المیزان جلد۱۴ بخش۱۲
از اين هم که بگذريم، آيات مورد بحث شروع کرده به پاسخگويى او از راه احتجاج و استدلال، و حال آن که جواب استهزاء را با استدلال نمى دهند. استدلال در جايى است که طرف نظريه اى جدى داشته باشد، و گرنه استدلال هم صورت شوخى و استهزاء به خود مى گيرد. بنابراين بايد گفت که: روايات، هرچه هم صريح اند در اين که اين جمله به عنوان سخريه صادر شده، با آيه شريفه انطباق ندارد.
حال اگر کسى روايت را بر وجه بعيدى حمل کند، و بگويد: عاص بن وائل منظورش مسخره کردن نبوده، بلکه منظورش اين بوده که پاسخى دندان شکن به طلبکار خود دهد، و از پرداختن دين راحت شود، بدون اين که خودش به مسأله معاد اعتقادى داشته باشد، در آن صورت ديگر چه معنا داشت اسم فرزند را هم ببرد و بگويد: به زودى صاحب مال و فرزند مى شوم، کافى بود تنها بگويد در آن جا صاحب مال و ثروت مى شوم.
نقطه ضعف ديگرى که در اين روايات است، اين است که: در بعضى از آن ها آمده که شما مسلمانان معتقديد که بعد از مرگ، به مال و فرزند بر مى گرديد، و حال آن که هيچ سابقه اى از مسلمانان صدر اسلام در دست نيست که چنين حرفى در بين آنان شايع شده باشد که در بهشت هم، توالد و تناسل هست، و يا در قرآن به آن اشاره شده باشد.
اشکال و نقطه ضعف سومى که در روايات است، اين است که: اگر شأن نزول آيه آن باشد که روايات مى گويند هيچ وجهى براى قسم و تأکيد نيست، که بگويد «لَأُوتَيَنَّ»، چون در الزام خباب بن ارت احتياجى به اين تأکيد نيست.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۱۴۵
نقطه ضعف چهارم اين که: اگر شاءن نزول آيه آن بود، جا داشت بگويد: به زودى در بهشت يا در آخرت صاحب اموال و فرزندان مى شوم تا خباب منظورش را بفهمد و به اشتباه نيفتد، ولى آيه شريفه مطلق آمده.
نقطه ضعف پنجم اين است که: جواب چنين پاسخى اين است که بفرمايد: «کَلّا سَنَکتُبُ مَا يَقُولُ وَ نَمُدُّ لَهُ مِنَ العَذَابِ مَدّاً...». نه اين که بفرمايد: «اطَّلَعَ الغَيبَ أم اتَّخَذَ عِندَ الرَّحمَان عَهداً».
زيرا اين جواب، به هيچ وجه جواب او نيست. چون عاص بن وائل که مى خواسته خباب را الزام کند، الزام کردنش متوقف بر علم به درستى و راستى عقيده خباب نبود، بلکه غالبا با علم به دروغ هم جمع مى شود. بله توقف بر علم و اعتقاد خصم (خباب) به آن عقيده و يا به لوازم آن هست، و با اين حال چطور قرآن کريم در پاسخ او مى فرمايد: «مگر او از غيب خبر دارد، يا با رحمان عهدى بسته است»؟
اين را هم بايد دانست که در ذيل جمله «وَ البَاقِيَاتُ الصَّالِحَات...»، اخبارى از رسول خدا و ائمه اهل بيت «عليهم افضل الصلاه» وارد شده که ما آن ها را در جلد سيزدهم اين کتاب، در يک بحث روايتى، در ذيل آيه ۴۶ از سوره «کهف» نقل کرديم.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۱۴۶
آيات ۸۱ - ۹۶ سوره مريم
وَ اتَّخَذُوا مِن دُونِ اللَّهِ آلِهَةً لِّيَکُونُوا لهَُمْ عِزًّا(۸۱)
کَلّا سَيَکْفُرُونَ بِعِبَادَتهِمْ وَ يَکُونُونَ عَلَيهِمْ ضِداًّ(۸۲)
أَلَمْ تَرَ أَنَّا أَرْسلْنَا الشَّيَاطِينَ عَلى الْکَافِرِينَ تَؤُزُّهُمْ أَزًّا(۸۳)
فَلا تَعْجَلْ عَلَيْهِمْ إِنَّمَا نَعُدُّ لَهُمْ عَدًّا(۸۴)
يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ إِلى الرَّحْمَانِ وَفْداً(۸۵)
وَ نَسُوقُ الْمُجْرِمِينَ إِلى جَهَنَّمَ وِرْداً(۸۶)
لا يَمْلِکُونَ الشَّفَاعَةَ إِلّا مَنِ اتَّخَذَ عِندَ الرَّحْمَانِ عَهْداً(۸۷)
وَ قَالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمَانُ وَلَداً(۸۸)
لَّقَدْ جِئْتُمْ شَيْئاً إِدًّا(۸۹)
تَکادُ السَّمَاوَاتُ يَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ وَ تَنشقُّ الاَرْض وَ تَخِرُّ الجِْبَالُ هَداًّ(۹۰)
أَن دَعَوْا لِلرَّحْمَانِ وَلَداً(۹۱)
وَ مَا يَنبَغِى لِلرَّحْمَانِ أَن يَتَّخِذَ وَلَداً(۹۲)
إِن کُلُّ مَن فِى السَّمَاوَتِ وَ الاَرْضِ إِلّا آتى الرَّحْمَانِ عَبْداً(۹۳)
لَّقَدْ أَحْصاهُمْ وَ عَدَّهُمْ عَدًّا(۹۴)
وَ کُلُّهُمْ آتِيهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَرْداً(۹۵)
إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَيَجْعَلُ لهَُمُ الرَّحْمَانُ وُدًّا(۹۶)
«ترجمه آیات»
و غير از خدا، خدايانى گرفته اند که مايه عزّتشان شود.(۸۱)
هرگز (چنين نيست، اين خدايان) از عبادت ايشان بيزارى خواهند جست، و مخالف آنان خواهند شد. (۸۲)
مگر نديدى که ما شيطان ها را به سوى کافران فرستاديم، تا به سختى تحريکشان کنند. (۸۳)
تو درباره ايشان عجله مکن که ما براى آنان، روزشمارى مى کنيم، شمار کردنى دقيق. (۸۴)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۱۴۷
روزى که پرهيزکاران را محشور کنيم، که به پيشگاه خداى رحمان وارد شوند. (۸۵)
و گنهکاران را، تشنه به سوى جهنم برانيم. (۸۶)
شفاعتى ندارند، مگر اين که از خداى رحمان پيمانى گرفته باشند. (۸۷)
گويند خدا فرزندى (براى خود) برگزيده است. (۸۸)
حقا چيزى زشت و بد آورده ايد. (۸۹)
چيزى که نزديک است آسمان ها از هول آن متلاشى گردد و زمين بشکافد و کوه ها در هم شکسته، فرو افتد.(۹۰)
از آن رو که براى خداى رحمان، فرزندى ادعاء کرده اند. (۹۱)
سزاوار نيست که خداى رحمان فرزندى برگزيند. (۹۲)
در آسمان ها و زمين، هيچ کس نيست مگر آن که با بندگى به سوى خدا آمدنى است. (۹۳)
خدا همه را احصاء کرده و شمارشان کرده است، آن هم شماره کردنى کامل. (۹۴)
و همگی شان، روز قيامت، تنها به پيشگاه خدا وارد شوند. (۹۵)
کسانى که ايمان آورده و کارهاى شايسته کرده اند، خداى رحمان براى آن ها محبتى قرار خواهد داد. (۹۶)
«بیان آیات»
اين آيات، فصل سوم از اعتقادات کفار را نقل مى کند، و آن، عبارت است از شرک به خدا، با برگزيدن خدايانى ديگر. و اين که گفته اند: «خدا فرزند گرفته» و پاسخ از آن ها.
معناى اين که فرمود: «مشرکان، جز خدا آلهه اى گرفتند، تا براى آنان عزّت باشند»
«وَ اتَّخَذُوا مِن دُونِ اللَّهِ آلِهَةً لِّيَکُونُوا لهَُمْ عِزًّا»:
منظور از اين آلهه، ملائکه و جنّ و مقدّسين از انسان ها و جبّاران از ملوک است. چون بيشتر مشرکان براى ملوک قداستى آسمانى قائل بودند.
