تفسیر المیزان

«لِيُبَينَ لَهُمُ الَّذِى يَخْتَلِفُونَ فِيهِ وَ لِيَعْلَمَ الَّذِينَ کَفَرُوا أَنَّهُمْ کانُوا کاذِبِينَ»: «لام» در ابتداى اين آيه، لام غايت و غرض است، و به آيه چنين معنا مى دهد: هر کس که بميرد، خداوند مبعوثش مى کند تا برايشان بيان نمايد که... و اين غايت، و غايت بعدش، يعنى: «و تا بداند»، در حقيقت يک غايت است. چون دومى از متفرعات اولى و از لوازم آن است. به جهت اين که وقتى اختلاف کافران با پيامبرانشان با آمدن معاد حل گرديد، قهرا مى فهمند که در انکار معاد دروغ مى گفته اند. و اختلاف مردم هم بر سر شؤون روز قيامت حل مى گردد. چون به چشم خود، اوضاع آن را مشاهده مى کنند. رفع اختلاف در بارۀ «دین حق»، يکى از معرّفات روز قيامت است و در کلام خداى سبحان، اين تعبير و نظير آن مکرر آمده، و آن قدر تکرار شده که مى توان مسأله رفع اختلاف و تبيّن آن را، يکى از معرّفات روز قيامت شمرد. روزى که سنگينى اش، نه تنها کمر بشر را خم مى کند، بلکه بر آسمان و زمين هم سنگينى مى کند، و تفاصيلى هم که خداى تعالى، در کلام مجيدش براى اين روز بيان مى کند، از قبيل عبور از صراط و تطاير کتب و سنجش اعمال و حساب و فصل قضاء، همه از فروعات اين معرف است. پُر واضح است - مخصوصا از سياق آيات قيامت - که مقصود از «اختلاف»، اختلاف از لحاظ خلقت به نحو ذکوريت و انوثيت و بلندى و کوتاهى و سفيد و سياهى نيست، بلکه مقصود از اختلاف، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۳۶۱ اختلافى است که در باره دين حق از نظر اعتقاد و يا از لحاظ عمل داشتند، و خداى تعالى آن را در دنيا در کتاب هايى فرستاده بود و در زبان انبيايش، به هر طريقى که ممکن بود، بيان کرده بود، همچنان که خودش فرمود: «وَ مَا أنزَلنَا عَلَيکَ الکِتَابَ إلّا لِتُبَيِّنَ لَهُمُ الَّذِى اختَلَفُوا فِيهِ». از همين جا براى روشنفکر متدبر روشن مى شود که آن بيانى که خدا در قيامت دارد، غير بيان دنيايى او، يعنى کتاب او و زبان انبياء و حکمت و موعظه و جدال پسنديده ايشان است. بيانى است که ظهورش از همه اين ها بيشتر است، و بيانى که اين قدر روشن باشد، جز عيان چيز ديگرى نمى توانند باشد. عيانى که ديگر جايى براى شک و ترديد و وسوسه درونى باقى نمى گذارد. همچنان که در آيه: «کُنتَ فِى غَفلَةٍ مِن هَذَا فَکَشَفنَا عَنکَ غِطَائَکَ فَبَصَرُکَ اليَومَ حَدِيدٌ»، و آيه: «يَومَئِذٍ يُوَفِّيهُمُ اللهُ دِينَهُمُ الحَقَّ وَ يَعلَمُونَ أنَّ اللهَ هُوَ الحَقُّ المُبِينُ»، به اين معنا اشاره مى فرمايد. پس آن روز، آن حقايق و معارف دينى را که در باره اش اختلاف مى کردند، به چشم خود مى بينند، اعمال صالح را از کارهاى باطلى که به طور دايم مى کردند، تميز مى دهند و حق برايشان مکشوف مى شود. اشاره به تعابير مختلف از ايجاد خداى تعالى به: «قول»، «کلمه»، «امر»، «اراده» و «قضاى خدا» «إِنَّمَا قَوْلُنَا لِشَئٍ إِذَا أَرَدْنَاهُ أَن نَّقُولَ لَهُ کُن فَيَکُونُ»: اين آيه، نظير آيه ۸۲ سوره «يس» است که مى فرمايد: «إنَّمَا أمرُهُ إذَا أرَادَ شَيئاً أن يَقُولَ لَهُ کُن فَيَکُونُ: همانا فرمان خدا بر اين است که وقتى اراده خلقت چيزى را بکند تا بگويد موجود باش، موجود مى شود». از ترکيب اين دو آيه، به دست مى آيد که: خدا امر خود را «قول» هم ناميده، همچنان که امر و قولش را از جهت قوت و محکمى و ابهام ناپذيرى، «حکم» و «قضاء» نيز خوانده و فرموده: «وَ مَا أُغنِىَ عَنکُم مِنَ اللهِ مِن شَئ إنِ الحُکمُ إلّا لِلّهِ». