المیزان جلد۱۳ بخش۳۴
مؤلف: اين از باب تطبيق عام بر مصداق است.
و در الدر المنثور است که احمد و عبد بن حميد و ترمذى و ابى يعلى و ابن جرير و ابن ابى حاتم و ابن حيان و حاکم (وى سند حديث را صحيح دانسته) و ابن مردويه و بيهقى - در کتاب شعب - از ابى سعيد خدرى، از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» روايت کرده اند که در ذيل جمله «بِمَاء کَالمُهل» فرمود: مانند درد زيت آن قدر سوزاننده است که وقتى نزديکش مى شود که بخورد، پوست صورتش مى افتد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۴۲۴
و در تفسير قمى، در ذيل جمله «بِمَاء کَالمُهل» گفته است: امام «عليه السلام» فرمود: «مُهل» آن چيزى را گويند که در ته زيت مى ماند.
و در تفسير عياشى، از عبداللّه بن سنان، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که فرمود: فرزند آدم، تو خالى خلق شده، و چاره اى از خوردن طعام و نوشيدنى ندارد، و خداى تعالى در اين باب فرموده: «وَ إن يَستَغِيثُوا يُغَاثُوا بِمَاءٍ کَالمُهلِ يَشوِى الوُجُوهُ».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۴۲۵
آيات ۳۲ - ۴۶ سوره کهف
وَ اضرِب لهَُم مَّثَلاً رَّجُلَينِ جَعَلْنَا لاَحَدِهِمَا جَنَّتَينِ مِنْ أَعْنَابٍ وَ حَفَفْنَاهُمَا بِنَخْلٍ وَ جَعَلْنَا بَيْنهُمَا زَرْعاً(۳۲)
کلْتَا الجَْنَّتَينِ ءَاتَت أُکُلَهَا وَ لَمْ تَظلِم مِّنْهُ شيْئاً وَ فَجَّرْنَا خِلَالَهُمَا نهَراً(۳۳)
وَ کانَ لَهُ ثَمَرٌ فَقَالَ لِصاحِبِهِ وَ هُوَ يُحَاوِرُهُ أَنَا أَکْثرُ مِنک مَالاً وَ أَعَزُّ نَفَراً(۳۴)
وَ دَخَلَ جَنَّتَهُ وَ هُوَ ظالِمٌ لِّنَفْسِهِ قَالَ مَا أَظنُّ أَن تَبِيدَ هَذِهِ أَبَداً(۳۵)
وَ مَا أَظُنُّ السَّاعَةَ قَائمَةً وَ لَئن رُّدِدتُ إِلى رَبّى لاَجِدَنَّ خَيراً مِّنْهَا مُنقَلَباً(۳۶)
قَالَ لَهُ صاحِبُهُ وَ هُوَ يُحَاوِرُهُ أَکَفَرْت بِالَّذِى خَلَقَک مِن تُرَابٍ ثُمَّ مِن نُّطفَةٍ ثُمَّ سَوَّاک رَجُلاً(۳۷)
لَّکِنَّا هُوَ اللَّهُ رَبّى وَ لا أُشرِک بِرَبّى أَحَداً(۳۸)
وَ لَوْلا إِذْ دَخَلْتَ جَنَّتَک قُلْت مَا شَاءَ اللَّهُ لا قُوَّةَ إِلّا بِاللَّهِ إِن تَرَنِ أَنَا أَقَلَّ مِنک مَالاً وَ وَلَداً(۳۹)
فَعَسى رَبّى أَن يُؤْتِينِ خَيراً مِّن جَنَّتِک وَ يُرْسِلَ عَلَيهَا حُسبَاناً مِّنَ السّمَاءِ فَتُصبِحَ صَعِيداً زَلَقاً(۴۰)
أَوْ يُصبِحَ مَاؤُهَا غَوْراً فَلَن تَستَطِيعَ لَهُ طلَباً(۴۱)
وَ أُحِيط بِثَمَرِهِ فَأَصبَحَ يُقَلِّب کَفَّيْهِ عَلى مَا أَنفَقَ فِيهَا وَ هِىَ خَاوِيَةٌ عَلى عُرُوشهَا وَ يَقُولُ يَا لَيْتَنى لَمْ أُشرِک بِرَبّى أَحَداً(۴۲)
وَ لَمْ تَکُن لَّهُ فِئَةٌ يَنصرُونَهُ مِن دُونِ اللَّهِ وَ مَا کانَ مُنتَصراً(۴۳)
هُنَالِک الْوَلَايَةُ للَّهِ الحَْقِّ هُوَ خَيرٌ ثَوَاباً وَ خَيرٌ عُقْباً(۴۴)
وَ اضرِب لهَُم مَّثَلَ الحَْيَوةِ الدُّنْيَا کَمَاءٍ أَنزَلْنَاهُ مِنَ السّمَاءِ فَاخْتَلَط بِهِ نَبَاتُ الاَرْضِ فَأَصبَحَ هَشِيماً تَذْرُوهُ الرِّيَاحُ وَ کانَ اللَّهُ عَلى کُلِّ شَىْءٍ مُّقْتَدِراً(۴۵)
الْمَالُ وَ الْبَنُونَ زِينَةُ الْحَيَوةِ الدُّنْيَا وَ الْبَاقِيَات الصالِحَاتُ خَيرٌ عِندَ رَبِّک ثَوَاباً وَ خَيرٌ أَمَلاً(۴۶)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۴۲۶
«ترجمه آیات»
براى ايشان مثلى بزن: دو مرد که يکى را دو باغ داده بوديم از تاک ها و آن را به نخل ها احاطه کرده بوديم و ميان آن زرع کرده بوديم. (۳۲)