و معناى اين که فرمود تا عزت آنان باشند، اين است که تا شفيع آنان باشند و به درگاه خدا نزديکشان کنند، و در نتيجه به عزت دنيا برسند، و اين عزت، ايشان را به سوى خيرات کشانده و از شر دور بدارد.
و بعضى از مفسران که منظور از عزت را شفاعت در آخرت براى ايشان دانسته، از اين مطلب غفلت کرده که مشرکان، قائل به قيامت و زندگى ديگر نبودند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۱۴۸
«کَلّا سَيَکْفُرُونَ بِعِبَادَتهِمْ وَ يَکُونُونَ عَلَيهِمْ ضِداًّ»:
کلمۀ «ضدّ»، به حسب لغت، به معناى منافى اى است که با هيچ چيز جمع نشود. و از اخفش هم نقل شده که «ضدّ»، هم به واحد اطلاق مى شود و هم به جمع. مانند «رسول» و «عدو»، ولى بعضى از علماى لغت آن را رد کرده اند. و اطلاق «ضدّ» در آيه بر جمع آلهه را با اين که کلمه «ضدّ» مفرد است، چنين توجيه کرده که: چون آلهه همگى متفق اند در دشمنى با اين مشرکان، و دشمنى با عبادتشان. پس در نتيجه حکم يک فرد واحد را دارند، و به همين جهت صحيح است مفرد بر آنان اطلاق شود.
از ظاهر سياق بر مى آيد که دو ضمير «سَيَکفُرُونَ» و «يَکُونُونَ» به آلهه بر مى گردد، و دو ضمير «بِعِبَادَتِهِم» و «عَلَيهِم» به مشرکان که آن آلهه را براى خود اتخاذ کردند، و معناى آيه چنين است:
به زودى آلهه به عبادت اين مشرکان کفر مى ورزند، و همين آلهه ضد و بر عليه ايشان مى شوند، نه طرفدارشان، بلکه به دشمنی شان بر مى خيزند، و اگر آن طور که مشرکان خيال مى کردند مايه عزت آن ها خواهند شد، بايد هميشه مايه عزتشان باشند، ولى نيستند.
نظير اين بيان، در آيه «وَ إذَا رَأى الَّذِينَ أشرَکُوا شُرَکَائَهُم قَالُوا رَبَّنَا هَؤُلَاء شُرَکَائُنَا الَّذِينَ کُنَّا نَدعُوا مِن دُونِکَ فَألقَوا إلَيهِمُ القَولَ إنَّکُم لَکَاذِبُون» آمده. و از آن روشن تر در آيه «وَ الَّذِينَ تَدعُونَ مِن دُونِهِ مَا يَملِکُونَ مِن قِطمِير * إن تَدعُوهُم لَا یَسمَعُوا دُعَاءَکُم وَ لَو سَمِعُوا مَا استَجَابُوا لَکُم وَ يَومَ القِيَامَةِ يَکفُرُونَ بِشِرکِکُم» آمده است.
و چه بسا بعضى از مفسران، عکس اين معنا را احتمال داده باشند، و ضمير «هُم» را به آلهه برگردانده باشند، که بنابر آن، معناى آيه اين مى شود: به زودى مشرکان به پرستش آلهه کفر مى ورزند، و ضد آن ها مى شوند، همچنان که نظير اين معنا در آيه «ثُمّ لَم تَکُن فِتنَتَهُم إلّا أن قَالُوا وَ اللّهِ رَبِّنَا مَا کُنّا مُشرِکِين» آمده است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۱۴۹
ولى ظاهر سياق، اين معنا را بعيد مى دارد. براى اين که از ظاهر سياق بر مى آيد که کلمۀ «ضِدّاً» که در مقابل کلمۀ «عِزّاً» قرار گرفته، وصف آلهه باشد، نه مشرکان، و لازمه اين، آن است که آلهه که ضد مشرکان مى شوند، عبادت مشرکان را کافر گردند، ترتيبى که در ضمائر آيه است، اين معنا را مى رساند، نه عکس آن را.