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۳۶۲ و نیز فرموده: «وَ قَضَينَا إلَيهِ ذَلِکَ الأمرَ أنَّ دَابِرَ هَؤُلَاءِ مَقطُوعٌ مُصبِحِينَ». و نيز فرموده: «وَ إذَا قَضَى أمراً فَإنَّما يَقُولُ لَهُ کُن فَيَکُونُ». همچنان که قول خاص خود را «کلمه» ناميده و فرموده: «وَ لَقَد سَبَقَت کَلِمَتُنَا لِعِبَادِنَا المُرسَلِينَ إنَّهُم لَهُمُ المَنُصُورُونَ». و نيز فرموده: «إنَّ مَثَلَ عِيسَى عِندَ اللهِ کَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِن تُرَابٍ ثُمَّ قَاَلَ لَهُ کُن فَيَکُونُ». و سپس در باره همان عيسى فرمود: «وَ کَلِمَةٌ ألقَيهَا إلَى مَرَیَمَ وَ رُوحٌ مِنهُ». پس از همه اين ها به دست آمد که: «ايجاد» خداى تعالى، يعنى آنچه که از وجود بر اشياء افاضه مى کند - که به وجهى همان وجود اشياء موجود است - همان «امر» او و «قول» او و «کلمه» اوست، که قرآن در هر جا، به يک نحو تعبيرش فرموده، ليکن از ظاهر تعابير قرآن بر مى آيد که «کلمۀ خدا»، همان «قول» اوست، به اعتبار خصوصيت و تعيّنش. و از اين معنا روشن مى گردد که: «اراده» و «قضاى خدا» نيز، يکى است، و بر حسب اعتبار، از قول و امر مقدم است. پس خداى سبحان، نخست چيزى را اراده مى کند و قضايش را می راند، سپس به آن امر مى کند و مى گويد «باش»، و او مى شود. و عدم تخلف اشياء از امر او را تعليل کرده که چون قول او حق است، و فرموده: «وَ هُوَ الَّذِى خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَ الأرضَ بِالحَقِّ وَ يَومَ يَقُولُ لَهُ کُن فَيَکُونُ قَولُهُ الحَقُّ»، که از آن به دست مى آيد: «قول او»، حق است. يعنى ثابت به حقيقت معناى ثبوت است. يعنى عين خارجيت است، که همان فعل او است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۳۶۳ پس ديگر فرض تخلف و عروض کذب يا بطلان ندارد. زيرا از بديهيات است که هر واقع و ثابتى، آن طور که واقع شده، تغيّر نمى پذيرد. پس خدا در فعلش، که همان واقع است، خطاء و غلط مرتکب نمى شود و امرش، رد و قولش دروغ و وعده اش، خُلف نمى گردد. از اين آيه و از آيه: «وَ قَالَ الَّذِينَ أشرَکُوا لَو شَاءَ اللهُ مَا عَبَدنَا مِن دُونِهِ مِن شَئ...»، اين نکته هم روشن مى شود که براى خدا دو اراده است: «اراده تکوينى»، که غيرقابل تخلف است و «اراده تشريعى»، که ممکن است هم عصيان شود و هم اطاعت. و ما به زودى، إن شاء الله، اين بحث را تا حدى استيفاء مى کنيم. بحث روايتى: (روایاتی درباره برخی از آیات گذشته) در تفسير قمى، به سند خود، از امام ابى جعفر «عليه السلام» روايت کرده که در ذيل جملۀ «قَد مَکَرَ الَّذِينَ مِن قَبلِکُم فَأتَى اللهُ بُنيَانَهُم مِنَ القَوَاعِد...» فرموده: منظور خانۀ مکر ايشان است. يعنى مُردند، و خدا در آتش ‍نگه شان داشت، و اين مَثَل است براى دشمنان آل محمد. مؤلف: ظاهر اين روايت، اين است که جملۀ «فَأتَى اللهُ بُنيَانَهُم...»، کنايه از بطلان مکر ايشان است، نه خانه ظاهری شان. و در تفسير عياشى، از محمّد بن مسلم، از امام ابى جعفر «عليه السلام» روايت کرده که فرمود: منظور از «فَأتَى اللهُ بُنيَانَهُم مِنَ القَوَاعِد»، آن خانه اى بوده که براى مشورت در آزار و اذيت انبياء، در آن جا جمع مى شدند. و در تفسير قمى، در ذيل جملۀ «قَالَ الَّذِينَ أُوتُوا العِلم...»، از امام «عليه السلام» نقل کرده که فرمود: منظور از «الَّذِينَ أُوتُوا العِلم»، ائمه اند که به دشمنان مى گويند: کجايند شرکاى شما و آن هایى که در دنيا اطاعتشان مى کرديد؟ آنگاه مى گويد: امام فرمود: آن هايى هم که ملائکه جانشان را مى گيرند، در حالى که به خود ستم کردند، همين طایفه اند که: «فَألقَوُا السَّلَم» در برابر بلاهايى که بر سرشان مى آيد، تسليم گشته مى گويند: «مَا کُنَّا نَعمَلُ مِن سُوءٍ: ما هيچ بدى نکرديم». خدا هم سخنشان را رد نموده، مى فرمايد: «بَلى...». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۳۶۴ و شيخ در امالى، به سند خود، از ابو اسحاق همدانى، از اميرالمؤمنين «عليه السلام» روايت کرده که در ضمن نامه اى که به اهل مصر نوشتند، فرمودند: «يَا عِبَادَ الله! إنّ أقرَبَ مَا يَکُونُ العَبدُ مِنَ المَغفِرَةِ وَ الرَّحمَةِ حِينَ يَعمَلُ بِطَاعَتِهِ وَ يَنصَحُ فِى تَوبَتِهِ. عَلَيکُم بِتَقوَى اللهِ فَإنَّهَا يَجمَعُ الخَيرَ وَ لَا خَيرَ غَيرَهَا وَ يُدرِکُ بِهَا مِن خَيرِ الدُّنيَا وَ خَيرِ الآخِرَة. قَالَ اللهُ عَزّوَجَلّ: وَ قِيلَ لِلَّذِينَ اتَّقَوا مَاذَا أنزَلَ رَبُّکُم قَالُوا خَيراً لِلَّذِينَ أحسَنُوا فِى هَذِهِ الدُّنيَا حَسَنَةٌ وَ لَدَارُ الآخِرَةِ خَيرٌ وَ لَنِعمَ دَارُ المُتَّقِين»: يعنى: «اى بندگان خدا! نزديکترين حالى که انسان به آمرزش خدا و رحمت او دارد، آن موقعى است که به طاعت خدا عمل کند و به طور جدى توبه نمايد. بر شما باد تقوا، که تمامى خيرات را براى شما جمع مى کند، و اصولا غير از تقوا، چيز ديگرى نيست. به وسيلۀ تقوا است که آدمى به سهمى از خير دنيا و آخرت مى رسد، همچنان که خداى تعالى فرمود: و به کسانى که پرهيز کردند، گفته مى شود پروردگارتان چه چيز نازل کرده بود؟ مى گويند: خير را. آرى، براى کسانى که خوبى کنند، در اين دنيا حسنه اى است و البته آخرت براى متقين، بهترين سرمنزل است». و در تفسير عياشى، از ابن مسکان، از ابى جعفر «عليه السلام»، در ذيل جملۀ «وَ لَنِعمَ دَارُ المُتَّقِين»، روايت کرده که فرمود: يعنى دنيا. و در تفسير قمى، در ذيل جملۀ «الَّذِينَ تَتَوَفَّيهُمُ المَلَائِکَةُ طَيِّبِينَ»، از امام نقل کرده که فرمود: منظور مؤمنان اند که ميلادشان در دنيا، ميلادى طيّب است. مؤلف: با در نظر گرفتن اين که جمله «الَّذِينَ تَتَوَفَّيهُمُ المَلَائِکَةُ ظَالِمِى أنفُسِهِم...» در مقابل آن قرار دارد، معناى روشنى از روايت مذکور به دست نمى دهد، ولى چون روايت ضعيف است، امر سهل است. و در الدر المنثور است که ابن ابى حاتم، از «سدى» نقل کرده که گفت: قريش جمع شدند و با هم گفتند محمّد «صلى الله عليه و آله و سلم»، مردى شيرين زبان است. وقتى شخصى با او هم صحبت شود، آن چنان در وى اثر مى گذارد که گويى عقلش را مى برد و لذا بايد بگرديد و از اشراف خود، عده معدودى انتخاب کنيد که انسابشان معروف باشد، و غريبه ها همه آنان را بشناسند، و آنگاه هر يک را، هر شب و يا يک شب در ميان، به سرِ راهى از راه هاى مکه بفرستيد، تا غريبه هايى که به سر وقت وى مى آيند، آنان را از آمدن منصرف سازند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۳۶۵ همين کار را هم کردند و هر يک بر سر راهى رفته، هر کس را مى ديدند که از خارج به مکه مى آيد تا هم از بستگان خود در مکه خبر گرفته و هم شخصا محمّد «صلى الله عليه و آله و سلم» را ديدار کنند، نزديک شده، خود را معرفى مى کرد، و شخص وارد او را مى شناخت. و سپس مى گفت: من تو را از وضع محمّد آگهى مى دهم. او، مردى دروغگو است، که جز مردم سفيه و بى شعور و مشتى برده و يا کسانى که خير در آن ها نيست، پيروی اش نکردند. شيوخ و شخصيت هاى قومش، همه از او کناره گيرى نمودند. از اين گونه دروغ ها به هم مى بافتند تا طرف را از همان وسط راه برگردانند. و آيه شريفه: «وَ إذَا قِيلَ لَهُم مَاذَا أنزَلَ رَبُّکُم قَالُوا أسَاطِيرُ الأوَّلِين» در اين باره نازل شد. وليکن اگر آن شخص وارد شونده، از کسانى بود که خدا مى خواست ارشادش کند، در جواب کارشکنان مى گفت: ما از طرف مردم خود به عنوان سفير آمده ايم، و چه بد سفيرى خواهيم بود اگر بعد از آمدن اين همه راه، که بيش از مسير يک روز از راه نمانده، بدون اين که اين مرد را ديدار نموده و ببينيم چه مى گويد، تا خبرش را براى قوممان ببريم، به ديار خود برگرديم. نه، چنين چيزى ممکن نيست. بايد اين مرد را ديد و با او گفتگو نموده، خبرش را براى مردم خود ببريم. و همين کار را هم مى کردند، داخل شهر مکه شده، گروندگان به آن جناب را ديدار نموده، از ايشان مى پرسيدند: محمّد چه مى گويد؟ آن ها مى گفتند: خير مى گويد و نويد مى دهد که براى هر کسى که احسان کند، در دنيا مال و رفاه زندگى است، و البته خانه آخرت که بهشت است، بهتر است. مؤلف: اعتبار عقلى، با اين روايت مساعد است، وليکن قسمت آخرش، که «خير» را به معناى «مال» تفسير کرده، قابل قبول نيست. و در کافى، به سند خود، از صفوان بن يحيى روايت کرده که گفت: به ابى الحسن «عليه السلام» عرض کردم: فرق ميان اراده خدا و اراده خلق چيست؟ فرمود: «اراده خلق»، عبارت است از نيت ضمير و عملى که بعد از آن انجام مى دهد. و اما «اراده خداى تعالى»، عبارت است از احداث و ايجاد، نه غير آن. زيرا خدا فکر نمى کند و تصميم نمى گيرد، و اين گونه صفات از ساحت مقدس او دور است. آرى، اين صفات، صفات مخلوقات اوست. پس «اراده خدا»، همان فعل اوست و لا غير. هرچه را اراده کند، مى گويد (موجود) باش، پس (موجود) مى شود. تازه همين گفتنش هم به زبان و لفظ و حتى به همت و تفکر نيست، و حتى نمى توان گفت چگونه است، چون براى خدا چگونگى نيست. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۳۶۶ و در الدر المنثور است که احمد و ترمذى (وى سند را حسن دانسته)، و ابن ابى حاتم و ابن مردويه و بيهقى، در کتاب «شعب الايمان» و همگى، عبارت شعب الايمان را نقل کرده اند که وى، از ابوذر، از رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» نقل کرده که فرمود: خداى تعالى به آدميان فرمايد: اى بنى آدم! همه شما گناهکاريد، مگر آن کسى که من عافيتش داده باشم. پس، از من طلب آمرزش کنيد، شما را ببخشم. و همه شما فقيريد، مگر کسى که من او را غنى کرده باشم. پس، از من بخواهيد، تا به شما بدهم. و همه شما گمراهيد، مگر کسى که من هدايتش کرده باشم. پس از من هدايت بخواهيد تا هدايتتان کنم. و کسى که از من طلب مغفرت کند، با علم به اين که من قادر بر آمرزش وى هستم، مى آمرزم و هيچ باکى ندارم. و اگر اول و آخر و زنده و مُرده و تر و خشک شما، همگى جمع شوند تا دل شقى ترين خود را به حال شقاوت نگه دارند، هرگز از سلطان و قدرت من، به قدر بال مگسى نمى کاهند. و باز اگر بخواهم به سوى خير تمايلش مى دهم، و اگر اول و آخر و مُرده و زنده و تر و خشک شما، همگى بر قلب باتقواترين شما جمع شوند تا کمکش کنند، باز بر سلطان و قدرت من، به قدر بال مگسى نمى افزايند. پس کمک شما تأثيرى در قدرت خدا ندارد. و اگر اولين و آخرين و مُرده و زنده و تر و خشک شما، همگى از من مسئلت نمايند، آن قدر که ديگر سؤالى نماند و درخواست هاى همه شما را بدهم، از درياى کرم من، حتّى به قدر سر سوزنى که با آب دريا تر کنيد، کم نمى شود. و اين، بدان جهت است که من «جواد» و «ماجد» و «يکتا» يم. عطاى من، کلام و عذابم، کلام است. امر من به چيزى که اراده اش کنم، همين است که بگويم (موجود) باش، او، بى درنگ موجود مى شود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۳۶۷ آيات ۴۱ - ۶۴ سوره نحل إِنَّمَا قَوْلُنَا لِشئٍ إِذَا أَرَدْنَاهُ أَن نَّقُولَ لَهُ کُن فَيَکُونُ(۴۰) وَ الَّذِينَ هَاجَرُوا فى اللَّهِ مِن بَعْدِ مَا ظُلِمُوا لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فى الدُّنْيَا حَسنَةً وَ لاَجْرُ الاَخِرَةِ أَکْبرُ لَوْ کانُوا يَعْلَمُونَ(۴۱) الَّذِينَ صَبرُوا وَ عَلى رَبِّهِمْ يَتَوَکلُونَ(۴۲) وَ مَا أَرْسَلْنَا مِن قَبْلِک إِلّا رِجَالاً نُّوحِى إِلَيهِمْ فَسئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِن کُنتُمْ لا تَعْلَمُونَ(۴۳) بِالْبَيِّنَاتِ وَ الزُّبُرِ وَ أَنزَلْنَا إِلَيْک الذِّکرَ لِتُبَينَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيهِمْ وَ لَعَلَّهُمْ يَتَفَکَّرُونَ(۴۴) أَفَأَمِنَ الَّذِينَ مَکَرُوا السيِّئَاتِ أَن يَخْسِفَ اللَّهُ بهِمُ الاَرْضَ أَوْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذَابُ مِنْ حَيْثُ لا يَشعُرُونَ(۴۵) أَوْ يَأْخُذَهُمْ فى تَقَلُّبِهِمْ فَمَا هُم بِمُعْجِزِينَ(۴۶) أَوْ يَأْخُذَهُمْ عَلى تَخَوُّفٍ فَإِنَّ رَبَّکُمْ لَرَءُوفٌ رَّحِيمٌ(۴۷) أَوَ لَمْ يَرَوْا إِلى مَا خَلَقَ اللَّهُ مِن شَئٍ يَتَفَيَّؤُا ظِلَالُهُ عَنِ الْيَمِينِ وَ الشَّمَائلِ سُجَّداً لِلَّهِ وَ هُمْ دَاخِرُونَ(۴۸) وَ للَّهِ يَسجُدُ مَا فى السَّمَاوَاتِ وَ مَا فى الاَرْضِ مِن دَابَّةٍ وَ الْمَلَائکَةُ وَ هُمْ لا يَستَکْبرُونَ(۴۹) يَخَافُونَ رَبَّهُم مِن فَوْقِهِمْ وَ يَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ (۵۰) وَ قَالَ اللَّهُ لا تَتَّخِذُوا إِلَهَينِ اثْنَينِ إِنَّمَا هُوَ إِلَهٌ وَاحِدٌ فَإِيَّاى فَارْهَبُونِ(۵۱) وَ لَهُ مَا فى السَّمَاوَاتِ وَ الاَرْضِ وَ لَهُ الدِّينُ وَاصِباً أَ فَغَيرَ اللَّهِ تَتَّقُونَ(۵۲) وَ مَا بِکُم مِّن نِّعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ ثُمَّ إِذَا مَسَّکُمُ الضُّرُّ فَإِلَيْهِ تَجْئَرُونَ(۵۳) ثُمَّ إِذَا کَشفَ الضُّرَّ عَنکُمْ إِذَا فَرِيقٌ مِّنکُم بِرَبّهِمْ يُشرِکُونَ(۵۴) لِيَکْفُرُوا بِمَا آتَيْنَاهُمْ فَتَمَتَّعُوا فَسَوْف تَعْلَمُونَ(۵۵) وَ يجْعَلُونَ لِمَا لا يَعْلَمُونَ نَصِيباً مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ تَاللَّهِ لَتُسئَلُنَّ عَمَّا کُنتُمْ تَفْترُونَ(۵۶) وَ يَجْعَلُونَ للَّهِ الْبَنَاتِ سُبْحَانَهُ وَ لَهُم مَّا يَشتهُونَ(۵۷) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۳۶۸ وَ إِذَا بُشِّرَ أَحَدُهُم بِالاُنثى ظَلَّ وَجْهُهُ مُسوَدًّا وَ هُوَ کَظِيمٌ(۵۸) يَتَوَارَاى مِنَ الْقَوْمِ مِن سُوءِ مَا بُشِّرَ بِهِ أَيُمْسِکُهُ عَلى هُونٍ أَمْ يَدُسُّهُ فى الترَابِ أَلا سَاءَ مَا يَحْکُمُونَ(۵۹) لِلَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالاَخِرَةِ مَثَلُ السَّوْءِ وَ للَّهِ الْمَثَلُ الاَعْلى وَ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَکِيمُ(۶۰) وَ لَوْ يُؤَاخِذُ اللَّهُ النَّاس بِظُلْمِهِم مَّا تَرَک عَلَيهَا مِن دَابَّةٍ وَ لَکِن يُؤَخِّرُهُمْ إِلى أَجَلٍ مُّسمًّى فَإِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ لا يَستَئْخِرُونَ ساعَةً وَ لا يَستَقْدِمُونَ(۶۱) وَ يَجْعَلُونَ للَّهِ مَا يَکْرَهُونَ وَ تَصِفُ أَلْسِنَتُهُمُ الْکَذِب أَنَّ لَهُمُ الحُْسنى لا جَرَمَ أَنَّ لهَُمُ النَّارَ وَ أَنَّهُم مُّفْرَطُونَ(۶۲) تَاللَّهِ لَقَدْ أَرْسَلْنَا إِلى أُمَمٍ مِن قَبْلِک فَزَيَّنَ لهَُمُ الشَّيْطانُ أَعْمَالَهُمْ فَهُوَ وَلِيُّهُمُ الْيَوْمَ وَ لهَُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ(۶۳) وَ مَا أَنزَلْنَا عَلَيْک الْکِتَاب إِلّا لِتُبَيّنَ لهَُمُ الَّذِى اخْتَلَفُوا فِيهِ وَ هُدًى وَ رَحْمَةً لِّقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (۶۴) «ترجمه آیات» و کسانى که از پس آن که ستم ديدند، در راه خدا مهاجرت کردند، در دنيا مکان نيکوی شان دهيم، و پاداش دنياى ديگر بهتر