هر دو باغ ميوه خويش را مى داد و به هيچ وجه نقصان نمى يافت، و ميان باغ ها نهرى بشکافتيم. (۳۳)
و ميوه ها داشت. پس به رفيق خود که با وى گفتگو مى کرد، گفت: من از جهت مال از تو بيشتر و به عده از تو نيرومند ترم. (۳۴)
و به باغ خود شد، در حالى که ستمگر به نفس خويش بود، گفت: گمان ندارم که هيچ وقت اين باغ نابود شود. (۳۵)
گمان ندارم رستاخيز به پا شود، و اگر به سوى پروردگارم برند، سوگند که در آن جا نيز بهتر از اين خواهم يافت. (۳۶)
رفيقش که با او گفتگو مى کرد، گفت: مگر به آن که تو را از خاک آفريد و آنگاه از نطفه و سپس به صورت مردى بپرداخت، کافر شده اى؟ (۳۷)
ولى او خداى يکتا و پروردگار من است و هيچ کس را با پروردگار خود شريک نمى کنم. (۳۸)
چرا وقتى به باغ خويش در آمدى، نگفتى هرچه خدا خواهد، همان شود که نيرويى جز به تأييد خدا نيست، اگر مرا بينى که به مال و فرزند از تو کمترم. (۳۹)
باشد که پروردگارم بهتر از باغ تو به من دهد، و به باغ تو از آسمان صاعقه ها فرستد، که زمين باير شود. (۴۰)
يا آب آن به اعماق فرو رود که جستن آن ديگر نتوانى. (۴۱)
و ميوه هاى آن نابود گشت و بنا کرد دو دست خويش به حسرت آن مالى که در آن خرج کرده بود، زير و رو مى کرد که تاک ها بر جفته ها سقوط کرده بود، و مى گفت: اى کاش، هيچ کس را با پروردگار خويش شريک نپنداشته بودم. (۴۲)
و او را غير خدا گروهى نباشد که يارى اش کنند، و يارى خويش کردن نتواند. (۴۳)
در آن جا يارى کردن خاص خداى حق است، که پاداش او بهتر و سرانجام دادن او نيکتر است. (۴۴)
براى آن ها زندگى اين دنيا را مَثَل بزن، چون آبى است که از آسمان نازل کرده ايم و به وسيله آن گياهان زمين پيوسته شود، آنگاه خشک گردد و بادها آن را پراکنده کند، و خدا به همه چيز توانا است. (۴۵)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۴۲۷
مال و فرزندان زيور زندگى اين دنيا است و کارهاى شايسته نزد پروردگارت ماندنى و داراى پاداشى بهتر و اميد آن بيشتر است. (۴۶)
«ترجمه آیات»
اين آيات متضمن دو مَثَل است که حقيقت ملکيت آدمى را نسبت به آنچه در زندگى دنيا از اموال و اولاد - که زخارف زندگى اند و زينت هاى فريب دهنده و سريع الزوال اند و آدمى را از ياد پروردگارش غافل و مشغول مى سازند، و واهمه او را تا حدى مجذوب خود مى سازد که به جاى خدا به آن ها رکون و اعتماد مى کند و به خيالش مى قبولاند که راستى مالک آن ها است - بيان مى کند، و مى فهماند که اين فکر جز وهم و خيال چيز ديگرى نيست. به شهادت اين که وقتى بلايى از ناحيه خداى سبحان آمد، همه را به باد فنا گرفته، براى انسان چيزى جز خاطره اى که بعد از بيدارى از عالم رؤيا به ياد مى ماند، و جز آرزوهاى کاذب باقى نمى گذارد.
پس برگشت اين آيات به توضيح همان حقيقتى است که خداى سبحان در آيه «إنّا جَعَلنَا مَا عَلَى الأرضِ زِينَةً لَهَا... صَعِيداً جُرُزاً» بدان اشاره مى کند.
مَثَلى بيانگر حال دنيا طلبان که به مالکيت کاذب خود دل بسته اند
«وَ اضرِب لهَُم مَثَلاً رَّجُلَينِ جَعَلْنَا لاَحَدِهِمَا جَنَّتَينِ مِنْ أَعْنَابٍ...»:
يعنى: براى اين مردمى که فرو رفته در زينت حيات دنيا شده اند، و از ذکر خدا روى گردان گشته اند، مَثَلى بزن تا برايشان روشن گردد که دل جز به سراى خالى از حقيقت نداده اند، و آنچه که بدان فريفته شده اند، خيالى بيش نيست و واقعيتى ندارد.
بعضى از مفسران گفته اند: مطلبى که اين مَثَل متضمن است، تنها يک مَثَل است که ممکن است صرف فرض باشد، و دلالت ندارد بر اين که مَثَل مزبور يک واقعيت خارجى بوده است. ولى ديگران گفته اند که مَثَل مذکور يک قضيه واقعى است که در خارج اتفاق افتاده. چون اصولا هر مَثَلى بايد واقعيتى خارجى داشته باشد. و در خصوص اين مَثَل قصه هاى مختلفى روايت شده که متأسفانه به هيچ يک نمى توان اعتماد نمود. آنچه که تدبر در سياق قصه دست مى دهد، اين است که دو باغ بوده و منحصرا درختان آن دو، انگور و خرما بوده در بين آن دو، زراعت بوده و شواهد ديگر تأیید مى کند که قضيه يک قضيه خارجى بوده، نه صرف فرض.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۴۲۸
و اين که فرمود: «جَنَّتَينِ مِن أعنَاب»، يعنى از درخت مو. چون بسيار مى شود که ميوه را بر درختش اطلاق مى کنند. (مثلا مى گويند: من يک باغ زردآلو دارم و مقصود درخت زردآلو است).
و اين که فرمود: «وَ حَفَفنَاهُمَا بِنَخلٍ»، يعنى ما درخت هاى خرما را دور آن باغ قرار داديم. و اين که فرمود: «وَ جَعَلنَا بَينَهُمَا زَرعاً»، يعنى ما ميان و فاصله دو باغ را زراعت قرار داديم، و به وسيله اين زمين هاى زراعتى، دو باغ مذکور به هم وصل مى شوند، و با يک نظام اداره مى شدند، و مجموع اين دو باغ و زمين هايش، هم ميوه صاحبش را تأمين مى کرده و هم آذوقه اش را.
«کلْتَا الجَْنَّتَينِ آتَت أُکُلَهَا...»:
کلمه «أُکُل» - به ضمّ دو حرف اول - به معناى مأکول است، و مراد از آوردن مأکول آن، به ثمر نشاندن درختان آن دو، يعنى انگور و خرما است.
«وَ لَم تَظلِم مِنهُ شَيئاً» - «ظلم» در اين جا به معناى نقص است. و ضمير «مِنهُ» به «أُکُل» بر مى گردد. يعنى از خوردنى آن چيزى کم ننهاد.
«وَ فَجَّرنَا خِلَالَهُمَا نَهَراً» - يعنى وسط آن دو باغ، نهرى از آب کنديم که به وسيله آن نهر، باغ ها آبيارى مى شدند، و از نزديک ترين راه احتياجشان به آب برآورده مى شد و حاجت نبود که از راه دور آب بياورند.
«وَ کانَ لَهُ ثَمَرٌ»:
ضمير در اين جمله به کلمه «رجل» بر مى گردد. و مقصود از «ثمر» انواع مال است، همچنان که در صحاح آمده و از قاموس نقل شده است. و بعضى گفته اند: ضمير به «نخل» بر مى گردد، و «ثمر» هم، ثمر نخل است. و بعضى گفته اند: منظور اين است که آن مرد علاوه بر داشتن اين دو باغ، ثمر زيادى نيز داشت. وليکن از همه اين چند معنا، معناى اول موجه تر است، و از آن گذشته معناى دوم.
ممکن هم هست که مراد از «آوردن دو بهشت ميوه خود را بدون اين که ظلم کند»، اين باشد که درختان به حدى از رشد و نمو رسيده بودند که ديگر اوان ميوه آوردنشان شده بود (و به اصطلاح به بار نشسته بود). و نيز ممکن است مقصود از جمله «وَ کَانَ لَهُ ثَمَر» اين باشد که نه تنها درختان به حد ميوه دار شدن رسيده بودند، بلکه نظير تابستان بالفعل هم ميوه بر درختان وجود داشت. اين وجه، وجه رو به راه و بى دردسرى است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۴۲۹
فخر فروشى و تکبر ثروتمند غافل در برابر رفيق مؤمن خود
«فَقَالَ لِصاحِبِهِ وَ هُوَ يحَاوِرُهُ أَنَا أَکْثرُ مِنک مَالاً وَ أَعَزُّ نَفَراً»:
«محاورة»، به معناى مخاطبه و رو در روى يکديگر گفت و شنود کردن است. و کلمه «نفر» به معناى اشخاصى است که به نوعى ملازم با کسى باشند، و اگر نفرشان ناميده اند، چون اگر آن شخص کوچ کند، اين ها نيز مى کنند. (چون کلمه «نفر» به معناى کوچ کردن است).
و به همين جهت بعضى از مفسران کلمه مذکور را در آيه به معناى خدم و اولاد گرفته اند. بعضى ديگر به قوم و عشيره معنا کرده اند. ولى معناى اولى با مطلبى که خداى تعالى از رفيق صاحب باغ حکايت مى کند که گفت: «أن تَرَنِ أنَا أقَلُّ مِنکَ مَالاً وَ وَلَداً» سازگارتر است. چون در اين جا در قبال مال به جاى نفر، اولاد را ذکر کرده، و معنايش اين مى شود که: آن شخص که برايش باغ ها قرار داديم، به رفيقش در حالى که با او گفتگو و بحث مى کرد، گفت: «من از تو مال بيشترى دارم، و عزتم از نظر نفرات، يعنى اولاد و خدم، از عزت تو بيشتر است».
و اين سخن، خود حکايت از پندارى مى کند که او داشته و با داشتن آن از حق منحرف گشته. چون گويا خود را در آنچه خدا روزی اش کرده - از مال و اولاد - مطلق التصرف ديده، که احدى در آنچه از او اراده کند، نمى تواند مزاحمش شود. در نتيجه معتقد شده که به راستى مالک آن ها است، و اين پندار تا اين جايش عيبى ندارد، وليکن او در اثر قوت اين پندار فراموش کرده که خدا اين املاک را به وى تمليک کرده است، و الآن باز هم مالک حقيقى همو است. و اگر خداى تعالى از زينت زندگى دنيا، که فتنه و آزمايشى مهم است، به کسى مى دهد، براى همين است که افراد خبيث از افراد طيب جدا شوند.
آرى، اين خداى سبحان است که ميان آدمى و زينت زندگى دنيا، اين جذبه و کشش را قرار داده تا او را امتحان کند، و آن بیچاره خيال مى کند که با داشتن اين زينت ها، حاجتى به خدا نداشته، منقطع از خدا و مستقل به نفس است، و هرچه اثر و خاصيت هست، در همين زينت هاى دنيوى و اسباب ظاهرى است که برايش مسخر شده.
در نتيجه خداى سبحان را از ياد برده، به اسباب ظاهرى رکون و اعتماد مى کند و اين، خود همان شرکى است که از آن نهى شده. از سوى ديگر وقتى متوجه خودش مى شود که چگونه و با چه زرنگى و فعاليتى در اين ماديات دخل و تصرف مى کند، به اين پندارها دچار مى شود که زرنگى و فعاليت از کرامت و فضيلت خود اوست، از اين ناحيه هم دچار مرضى کشنده مى گردد، وآن تکبر بر ديگران است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه :۴۳۰
و اين اختلاف دو وصفى که در آيه است، يعنى وصف ملک را به اين تعبير که: «جَعَلنَا لِأحَدِهِمَا جَنَّتَين...» و وصف آن شخص خويشتن را به اين که: «أنَا أکثَرُ مِنکَ مَالاً وَ أعَزُّ نَفَراً»، با اين که ممکن بود در اولى بفرمايد: «کَانَ لِأحَدَهِمَا جَنَّتَان: يکى از آن دو نفر، دو قطعه باغ داشت»، به همين حقيقت که گفتيم بر مى گردد، يعنى شخص مذکور جز خودش کسى را نمى ديده و پروردگارش را که او را بر حظوظ مادى اش مسلط کرده و به نفراتى که ارزانيش داشته، عزتش بخشيده، به کلى فراموش کرده، و با چنين درکى بوده که به رفيقش گفته: «أنَا أکثَرُ مِنکَ مَالاً وَ أعَزُّ نَفَراً»، و اين همانند درک و فهمى است که قارون را واداشت تا به کسى که نصيحتش مى کرد (که از داشتن مال زياد خرسندى مکن و با آن به ديگران احسان کن)، بگويد: «إنَّمَا أُوتِيتُهُ عَلَى عِلمٍ».
آرى، گفتن اين که «أنَا أکثَرُ مِنکَ مَالاً...» کشف از اين مى کند که گوينده اش براى خود کرامتى نفسى و استحقاقى ذاتى معتقد بوده و به خاطر غفلت از خدا دچار شرک گشته و به اسباب ظاهرى رکون نموده، و وقتى داخل باغ خود مى شود، همچنان که خداى تعالى حکايت نموده، مى گويد: «مَا أظُنُّ أن تَبِيدَ هَذِهِ أبَداً وَ مَا أظُنُّ السَّاعَةَ قَائِمَةً».
«وَ دَخَلَ جَنَّتَهُ وَ هُوَ ظالِمٌ لِّنَفْسِهِ قَالَ...مِنْهَا مُنقَلَباً»:
چهار ضميرى که در اين آيه است، به کلمه «رجل» بر مى گردد. و مقصود از اين که فرمود: «داخل باغش شد»، با اين که دو تا باغ داشت، جنس باغ است، و بدين جهت کلمه «جنّت» را به صيغه تثنيه نياورده. بعضى گفته اند: از اين جهت تثنيه نياورده که انسان هرچند باغ متعدد داشته باشد، در هنگام وارد شدن، به يک يک آن ها وارد مى شود و در آنِ واحد نمى تواند داخل دو تا باغ شود.