علاوه بر اين، اگر عکس بود، بايد مى فرمود «سَيَکفُرُونَ بِهِم: به زودى به آن ها کافر مى شوند»، نه اين که بفرمايد «سَيَکفُرُونَ بِعِبَادَتِهِم». چون که آلهه مشرکان را عبادت نکردند تا مشرکان به عبادت آن ها کافر گردند.
و منظور از کفر آلهه در روز قيامت نسبت به عبادت مشرکان، و ضدّ ايشان شدن، اين است که آن روز، حقيقت امر بر مشرکان ظاهر مى گردد. چون شأن قيامت همين است که حقايق در آن روز روشن شود، نه اين که حقايق آن روز موجود شوند، و اگر اين حقايق آن روز موجود شوند، يعنى در دنيا آلهه نسبت به عبادت مشرکان کافر نبوده باشند، و آن روز کافر شوند، استدلال آيه تمام نمى شود (دقت فرمایيد).
و بنابر اين معنا، جملۀ «ألَم تَرَ»به خوبى مترتب مى شود بر جملۀ «کَلّا سَيَکفُرُون...».
«أَ لَمْ تَرَ أَنَّا أَرْسلْنَا الشيَاطِينَ عَلى الْکَافِرِينَ تَؤُزُّهُمْ أَزًّا»:
کلمۀ «أزّ» و کلمۀ «هَزّ» به يک معنا است، و آن عبارت است از تکان دادن به شدت، و مراد اين است که شيطان ها، کفار را با شدّت به سوى شر و فساد تکان مى دهند، تحريک مى کنند، و به پيروى باطل تشويق نموده و به وسيله تزلزل، از فضيلت استقامت و ثبات بر حق گمراهشان مى سازند.
و اگر در آيه شريفه ارسال شيطانها را به خدا نسبت داده، از آن جايى که از باب مجازات است، هيچ عيبى ندارد. چون مشرکان به حق کفر ورزيدند، و خدا هم از درِ مجازات شيطان ها را فرستاد تا کفر و گمراهی شان را زيادتر کنند. شاهد اين معنا هم جملۀ «عَلَى الکَافِرِين» است. زيرا اگر از باب مجازات نبود، و فرستادن شيطان ها به منظور گمراهى ابتدايى آن ها بود، مى فرمود: «عَلَيهِم»، نه اين که به جاى ضمير اسم ظاهر «کَافِرِين» را بياورد.
اين آيه شريفه، به خاطر اين که جملۀ «ألَم تَرَ» در صدر آن آمده، و معناى استشهاد را افاده مى کند، در مقام تأييد مطلب آيه قبلى است که مى فرمايد: آلهه کفار، ضدّ ايشان مى شوند، نه عزت آنان. چون تحريک شيطان ها، مشرکان را به سوى شرّ و فساد و پيروى باطل، دشمنى و ضديت است، و همين شياطين از جمله همان آلهه جنّى ايشان اند که مايه عزت خود مى پنداشتند، و اگر اين آلهه ضد مشرکان نبودند، به چيزى که هلاکت و شقاوتشان در آن است، دعوتشان نمى کردند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۱۵۰
پس آيه شريفه، به منزله اين است که گفته شود: اين آلهه که مشرکان آن ها را مايه عزت خود مى پنداشتند، ضد مشرکان هستند. به دليل اين که شيطان ها که يک دسته از آلهه ايشان اند، ايشان را با تکان هرچه شديدتر به سوى چيزى تحريک مى کنند که هلاکت و شقاوتشان در آن است، و تازه همين شيطان ها هم، سر خود نيستند، بلکه هرچه مى کنند، به اذن خدا مى کنند. (و اين اذن، همان است که در آيه، از آن به ارسال تعبير شده). بنابراين، اتصال اين آيه به ماقبل خود، خيلى روشن است.