است، اگر بدانند. (۴۱) همان کسانى که صبورى پيشه کردند و به پروردگارشان توکل مى کنند. (۴۲) پيش از تو نفرستاديم مگر مردانى که حجت ها و زبورها به ايشان وحى کرديم، اگر خودتان نمى دانيد، از اهل کتاب بپرسيد. (۴۳) و اين قرآن را به تو نازل کرديم، تا براى مردم آنچه را به ايشان نازل شده، بيان کنى، شايد انديشه کنند. (۴۴) کسانى که نيرنگ هاى بد کرده اند، مگر ايمن شده اند از اين که خدا آن ها را به زمين فرو برد، يا عذاب از آن جايى که احساس نمى کنند، به ايشان رسد. (۴۵) يا در حال آمد و رفتشان، گريبانشان را بگيرد، که فرار کردن نتوانند. (۴۶) يا دچار کمبودشان کند، که پروردگارتان، مهربان و رحيم است. (۴۷) مگر آن چيزها را که خدا خلق کرده، نمى بينيد که سايه هاى آن از راست و چپ ها مى آيد و با تذلل سجده کنان خدايند. (۴۸) هرچه در آسمان و زمين از فرشتگان و جنبندگان است، خدا را سجده مى کنند و تکبر نمى ورزند. (۴۹) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۳۶۹ از پروردگارشان (که از) فوق ايشان است، مى ترسند و آنچه را دستور دارند، انجام مى دهند. (۵۰) خدا گفته است: دو خدا مگيريد، که خدا، فقط خداى يگانه است و از من بترسيد. (۵۱) هرچه در آسمان و زمين است، از اوست و اطاعت خاص اوست، چرا از غير خدا مى ترسيد. (۵۲) هر نعمتى داريد، از خداست و باز وقتى محنتى رسدتان، در پيشگاه او زارى مى کنيد. (۵۳) و چون آن محنت را از شما بردارد، آن وقت گروهى از شما به پروردگارشان شرک آورند. (۵۴) تا عطيه اى را که به ايشان داده ايم، کفران کنند، خوشى کنيد، به زودى خواهيد دانست. (۵۵) براى بتانى که چيزى ندانند از آنچه روزی شان داده ايم، نصيبى نهند، به خدا قسم از آن دروغ ها که مى ساخته ايد، بازخواست مى شويد. (۵۶) براى خدا دختران انگارند و او منزّه است و براى خودشان، هرچه هوس دارند. (۵۷) و چون يکی شان را بشارت دختر دهند، چهره اش تيره گردد و غمزده شود. (۵۸) از قباحت چيزى که بدان بشارتش داده اند، از قوم نهان شود و نداند آن را به ذلت نگه دارد، يا در خاکش نهان کند؟ چه بد است قضاوتى که مى کنند. (۵۹) کسانى که به دنياى ديگر ايمان ندارند، صفت قبيح دارند و صفت اعلى خاص خداست و او، نيرومند و فرزانه است. (۶۰) اگر خدا اين مردم را به ستمشان مؤاخذه مى کرد، روى زمين جنبنده اى نمى گذاشت، ولى تا مدتى معين مهلتشان دهد و چون مدتشان سر آيد، نه ساعتى ديرتر روند و نه جلوتر. (۶۱) چيزى را که از آن کراهت دارند، خاص خدا کنند، زبان هايشان به دروغ نقل کند، که نيکى خاص ايشان است. حق اين است که جهنم از آن هاست و خودشان به سوى آن روانند. (۶۲) قسم به خدا، به تحقيق ما پيغمبران را به سوى جمعى که پيش از تو بودند، فرستاديم، پس شيطان اعمالشان را در نظرشان بياراست، و او، امروز ولىّ و مصاحب آن هاست و عذابى الم انگيز دارند. (۶۳) ما اين کتاب را به تو نازل کرديم، مگر براى آن که مطالبى را که در باره آن اختلاف کرده اند، براى ايشان بيان کنى، و هدايت و رحمتى براى گروه مؤمنان است. (۶۴) «بیان آیات» دو آيه اول اين آيات، داستان هجرت را يادآورى نموده و به مهاجران در راه خدا، وعدۀ نيکويى در دنيا و آخرت مى دهد، و مابقى آيات، داستان شرک مشرکان و تشريع احکام بدون اذن خدا را که کار مشرکان بود، تعقيب و بر حسب معنا جواب مفصلى است به گفتار مشرکان، که دعوت نبوى به ترک عبادت آلهه و ترک تشريع احکام را امرى محال مى دانستند و مى گفتند: «لَو شَاءَ اللهُ مَا عَبَدنَا...». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۳۷۰ «وَ الَّذِينَ هَاجَرُوا فى اللَّهِ مِن بَعْدِ مَا ظلِمُوا لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فى الدُّنْيَا حَسنَةً وَ لاَجْرُ الآخِرَةِ أَکْبرُ لَوْ کانُوا يَعْلَمُونَ»: وعده جميلى است که به مهاجران می دهد، و مؤمنان، دو هجرت داشتند: يکى هجرت از مکه به حبشه، که عده اى از گروندگان به رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» و به اذن خدا و رسولش انجام دادند و مدتى در آن جا، ايمن از شرّ مشرکان و عذاب و فتنه ايشان به سر بردند. دوم: هجرت از مکه به مدينه، که مؤمنان بعد از مهاجرت رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، يکى پس از ديگرى، بدان شهر مهاجرت نمودند. و ظاهرا مراد از هجرت در آيه مورد بحث، هجرت دومى است. سياق دو آيه نيز، با هجرت دومى بيشتر مى سازد، تا اولى. و جملۀ «فِى الله»، متعلق است به «هَاجَرُوا»، و مراد از «مهاجرت در خدا»، اين است که مهاجرت براى کسب رضاى خدا باشد و اين هدف، محيط به ايشان باشد و جز آن، هدف ديگرى نداشته باشند. همچنان که وقتى گفته مى شود: «سَافَرَ فِى طَلَبِ العِلم»، و يا «خَرَجَ فِى طَلَبِ المَعِيشَة»، معنايش اين است که مسافرت کرد به غرض کسب علم و بيرون شد براى به دست آوردن معيشت، و غرض ديگرى نداشت. و از سياق بر مى آيد که جملۀ «مِن بَعدِ مَا ظُلِمُوا» نيز، از نظر معنا، مقيد به همان جملۀ «فِى الله» است، و تقديرش اين است که: «وَ الَّذِينَ هَاجَرُوا فِى اللهِ مِن بَعدِ مَا ظُلِمُوا فِيه: و کسانى که در راه خدا مهاجرت کردند، بعد از آن که در راه خدا ستم ديدند». و اگر کلمۀ «فيه» حذف شد، به منظور اختصار بود. و اگر در تقييد مهاجرت به همين جملۀ «فِى الله» اکتفاء کرد، براى اين که همين جمله محل ابتلاء بود. پس ايستادن براى توضيح خصوص اين جمله، از ساير فقرات آيه مهم تر است. مقصود از «حسنه» در دنيا، که خداوند به مهاجران وعده داده؟ بعضى در تفسير کلمه «حَسَنة» که در جملۀ «لَنُبَوِّئَنَّهُم فِى الدُّنيَا حَسَنَةً» قرار دارد، گفته اند: يعنى شهر خوبى به جاى آن شهرى که ترک گفتند، و آن، مکه و حوالى آن بود که وطن ايشان بود. آنگاه استدلال کرده اند به اين که کلمۀ «لَنُبَوِّئَنَّهُم» از باب «بَوَّأتُ لَهُ مَکَاناً» است. يعنى مکانى را جهت جاى دادن کسى صاف کردم. بعضى ديگر گفته اند: يعنى حالت خوبى، که منظور از آن، فتح و پيروزى و نجات از ذلت و زيردستى کفار است. و بنابر اين تفسير، جملۀ «لَنُبَوِّئَنَّهُم...»، استعاره به کنايه است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۳۷۱ اين دو تفسير، مآلاً يکى است. براى اين که مهاجران در راه خدا، براى دين مهاجرت کردند، که مجتمعى اسلامى و پاک تشکيل دهند که در آن مجتمع، جز خدا کسى پرستش نشود، و جز عدل و احسان، چيزى حکومت نکند. و يا براى اين بود که به مجتمعى وارد شوند و در آن منزل کنند که وضعش چنين باشد. پس اگر از مهاجرتشان اميد حسنه اى داشتند، و يا وعده حسنه اى داده شدند، آن حسنه، همين مجتمع صالح بود، و نيز اگر آن شهر را که بدان مهاجرت کردند، ستودند، براى اين بود که جاى تشکيل چنين مجتمعى بوده، نه براى اين که آب و هوايش خوب بوده. پس هدف و غرض از حسنه اى که وعده داده شدند که در دنيا به آن برسند، همين مجتمع صالح بوده. چه اين که مقصود از «حسنه»، شهر باشد و يا حالت حسنه اى که در آن شهر، به خود مى گيرند. «وَ لَأجرُ الآخِرَةِ خَيرٌ لَو کَانُوا يَعلَمُونَ »: اين، تتميم وعده قبلى و اشاره به اين نکته است که اجر اخروى، از اجر دنيوى که گفته شد، بهتر است. اگر مردم بدانند که خدا در آخرت چه نعمت هايى برايشان آماده کرده، زيرا در آخرت، سعادت آميخته با بدبختى نيست، بلکه خلودى است که فنا در آن راه ندارد و کام و لذتش، با ناکامى توأم نيست. جوار رحمت