و در کشاف گفته: اگر کسى اشکال کند که چرا کلمه «جنّت» را بعد از آن که تثنيه آورده بود، مفرد آورد، در جوابش مى گويم: معناى اين مفرد آوردن، اين است که اين شخص چون در آخرت بهره اى از بهشت ندارد، بهشت او، تنها همين است که در دنيا دارد، و ديگر از بهشتى که مؤمنان را بدان وعده داده اند، نصيب ندارد. و در افاده اين معنا، يک جنت و دو جنت مورد نظر نيست و حقا نکته اى است لطيف.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۴۳۱
و اين که فرمود: «وَ هُوَ ظَالِمٌ لِنَفسِهِ»، از اين جهت ظالم بوده که نسبت به رفيقش تکبر ورزيده که گفته است: «أنَا أکثَرُ مِنکَ مَالاً». چون اين کلام کشف مى کند از اين که وى دچار عجب به خويشتن و شرک به خدا و تکبر به رفيقش و نسيان خدا و رکون به اسباب ظاهرى بوده، که هر يک از اين ها به تنهايى، يکى از رذائل کشنده اخلاقى است.
و در جمله «قَالَ مَا أظُنُّ أن تَبِيدَ هَذِهِ أبَداً»، کلمه «بيد» و «بيدودة»، به معناى هلاکت و نابودى است، و کلمه «هذه»، اشاره به «جنّت» است. و اگر جمله را به طور فصل آورد، براى اين است که در واقع جواب از سؤالى تقديرى است. گويا بعد از آن که فرمود: «وَ دَخَلَ جَنَّتَةُ» داخل باغش شد»، شخصى پرسيده: آنگاه چه کرد؟ در جوابش فرموده: گفت گمان نمى کنم تا ابد اين باغ از بين برود.
دلبستگی فطری آدمى به چيزى که آن را ماندگار می پندارد
و اين که از بقاى باغ خود و فناناپذيرى آن، اين طور تعبير کرده (که گمان نمى کنم اين باغ از بين برود)، از باب کنايه است، و خواسته است بگويد: فرض نابودى آن، فرضى غير قابل اعتناء است، که حتى گمان آن هم نمى رود. پس معناى جمله مزبور اين مى شود که: بقاى اين باغ و دوام آن، از چيزهايى است که نفس بدان اطمينان دارد، و در آن هيچ ترديدى نمى کند تا به فکر نابودى آن بيفتد و احتمالش را بدهد.
و اين جريان نمودار حال آدمى است و مى فهماند که به طور کلّى دل آدمى به چيزى که فانى مى شود، تعلق نمى گيرد، و اگر تعلق نگيرد، نه از آن جهت است که تغيير و زوال مى پذيرد، بلکه از اين جهت است که در آن بويى از بقاء استشمام مى کند. حال هر کسى به قدر فهمش نسبت به بقاء و زوال اشياء فکر مى کند، در هر چيزى هر قدر بقاء ببيند، به همان مقدار مجذوب آن مى شود و ديگر به فروض فنا و زوال آن توجه نمى کند.
و لذا مى بينى که وقتى دنيا به او روى مى آورد، دلش بدان آرامش و اطمينان يافته، سرگرم بهره گيرى از آن و از زينت هاى آن مى شود و از غير آن، يعنى امور معنوى منقطع مى گردد. هواها يکى پس از ديگرى برايش پديد مى آيد، آرزوهايش دور و دراز مى گردد. تو گویى نه براى خود فنایى مى بيند، و نه براى نعمت هايى که در دست دارد، زوالى احساس مى کند، و نه براى آن اسبابى که به کام او در جريان است، انقطاعى سراغ دارد.
و نيز او را مى بينى که وقتى دنيا به او پشت مى کند، دچار يأس و نوميدى گشته، هر روزنه اميدى که هست، از ياد مى برد، و چنين مى پندارد که اين بختى و نکبتش زوال نمى پذيرد. اين نيز هميشه و تا ابد هست.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۴۳۲
و سبب همه اين ها، آن فطرتى است که خدا در نهاد او به وديعه گذاشته، که نسبت به زينت دنيا علاقه مند باشد تا او را از اين راه آزمايش کند. اگر آدمى به ياد خدا باشد، البته دنيا و آنچه را که در آن است، آن طور که هست، مى بيند، ولى اگر از ياد پروردگارش اعراض کند، به خودش و به زينت دنيوى که در دست دارد و به اسباب ظاهرى که در پيرامون اوست، دل بسته و به وضع حاضرى که مشاهده مى کند، دل مى بندد، و جاذبه اى که در اين امور مادى هست، کار او را بدين جا منتهى مى کند که نسبت به آن ها، جمود به خرج داده، ديگر توجهى به فنا و زوال آن ها نمى نمايد. تنها بقاى آن ها را مى بيند، و هر قدر هم فطرتش به گوش دلش نهيب بزند که روزگار به زودى با تو نيرنگ مى کند، و اسباب ظاهرى به زودى تو را تنها مى گذارند، و لذات مادى به زودى با تو خداحافظى خواهند کرد، و زندگى محدود تو به زودى به پايان مى رسد، گوش نمى دهد، و پيروى هوا و هوس ها و طول آمال نمى گذارد که گوش دهد، و به اين نهيب فطرتش از خواب خرگوشى بيدار گردد.