ولى صاحب تفسير روح المعانى اين آيه را مترتب بر مجموع آيات قبل، يعنى از آيه «وَ يَقُولُ الإنسَانُ» تا جملۀ «وَ يَکُونُونَ عَلَيهِم ضِدّاً» دانسته، و در توجيه کيفيت اتصال آن به ماقبل، طول و تفصيل داده و حرف هايى زده است، که هيچ فايده اى در آن نيست، و با اين نظريه خود، سياق آيات و اتصال مابعد آيه مورد بحث را به ماقبل، به کلى بر هم زده است.
مقصود از شمردن عمر، شمردن اعمال آدمی در تمام عمر اوست
«فَلا تَعْجَلْ عَلَيْهِمْ إِنَّمَا نَعُدُّ لَهُمْ عَدًّا»:
کلمۀ «عَدّ» به معناى شمردن است، و چون شمردن هر چيزى آن را به آخر مى رساند و نابود مى کند، به اين عنايت، خداى تعالى در اين آيه خواسته است بفرمايد:
ما عمر ايشان را به آخر مى رسانيم و تا آخرين نفس مى شماريم. گويا نَفَس هاى عمر ايشان را در نزد خود ذخيره کرده، و دانه دانه مى فرستد تا تمام شود، و آن روزى است که وعده عذابشان داده است.
و چون مدت بقاى آدمى، مدت آزمايش و امتحان او است، همچنان که آيه «إنَّا جعلنَا مَا عَلَى الأرضِ زِينَةً لَهَا لِنَبلُوَهُم أيُّهُم أحسَنُ عَمَلاً» اشاره به آن دارد، در نتيجه «شمردن عمر»، در حقيقت شمردن اعمالى است که در نامۀ عمر نوشته مى شود، تا بدان وسيله، بنيه زندگى جاودانه آخرت تمام شود، و در آن، آنچه مايه سعادت زندگى او در آن جا است، تا دانه آخر شمرده مى شود، که چه نعمت هایى دارد، و چه نقمت هایى.
و همان طور که ماندن جنين در رحم مادر، باعث تماميت خلقت جسم او مى شود، ماندن آدمى هم در دنيا، براى همين است که خلقت جانش پخته و تکميل گردد و خدا آنچه از عطايا برايش تقدير نموده، برايش تا به آخر بشمارد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۱۵۱
بنابراين، جا ندارد که انسانى از خداى تعالى، مرگ کسى را طلب کند و در آن استعجال نمايد. چه انسان کافر فاجر، و چه مؤمن صالح.
براى اين که مدت بقاى اولى در دنيا، همان مدت شمردن گناهان اوست، تا در برابرش کيفر شود. و مدت بقاى دومى، مدت شمردن حسنات اوست، تا در برابرش پاداش داده شود و بدان متنعم گردد.
و اين آيه، «شمردن» را به هيچ قيدى، مقید نکرده، ولى از ظاهرش در بدو نظر، چنين فهميده مى شود که مقصود شمردن نَفَس ها، يا ايّام زندگى است.
و به هرحال، چه آن باشد، چه اين، و چه اعمال، جملۀ «فَلَا تَعجَل عَلَيهِم»، تفريع و نتيجه گيرى از مطالب گذشته است. و جملۀ «إنَّما نَعُدُّ» تعليل آن است، و در حقيقت، علت تأخير را بيان مى کند، و خلاصه معناى آيه اين است که:
از آن جايى که اين کفار از گرفتن بت ها به عنوان خدا هيچ سودى نمى برند، هم خودشان، و هم خدايانشان، به سوى ما بر مى گردند، و به هيچ وجه از تحت سلطنت ما بيرون نمى شوند. و حتى مسيرشان در دو راه خير و شر، جز به اذن ما نيست. پس تو چرا اين قدر عجله دارى من آن ها را بگيرم، و يا کارشان را يکسره کنم؟ تو اين قدر کم حوصله و ناراحت مباش. اگر من تأخير مى اندازم، براى اين است که نَفَس ها و اعمالشان را بشمارم.
«يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ إِلى الرَّحْمَانِ وَفْداً»:
کلمۀ «وَفد» به معناى قومى است که به منظور زيارت و ديدار کسى و يا گرفتن حاجتى و امثال آن ها بر او وارد شوند. و اين قوم، وقتى به نام «وَفد» ناميده مى شوند که سواره بيايند. کلمۀ «وفد»، جمع، و مفرد آن، «وافد» است.
