشکالى ندارد، و همين، خود دليلى است بر اين که خير و شر، همه مستند به خداست، و معناى سخن شيطان هم اين است که: خدايا! به خاطر اين که مرا گمراه کردى و نگذاشتى بر آدم سجده کنم، و چون فتنه اين کار از توست، من هم تمامى مخلوقاتت را گمراه مى سازم». بعضى ديگر که جبرى مذهب نيستند، گفته اند: «جايز نيست خير و شر و هر زشت و زيبا را به خداى تعالى نسبت داد»، آنگاه آيه شريفه را به وجوهى توجيه نموده اند. اول اين که: «اغوا» در آيه، به معناى نااميد کردن است و معناى آيه، اين است که: خدايا! به خاطر اين که مرا از رحمتت نااميد کردى، من هم بشر را با دعوت به معصيت از رحمتت نااميد مى کنم. دوم اين که: مراد از «اغواء»، اضلال از راه بهشت است و معناى آيه، اين است که: خدايا! اين که مرا به خاطر نافرمانی ام از راه بهشت گمراه کردى، من نيز ايشان را با دعوت خود، از راه بهشت گمراه مى کنم. سوم اين که: مراد از جملۀ «بِمَا أغوَيتَنِى» اين است: خدايا! به خاطر اين که مرا دستورى دادى و اطاعتت نکردم، و وادار به نافرمانی ات شدم، و آدم را سجده نکردم. پس در حقيقت، اضلال ناميدن اين جريان، از باب توسّع و مجاز است. خواننده گرامى، با دقت در آنچه ما گفتيم، اين معنا را در مى يابد که معناى آيه مورد بحث بسيار واضح است و هيچ حاجتى به اين وجوه ندارد. نظير اين بحث، بحثى است که پيرامون انظار (مهلت دادن) که در جملۀ «إنَّکَ مِنَ المُنظَرِين» است، کرده اند که اين مهلت دادن به ابليس و او را براى هميشه به جان بشر انداختن کار قبيحى است، و ترجيح دادن مرجوح بر راجح است. آنان که اين عمل را جایز شمرده اند - يعنى دسته اول - گفته اند: آيه شريفه، دلالت مى کند بر اين که حُسن و قبح که عقل، افعال ما را با آن توجيه و تعليل مى کند، تنها ملاک و محک افعال ما است، و در افعال خداى تعالى تأثير ندارد، و خلاصه دست عقل از داورى نسبت به افعال او کوتاه است. پس خداى سبحان به هر که، هرچه بخواهد ثواب مى دهد، و هر کسى را بخواهد، عقوبت مى کند، بدون اين که جهتى را ترجيح دهد، و حتى در جهت خلاف واقع مى تواند عمل کند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۲۴۰ سپس گفته اند: اگر کسى بگويد شخصى حکيم، مردمى را در خانه اى محبوس کرد و آتش فراوان بر آنان افروخت و مارهاى زهرآگين به جانشان انداخت و در عين حال هيچ قصد آزار ايشان را نداشت، نه مى خواست بسوزند، و نه مى خواست مسموم شوند. چنين کسى عقل و فطرت انسانى خود را از دست داده، و بنابراين به حکم فطرت، خداى تعالى که شيطان را مهلت داده، خواسته است تا بندگانش گمراه گردند و او عذابشان کند و هيچ معطلى هم ندارد. دسته دوم آيه را چنين توجيه کرده اند که: خداى تعالى، از ازل مى دانسته که ابليس و پيروانش با کفر و گناه مى ميرند و به جرم کفر و فسقشان دوزخى شوند. چه او ابليس را مهلت بدهد و چه ندهد. علاوه بر اين که خداى تعالى اگر او را مهلت داد، و جانبش را رعايت نمود، جانب مؤمنان را هم رعايت نموده، ثواب بيشترى به ايشان مى دهد. از اين هم که بگذريم، شيطان گفته «لَأُغوِيَنَّهُم»، چه ربطى به خداى تعالى دارد. اگر «اغواء» کار خدا بود، از خود دفاع مى نمود و آن را انکار مى کرد. و از اين قبيل، وجوه ديگرى که در توجيه آيه کريمه، بيان کرده اند. جواب کلى به مفسران مزبور و اى کاش مى فهميديم که چرا غفلت کرده اند از آن همه آياتى که مسأله امتحان و ابتلاء را عنوان مى کند. مانند آيه: «لِيَمِيزَ اللهُ الخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ»، و آيه: «وَ لِيَبتَلِىَ اللهُ مَا فِى صُدُورِکُم وَ لِيُمَحِّصَ مَا فِى قُلُوبِکُم»، و مى فرمايد: که اصولا نظام سعادت و شقاوت و ثواب و عقاب بشر، مبتنى بر اساس امتحان و ابتلاء است، تا انسان ها، همواره در ميان خير و شر و سعادت و شقاوت قرار داشته، به اختيار خود و با در نظر گرفتن نتيجه، بر طبق هر کدام که خواستند، عمل کنند. و بر اين اساس، اگر در اين ميان کسى که چون ملائکه و اگر خواستى بگو چون خدا، بشر را به سوى خيرش دعوت نکند و کسى نباشد که او را به سوى شر تشويق بنمايد، ديگر امتحانى نخواهد بود، و حال آن که گفتيم امتحان در کار هست. لذا مى بينيم که خداى تعالى، در امثال آيه: «الشَّيطَانُ يَعِدُکُمُ الفَقرَ وَ يَأمُرُکُم بِالفَحشَاءِ وَ اللهُ يَعِدُکُم مَغفِرَةً مِنهُ وَ فَضلاً»، به اين دو سنخ دعوت تصريح نموده است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۲۴۱ آرى، اگر خداى تعالى، ابليس را عليه بشر تأييد نموده و او را تا وقت معلوم مهلت داده است، خود بشر را هم به وسيله ملائکه، که تا دنيا باقى است، باقى اند، تأييد فرموده است. و لذا مى بينيم در پاسخ ابليس نفرموده: «وَ إنَّکَ مُنظَرٌ: تو مهلت داده شدى»، بلکه فرمود: «إنَّکَ مِنَ المُنظَرِين: تو از زمره مهلت داده شدگانى». پس معلوم مى شود غير از ابليس، کسان ديگرى هم هستند که تا آخرين روز زندگى بشر زنده اند. و نيز، اگر ابليس را تأييد کرده تا بتواند باطل و کفر و فسق را در نظر بشر جلوه دهد، انسان را هم با هدايت به سوى حق تأييد نموده و ايمان را در قلبش زينت داده و محبوب ساخته، و به او فطرت توحيدى ارزانى داشته، و به فجور و تقوايش ملهم نموده و نورى پيش پايش نهاده، تا اگر ايمان آورد، با آن نور در ميان مردم آمد و شد کند، و همچنين تأييدات ديگر. و در اين معانى فرموده: «قُلِ اللهُ يَهدِى لِلحَقّ»، «وَلَکِنَّ اللهَ حَبَّبَ إلَيکُمُ الإيمَانَ وَ زَيَّنَهُ فِى قُلُوبِکُم»، و «فَأقِم وَجهَکَ لِلدِّينِ حَنِيفاً فِطرَةَ اللهِ الَّتِى فَطَرَ النَّاسَ عَلَيهَا»، و «وَ نَفسٍ وَ مَا سَوَّيهَا * فَألهَمَهَا فُجُورَهَا وَ تَقوَيهَا»، و «أوَ مَن کَانَ مَيتاً فَأحيَينَاهُ وَ جَعَلنَا لَهُ نُوراً يَمشِى بِهِ فِى النَّاسِ»، و «إنَّا لَنَنصُرُ رُسُلَنَا وَ الَّذِينَ آمَنُوا فِى الحَيَوةِ الدُّنيَا وَ يَومَ يَقُومُ الأشهَاد». اين آيه را بدان جهت شاهد آورديم که به صيغه متکلم با غير مى فرمايد: «ما يارى مى کنيم» و اين تعبير، اشعار به وساطت ملائکه دارد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۲۴۲ بنابراين، آدمیزاد آفريده ای است که خودش به خودى خود، ليسيده از هر اقتضایى است. نه اقتضاى سعادت دارد و نه شقاوت، و در بدو خلقتش، نسبت به هر دو، يک نسبت دارد. هم مى تواند راه خير و اطاعت را - که راه ملائکه است، که جز اطاعت از آن ها ساخته نيست - اختيار کند، و هم راه شر و فساد و گناه را که راه ابليس و لشگريان اوست و جز مخالفت و معصيت، چيزى ندارند. بشر به هر راه که در زندگی اش ميل کند، به همان راه مى افتد و اهل آن راه کمکش نموده و آنچه که دارند، در نظر وى جلوه مى دهند و او را به سرمنزلى که راهشان به آن منتهى مى گردد، هدايت مى کنند. حال، آن سرمنزل، يا بهشت است و يا دوزخ، يا شقاوت است و يا سعادت. پس از آنچه گذشت اين معنا روشن گرديد که: مهلت دادن ابليس تا روز وقت معلوم، از باب تقديم مرجوح بر راجح و يا ابطال قانون عليت