اين وضع مردم دنيازده است که همواره آراى متناقض از خود نشان داده. به اين معنا که کارهايى مى کنند که هوا و هوسشان آن را تصديق مى کند، و عقل و فطرتشان آن را تکذيب مى کند، و آنان همچنان به رأى هوا و هوس خود، رکون و اعتماد دارند، و همين اعتماد، ايشان را از التفات به آنچه عقل اقتضاء مى کند، باز مى دارد.
اين است معنا و جهت اين که اسباب ظاهرى را باقى و زينت حيات دنيا را دائمى مى پندارند، و لذا خداى تعالى، کلام ايشان را اين طور حکايت کرده که او گفت: «مَا أظُنُّ أن تَبِيدَ هَذِهِ أبَداً»، و چنين حکايت نکرده که او گفت: «هَذِهِ لَاتَبِيدُ أبَداً: اين باغ ابدا فانى نمى شود». همچنان که از او حکايت کرده که درباره قيامت گفته: «مَا أظُنُّ السَّاعَةَ قَائِمَةً: گمان نمى کنم قيامت آمدنى باشد».
و اين طرز حرف زدن، مبنى بر همان اساسى است که در نفى ابدى در جمله «مَا أظُنُّ أن تَبِيدَ هَذِهِ أبَداً» بيان نموديم و گفتيم که: تعلق به امور مادى باعث مى شود که آدمى تغيير وضع موجود و قيام قيامت را استبعاد کند. خداى سبحان، هر جا که استدلال مشرکان بر نفى معاد را حکايت مى کند، همه را مبنى بر اساس استبعاد مى داند. مثل اين که گفته: «مَن يُحيِى العِظَامِ وَ هِىَ رَمِيمٌ». و يا گفته اند: «ءَإذَا ضَلَلنَا فِى الأرضِ ءإنَّا لَفِى خَلقٍ جَدِيدٍ».
توانگر غافل از خدا، خود را شايسته برخوردارى و تنعم مى داند، حتى در قيامت!
«وَ لَئِن رُدِدتُ إلَى رَبِّى لَأجِدَنَّ خَيراً مِنهَا مُنقَلَباً» - اين کلام مبنى بر همان اساس گذشته است که گفتيم چنين افرادى براى خود کرامت و استحقاقى براى خيرات معتقد مى شوند، که خود باعث اميد و رجایى کاذب نسبت به هر خيرى و سعادتى مى گردد. يعنى چنين کسانى آرزومند مى شوند که بدون سعى و عمل، به سعادت هايى که منوط به عمل است، نائل آيند.
آن وقت از درِ استبعاد مى گويند: چطور ممکن است قيامت قيام کند؟ و به فرضى هم که قيام کند و من به سوى پروردگارم برگردانده شوم، در آن جا نيز به خاطر کرامت نفسانى و حرمت ذاتى که دارم، به باغ و بهشتى بهتر از اين بهشت و به زندگيى بهتر از اين زندگى خواهم رسيد.
اين گوينده بینوا در اين ادعايى که براى خود مى کند، آن قدر خود را فريب داده که در سخن خود سوگند هم مى خورد. چون حرف «لام» که بر سرِ جمله «وَ لَئِن رُدِدتُ» در آمده، «لام» قسم است. و به علاوه، گفتار خود را با لام تأکيد در اول کلمه «لَأجِدَنَّ» و نون تأکيد در آخرش مؤکد مى کند.
و اگر به جاى اين که بگويد: «خدا مرا به زندگى بهترى مى رساند»، گفت: «به زندگى بهتر مى رسم» و به جاى اين که بگويد: «خدا مرا باغ بهترى مى دهد»، گفت: «باغ بهترى خواهم داشت»، همه به علت آن کرامتى است که براى خود قائل شده.
اين دو آيه مورد بحث، همان مضمونى را افاده مى کند که آيه شريفه «وَ لَئِن أذَقنَاهُ رَحمَةً مِنَّا مِن بَعدِ ضَرَّاءَ مَسَّتةُ لَيَقُولَنَّ هَذَا لِى وَ مَا أظُنُّ السَّاعَةَ قَائِمَةً وَ لَئِن رُجِعتُ إلَى رَبِّى إنَّ لِى عِندَهُ لَلحُسنَى» آن را مى رساند.
توضيح جواب رفيق مؤمن آن مرد توانگر مغرور، به او
«قَالَ لَهُ صاحِبُهُ وَ هُوَ يُحَاوِرُهُ أَکَفَرْت بِالَّذِى خَلَقَک مِن تُرَابٍ ثُمَّ مِن نُّطفَةٍ ثُمَّ سَوَّاکَ رَجُلاً»:
اين آيه شريفه و مابعدش تا آخر آيه چهارم، پاسخ رفيق آن شخص را در ردّ گفتار وى حکايت مى کند، که يک جا گفته بود: «أنَا أکثَرُ مِنکَ مَالاً وَ أعَزُّ نَفَراً». و جاى ديگر هنگامى که وارد باغش شده بود، گفته بود: «مَا أظُنُّ أن تَبِيدَ هَذِهِ أبَداً».