ربّ العالمين است. «الَّذِينَ صَبرُوا وَ عَلى رَبِّهِمْ يَتَوَکَّلُونَ»: بعيد نيست که از سياق دو آيه مورد بحث، استفاده شود که بيشترين عنايتى که در آن دو است، نسبت به وعده اى است که خدا به مهاجران داده، بدون اين که نظرى داشته باشد که خبر دهد قبل از اين هجرت اتفاق افتاده، يا نه. و خلاصه از سياق استفاده مى شود که: وضع اين دو آيه، وضع جمله شرطيه است، و گويا مى خواهد بفهماند هر کس که در راه خدا مهاجرت کند، اجرى چنين و چنان مى برد. نه اين که بخواهد از وقوع هجرت خبر داده و به مهاجرينش وعده نيکو دهد. آن وقت، در جملۀ «الَّذِينَ صَبَرُوا»، مهاجران در راه خدا را توصيف به صبر و توکّل مى کند، بدون اين که بخواهد نسبت به عکس العمل مهاجران در برابر آزار و اذيت مشرکان در ايام توقفشان در ميان آنان، اظهار نظرى کرده باشد. علت توصيف مهاجران، به دو صفت «صبر» و «توکل» و اگر به اين دو صفت توصيف فرموده، به اين عنايت است که اين دو صفت، در رسيدن به آن غايت حسن که خدا وعده داده، کمال دخالت را دارد. زيرا اگر بر تلخى جهاد، صبر نمى کردند و در هنگام هجوم بلاها، توکلى به خدا نمى داشتند و همه اعتمادشان به خودشان بود، با آن ضعفى که از هر جهت داشتند، جا خالى مى کردند، و نمى توانستند ايستادگى کنند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۳۷۲ آن هم با آن دشمنانى که اصرار و پافشارى در دشمنى خود داشتند، و وقتى به دست دشمن متلاشى مى شدند، آن اجتماع صالح که خدا وعده داده بود، درست نمى شد و از آن بهره برده نمى شد، و قهرا امر آخرتشان هم، تباه مى گرديد. و اگر مراد از اين دو آيه، وعده به خصوص مهاجران صدر اسلام، که قبل از نزول آيه، هجرت کرده بودند، بوده باشد، که آيه خواسته باشد بعد از عمل دلخوششان نموده و در ازاى اين که از وطن و مال و زندگى دست کشيده و فتنه ها و محنت ها ديده بودند، تسليت داده باشد، در اين صورت، جملۀ «الَّذِينَ صَبَرُوا وَ عَلَى رَبِّهِم يَتَوَکَّلُون»، مدح ايشان خواهد بود. مدح در مقابل عکس العمل هايى که در ايام اقامت در مکه و در راه و در مدينه از خود نشان دادند، و صبرى که در برابر آزار مشرکان کردند، و توکلى که بر خداى تعالى نموده و تسليمى که در برابر دستور خدا از خود نشان دادند. «وَ مَا أَرْسَلْنَا مِن قَبْلِک إِلّا رِجَالاً نُّوحِى إِلَيهِمْ فَسئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِن کُنتُمْ لا تَعْلَمُونَ»: در اين جا، به بيان کيفيت ارسال رُسُل و انزال کتب، که قبلا اشاره داشت، بازگشت نموده است، تا براى مشرکان روشن سازد که دعوت دينى، دعوتى عادى و معمولى است، با اين تفاوت که خداوند به صاحبان اين دعوت وحى مى فرستد، و به وسيله وحى، آنچه که صلاح دنيا و آخرت مردم است، به ايشان مى رساند. و هيچ يک از فرستادگان خدا ادعا نکرده و در هيچ يک از کتاب هاى فرستاده شده از ناحيه خدا، ادعا نشده که دعوت دينى، ظهور قدرت غيبيه اى است که هر چيزى را مقهور مى سازد، و اراده تکوينيه اى است که مى تواند نظام عالَم را بر هم زند و سنّت اختيار را باطل کند و مردم را مجبور به قبول نمايد، تا در پاسخش بگويند: «لَو شَاءَ اللهُ مَا عَبَدنَا مِن دُونِهِ مِن شَئٍ...». بنابراين، جملۀ «وَ مَا أرسَلنَا مِن قَبلِکَ إلّا رِجَالاً نُوحِى إلَيهِم»، سياقش حصر رسالت است بر بشر عادى و معمولى، منتهى بشرى که به او وحى شود. و اين حصر، در قبال ادعاى مشرکان است که مى پنداشتند اگر خداوند بشرى را فرستاده خود کند، نظام طبيعت را نقض کرده، اختيار و استطاعت را از بين برده است. با اين بيان روشن مى گردد سخنى که بيشتر مفسران در تفسير آيه گفته اند، صحيح نيست. رده:تفسیر المیزان