نيست، بلکه در باب آسان ساختن امر امتحان است. و لذا مى بينيم دو طرفى است و در مقابل ابليس، ملائکه را هم مهلت داده، پس ديگر چه جاى اشکال است. معناى جملۀ شیطان که گفت: «لَأُزَيِّنَنَّ لَهُم فِى الأرض» و اين که ابليس گفت: «لَأُزَيِّنَنَّ لَهُم فِى الأرض»، منظورش اين است که باطل را - و يا به طورى که بعضى گفته اند گناهان را - در نظر بشر زينت مى دهم. البته معناى اول جامع تر است و به هر حال مفعول حذف شده و ظاهرا از آن اعراض شده، و فعل «أُزَيِّنَنَّ»، به جاى لازم استعمال شده و غرض اصلى، بيان همان لازم است که عبارت است از فريب دادن. چون وقتى گفته مى شود: «زَيَّنَ لَهُ کَذَا وَ کَذَا»، معنايش اين است: فلانى او را فريب داد و به آن کار وادار نمود. و ضمير «هُم»، به دلالت سياق، به آدم و ذرّيه اش بر مى گردد. و مقصود از «زينت دادن براى آنان در زمين»، اين است که: آدميان را در زندگى زمينی شان - که همان زندگى دنيا باشد - فريب مى دهم، و چون مسأله زينت دادن، نزديک ترين سبب است براى مسبّب - که همان گمراهى است - لذا عطف جملۀ «وَ لَأُغوِيَنَّهُم أجمَعِين» بر آن، عطف مسبّب است بر سبب. اين آيه إشعار و بلکه دلالت دارد بر آنچه که ما در تفسير آيات راجع به بهشت آدم، در جلد اول اين کتاب گذرانديم. چون آن جا گفتيم: معصيت آدم، يعنى خوردنش از آن درخت که نهى شده بود، معصيت امر مولوى نبود تا گناه شمرده شود، بلکه مخالف امر ارشادى بود، که هيچ منافاتى با عصمت انبياء ندارد. وجه إشعار و يا دلالت آيه، اين است که: ابليس در کلام خود، زمين را ظرف اغواء و تزيين و فريب دادن آدم و همسرش قرار داده. پس فريب دادنش آدم و حوا را به اين بود که آن دو را به مخالفت امر ارشادى خدا وادار کند، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۲۴۳ و از بهشت بيرون نموده، زمين نشين شان سازد، تا قهرا صاحب فرزندانى شوند، که وى به اغواى آنان مشغول گردد و ايشان را از راه حق، دور و از صراط مستقيم گمراه نمايد. و لذا مى بينيم خداى تعالى، در آيه: «يَا بَنِى آدَمَ لَا يَفتِنَنَّکُمُ الشَّيطَانُ کَمَا أخرَجَ أبَوَيکُم مِنَ الجَنَّةِ يَنزِعُ عَنهُمَا لِبَاسَهُمَا لِيُرِيَهُمَا سَوآتِهِمَا»، مقصد ابليس را در اغواى آدم و همسرش، برهنه شدن و متوجه شهوت گشتن قرار داد. مراد از «بندگان مخلَصین»، که از اغواى شيطان مصون هستند «إلّا عِبَادَکَ مِنهُمُ المُخلَصِين » - ابليس در اين جمله، طایفه متقين را از اغواى خود استثناء نموده و آن ها عبارتند از: «مُخلَصين»، که بنابه قرائت مشهور به فتح «لام» خوانده مى شود. از سياق کلام بر مى آيد که مقصود از اين طایفه، کسانی اند که خود را براى خدا خالص کرده باشند، و معلوم است که جز خدا، کسى خالصشان نکرده، پس «مُخلَص» اند - به فتح «لام». ما در تفسير سوره «يوسف»، که بحثى پيرامون اخلاص داشتيم، اين معنا را گذرانديم که: «مُخلَصِين»، آن هايند که پس از آن که ايشان خود را براى خدا خالص کردند، خدا آنان را براى خود خالص گردانيده. يعنى غير خدا، کسى در آن ها سهم و نصيبى ندارد، و در دل هايشان، محلّى که غير خدا در آن منزل کند، باقى نمانده است، و آنان جز به خدا، به چيز ديگرى اشتغال ندارند. هر چه هم که شيطان از کيدها و وسوسه هاى خود را در دل آنان بيفکند، همان وساوس سبب ياد خدا مى شوند، و همان ها که ديگران را از خدا دور مى سازد، ايشان را به خدا نزديک مى کند. از همين جا معلوم مى شود که اگر مستثنا منه را إغواء بگيريم، بهتر است