رفيق او، سخن وى را تجزيه و تحليل نموده و از دو جهت مورد اشکال قرار داده است. جهت اول اين که: بر خداى سبحان استعلاء ورزيده و براى خود و آنچه که از اموال و نفرات دارد، دعوى استقلال نموده و خود را با داشتن قدرت و قوت از قدرت و نيروى خدا بى نياز دانسته است.
جهت دوم: استعلاء و تکبرى که نسبت به خود او ورزيده و او را به خاطر کم پولى اش خوار شمرده است. بعد از ردّ اين دو جهت، با يک جمله، زيرآب هر دو جهت را يکباره زده است، و ماده پندارهاى وى را از ريشه قطع کرده است.
در جمله «أکَفَرتَ بِالَّذِى خَلَقَکَ» تا آن جا که فرمود: «إلّا بِاللّه»، دعوى اول او را رد کرده، و در جمله «إن تَرَنِ أنَا أقَلُّ» تا کلمه «طَلَبا» دعوى دوم را.
و اگر جمله «وَ هُوَ يُحَاوِرُهُ» را اعاده کرده و دوبار ذکر نموده، براى اشاره به اين جهت است که آن شخص از شنيدن سخنان غرورآميز آن شخص ديگر تغيير حالتى نداده و سکينت و وقار ايمان خود را از دست ننهاده، همان طور که در بار اول رعايت ادب و رفق و مداراى با وى را داشته، بعد از شنيدن سخنان ياوه او، باز هم به نرمى و ملاطفت جواب داده است، نه به خشونت، و نه به طرزى که نفرين به او تلقى شود و ناراحتش کند، بلکه به همين مقدار قناعت کرده که به طور رمز به او برساند، که ممکن است روزى اين باغ هاى تو به صورت بيابانى لخت و عور درآمده، چشمه آن نيز خشک گردد.
وجه اين که مرد فقير در جمله: «أکَفَرتَ بِالَّذِى خَلَقَکَ»، رفيق توانگر خود را کافر خواند
و اين که گفت: «أکَفَرتَ بِالَّذِى خَلَقَک» استفهامى است انکارى، که مضامين کلام او را انکار نموده است. چون کلام او، همان طور که گفتيم، متضمن شرک به خداى سبحان و دعوى استقلال براى خود و براى اسباب و مسبّبات بود که از فروع شرک او همان استبعاد او نسبت به قيام قيامت و ترديد در آن بود.
و اما اين که زمخشرى در کشاف گفته که: «آن شخص رفيقش را به خاطر اين که در مسأله معاد شک ورزيده، کافر دانسته، همان طور که منکر نبوت و تکذيب کننده يک پيامبر کافر است»، حرف صحيحى نيست. چگونه مى شود اين طور باشد و حال آن که اگر تکفير به خاطر شک در معاد بود، آن شخص در مقام دفاع از خود نمى گفت: «من براى خدا هيچ شريکى قائل نيستم»، بلکه مى گفت: «من ايمان به معاد دارم»، و اگر بگويى آيات مورد بحث صراحت دارد در اين که شخص مزبور مشرک بوده است، و مشرکان اند که منکر معادند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۴۳۵
در جوابت مى گوييم: فرد مورد نظر مشرک به معناى بت پرست نبوده، چون خودش در خلال گفتارش حرف هايى زده که با اصول بت پرستى هيچ سازش ندارد. مثلا از خداى تعالى به کلمه «رَبّّى: پروردگارم» تعبير کرده و بت پرستان، خدا را پروردگار انسان و اله و معبود او نمى دانند، بلکه او را پروردگار پروردگاران (ربّ الارباب) و معبود خدايان خويش مى دانند.
از سوى ديگر، همان طور که قبلا هم اشاره کرديم، وى به طور صراحت اصل معاد را انکار نکرده، بلکه در آن ترديد نموده است، و چون درباره آن فکر نکرده بود و از تفکر درباره معاد اعراض داشته، لذا در وجود آن ترديد نموده است. چون اگر انکار مى داشت، مى گفت: «وَ لَو رُدِدتُ»، و اين طور نگفت، بلکه گفت: «وَ لَئِن رُدِدتُ إلِى رَبِّى».
و توبيخى که در آيه به وى شده، اين است که: وى دچار مبادى شرک شده بود. يعنى در نتيجه نسيان پروردگار، به استقلال خود و استقلال اسباب ظاهرى معتقد شده بود، که همين خود مستلزم عزل خداى تعالى از ربوبيت و زمام ملک و تدبير را به دست غير او دانستن است، و اين خود ريشه و اصلى است که هر فساد ديگرى از آن سر مى زند. حال چه اين که چنين شخصى به زبان موحد باشد و يا منکر آن، و معتقد به الوهيت آلهه هم باشد.
زمخشرى در ذيل جمله «قَالَ مَا أظُنُّ أن تَبِيدَ هَذِهِ أبَداً» گفته - و چه خوب هم گفته: بيشتر اغنياء و توانگران از مسلمين را مى بينى که اگر به زبان اقرار به شرک نمى کنند، بارى زبان حالشان گوياى اين حقيقت است که در دل ايمانى به خداى يگانه ندارند.
اين مرد با ايمان، ادعاى رفيقش را با جمله «أکَفَرتَ بِالَّذِى خَلَقَکَ مِن تُرَابٍ ثُمّ مِن نُطفَةٍ ثُمّ سَوّيکَ رَجُلاً» از اين راه باطل کرده، که وى را به اصل او که همان خاک است، متوجه نمايد، و اين که پس از خاک بودن به صورت نطفه، و پس از آن به صورت انسانى تمام عيار و داراى صفات و آثارى گشته است. و همه اين اطوار به موهبت خداى تعالى بوده، چون اصل او، يعنى خاک، هيچ يک از اين اطوار را نداشته و غير اصلش، هيچ چيز ديگرى از اسباب ظاهرى مادى نيز چنين آثارى ندارد. زيرا اسباب ظاهرى هم مانند خود انسان نه مالک خويشتن است، و نه مالک آثار خويشتن. هرچه دارد، به موهبت خداى سبحان است.
پس آنچه که آدمى، يعنى يک انسان تمام عيار و تامّ الخلقه از علم و قدرت و حيات و تدبير دارد، و با تدبير خود اسباب هستى و طبيعى عالم را در راه رسيدن به مقاصدش تسخير مى کند، همه و همه، تنها مملوک خداى سبحان است، و خدا آن ها را به انسان داده و از ملک خودش بيرون نياورده،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۴۳۶
و هرچه را که به انسان داده و آدمى را متلبس بدان نموده، با مشيت خود نموده، که اگر نمى خواست انسان خودش مالک هيچ چيز نبود. پس انسان نمى تواند مستقل از خداى سبحان باشد، نه در ذاتش، و نه در آثار ذاتش، و نه در چيزى از اسباب هستى که در اختيار دارد.
مرد مؤمن در پاسخ رفيقش مى گويد: تو مشتى خاک و سپس قطره اى نطفه بودى که بويى از انسانيت و مردانگى و آثار مردانگى را مالک نبودى و خداى سبحان، هرچه را که دارى، به تو داد، و به مشيتش تمليک کرد، و هم اکنون نيز مالک حقيقى آنچه دارى هموست، و با اين حال چگونه به او کفر مى ورزى و ربوبيت او را مى پوشانى؟ تو کجا و استقلال کجا؟
«لَّکِنَّا هُوَ اللَّهُ رَبّى وَ لا أُشرِکُ بِرَبّى أَحَداً»:
در قرائت مشهور کلمه «لکنّ» با تشديد و بدون الف وصل قرائت شده که در هنگام وقف بى حرکت خوانده مى شود، و به طورى که گفته اند: اصل آن «لکن أنا» بوده که همزه «أنا» بعد از نقل فتحه اش به نون حذف شده، و دو نون در يکديگر ادغام گرديده که در حالت وصل با نون مشدده و با صداى بالا و بدون الف قرائت مى شود، و در حالت وقف با الف. مانند کلمه «أنا» که ضمير تکلم است و در حالت وصلى به صورت «أن»، يعنى الف و نون بدون همزه، و در حالت وقفى با همزه قرائت مى شود.
در آيه مورد بحث، لفظ «ربّى» مکرر شده که در نوبت دوم از باب به کار بردن ظاهر در جاى ضمير آمده، و گرنه حق سياق اين بود که به صورت ضمير و به عبارت: «لا أُشرِکُ بِهِ أحَداً» آمده باشد، و از اين جهت اسم ظاهر آمده که به علت حکم اشاره کرده باشد. چون تعليق حکم بر وصف عليت را مى رساند. گوئى که گفته است: «لا أُشرِکُ بِهِ أحَداً لِأنَّهُ رَبّى: من احدى را شريک او قرار نمى دهم، چون او پروردگار من است»، و جائز نيست کسى را شريک او بدانم، و اين بيان حال هر مرد مؤمنى است که در قبال کفار و ادعاهايى که ايشان بر خود مى کنند، بايد خاطرنشان سازد.
«وَ لَوْلا إِذْ دَخَلْتَ جَنَّتَک قُلْتَ مَا شاءَ اللَّهُ لا قُوَّةَ إِلا بِاللَّهِ»:
اين جمله، تتمه کلام مرد مؤمن در خطاب به رفيق کافرش مى باشد که او را توبيخ و ملامت مى کند که در هنگام ورود به باغش دچار غرور گشته و گفت: گمان نمى کنم ابدا اين باغ نابود شود، و به وى مى گويد: چرا در آن هنگام نگفتى «مَا شَاءَ اللّهُ لا قُوَّةَ إلّا بِاللّه»،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۴۳۷
و چرا با گفتن اين دو کلمه، همه امور را به خدا نسبت ندادى، و حول و قوه را منحصر به او نکردى، با اين که برايت گفتم که همه نعمت ها به مشيت او وابسته است، و هيچ حول و قوه اى جز به عنايت او نيست.
رده:تفسیر المیزان