از اين که هم اغواء و هم تزيين را مستثنا منه بگيريم. چون همان طور که گفتيم، او - که خدا لعنتش کند - تزيين خود را در باره همه بشر، حتى «مُخلَصِين» به کار مى برد، وليکن تنها غير مُخلَصين را اغواء مى کند. و از اين که گفت: «مگر بندگان مُخلَصت» و اول «بندگان» را استثناء کرد، و سپس ايشان را به وصف «مُخلَص» توصيف نمود، اين معنا استفاده مى شود که اصولا حق بندگى و عبوديت، همين است که مولى، بنده خود را خالص براى خود کند، و غير او، کسى مالک آن بنده نباشد، و آن، به اين است که آدمى براى خود مالک و مولايى به غير از خدا سراغ نداشته باشد، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۲۴۴ و حتى خود را مالک چيزى از نفس خود و از صفات نفسش و آثار و اعمالش نداند، و ملک - به کسر ميم و ضمّه آن - را تنها براى خدا بداند. معناى آیه: «هَذَا صِرَاطٌ عَلَىَّ مُستَقِيمٌ» «قَالَ هَذَا صِرَاطٌ عَلىَّ مُستَقِيمٌ»: ظاهر کلام، به طورى که از سياق بر مى آيد، اين است که: جملۀ مورد بحث، کنايه باشد از اين که همه امور به دست خداست، حتى شيطان هم در اين فضولى هايش، بى نياز از خدا نيست. همچنان که اگر دريا به دريانورد بگويد: «راه تو، بر پشت من است»، به او فهمانده که چاره اى جز اين ندارد که خود را مجهز به وسائل عبور از دريا بنمايد. و همچنين، اگر کوه به کوهنورد بگويد: «راه تو منحصرا بر پشت من است»، به او فهمانده که بايد وسائل عبور از قله هاى بلند و کوره راه هاى تنگ را فراهم نمايد. همچنين بر خدا بودن راه شيطان، معنايش اين است که راه شيطان هم، مانند همه امور از هر جهت، موقوف به حکم و قضاى خداست. اوست که هر چيزى از ناحيه اش آغاز مى گردد و به سويش انجام مى پذيرد. پس هيچ امرى نيست مگر اين که او، ربّ و قيّوم بر آن است. و نيز، از ظاهر سياق بر مى آيد که «هَذَا صِرَاطٌ»، اشاره به کلام ابليس است که گفت: «لَأُغوِيَنَّهُم أجمَعِينَ إلّا عِبَادَکَ مِنهُمُ المُخلَصِين». چون ابليس با اين کلامش که: «به زودى از بشر انتقام مى گيرم و با تزيين و اغواء، سلطه خود را بر همه آنان مى گسترانم، به طورى که جز عدّۀ قليلى رهايى نداشته باشند»، چنين اظهار کرد که او به زودى نسبت به آنچه که تصميم گرفته، مستقل و بى نياز از خدا خواهد شد، و خواستش بر خواست خدا پيشى خواهد گرفت. چون خدا از خلقت انسان ها اين را خواسته بود که خليفه خود در زمين شان نموده و ايشان را بندگان خود کند، ولى او مى خواهد نگذارد اين خواسته خدا صورت بندد. و جملۀ «وَ لَا تَجِدُ أکثَرَهُم شَاکِرِين»، اشاره روشنى به اين معنا دارد. خداى تعالى، در قبال اين اظهار پاسخ داده است که: آنچه گفتى که به زودى همه آن ها را گمراه مى کنى، و آنچه که استثناء نمودى و چنين اظهار نمودى که به زودى مستقل مى شوى، و همه اين کارها را به حول و قوّه و مشيت خود می کنى، سخت اشتباه کرده اى. زيرا غير من، کسى مستقل نيست، و کسى جز من، مالک اين تصرفات و حاکم در آن نيست. از هر کسى هم که سر زند، به حکم و قضاى من است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۲۴۵ اگر اغواء کنى، به اذن من کردى و اگر نتوانى و ممنوع شوى، به مشيّت من ممنوع شده اى، و تو از ناحيه خود، مالک هيچ چيزى نيستى. تنها مالک و اختياردار آن امورى هستى که من مالکت کرده ام، و آنچه که من قضائش را رانده باشم، و من چنين رانده ام که تو نسبت به «بندگان من»، هيچ کار نتوانى بکنى، مگر تنها آن هايى که پيروی ات کنند... رده:تفسیر المیزان