و چه بسا از اين که جملۀ «إلَى الرَّحمَان» در مقابل «إلَى جَهَنّم» در آيه بعدى قرار گرفته، فهميده شود که مقصود از «وفد به رحمان»، محشور شدن به بهشت است. و اگر حشر به بهشت را «حشر به رحمان» خوانده، بدين جهت است که بهشت، مقام قرب خداى تعالى است. پس حشر به بهشت، حشر به خدا است، و معناى آيه روشن است .
«وَ نَسُوقُ الْمُجْرِمِينَ إِلى جَهَنَّمَ وِرْداً»:
کلمۀ «وِرد»، به لب تشنه تفسير شده، و گويا از ورود به آب، يعنى قصد آن کردن و از آن نوشيدن گرفته شده. چون معمولا کسى به قصد آب نمى رود مگر آن که تشنه باشد. به همين مناسبت، اين کلمه کنايه از عطش شده، و در اين که سوق به جهنم را مقيد به مجرمان کرد، إشعار است به اين که علت سوقشان، همان جرمشان است.
نظير اين تعليق، تعليقى است که در آيه قبل، در «حشر به رحمان» شده، تا بفهماند علت حشر به رحمان، تقواى متقين است، و معناى آيه روشن است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۱۵۲
«لا يَمْلِکُونَ الشفَاعَةَ إِلّا مَنِ اتّخَذَ عِندَ الرَّحْمَانِ عَهْداً»:
اين جمله، پاسخ دوم از آلهه گرفتن مشرکان به منظور شفاعت است، و حاصلش اين است که:
اين طور نيست که هر که را انسان دوست بدارد، شفاعتش کند، و به همين منظور، او را آلهه خود بگيرد. او هم شفيع او بشود، بلکه هر که شفاعت مى کند، قبلا با خدا عهدى دارد، و اين عهد را جز عده اى از مقربان درگاه خدا، کسى مالک نيست. همچنان که فرمود: «وَ لَا يَملِکُ الَّذِينَ يَدعُونَ مِن دُونِهِ الشَّفَاعَةَ إلّا مَن شَهِدَ بِالحَقِّ وَ هُم يَعلَمُون».
بعضى از مفسران گفته اند: مراد از آيه شريفه، اين است که بفرمايد: کسانى مالک شفاعت اند که نزد خدا عهدى داشته باشند، و آن عهد، ايمان به خدا و تصديق به نبوت است.
بعضى ديگر گفته اند: منظور از «عهد»، همان وعده شفاعتى است که به طورى که از اخبار بر مى آيد، به امثال انبياء و امامان و مؤمنان و ملائکه داده.
بعضى ديگر گفته اند: «عهد»، عبارت است از شهادت لا اله الا اللّه و تبرّى از حول و قوّه غير خدا و اميدوارى به خدا. ولى وجه صحيح تر، همان وجه اول است، که با سياق مناسب تر است.
مقصود از اين که مشرکان گفتند: «خدا فرزند گرفته»
«وَ قَالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمَانُ وَلَداً»:
اين جمله، از کلمات بت پرستان است، و هر چند بعضى از خواص ايشان، فرزندى آلهه يا برخى از آن ها را براى خدا از باب تشريف دانسته اند، نه اين که در حقيقت خدا فرزندى داشته باشد، بلکه خواسته اند از آلهه خود تجليل کرده باشند، گفتند به مثل اين که فرزند خدايند، وليکن عامه بت پرستان و بعضى ديگر از خواص، که به عوام درس مى دادند، اين معنا را جدّى معتقد بودند، و معتقد بودند که آلهه از حقيقت لاهوت اشتقاق يافته اند، و از همان جوهره اى که از پدرشان (خدا) هست، در آن ها نيز هست.
و مراد از آيه شريفه هم، همين طائفه است. به دليل اين که در آيه، تعبير به «وَلَد» کرده، نه به «ابن»، و همچنين به دليل مضمون آيه «إن کُلُّ مَن فِى السَّمَاواتِ وَ الأرض» تا تمام سه آيه، که همه احتجاج بر نفى فرزند واقعى است، نه تشريعى.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۱۵۳
«لَّقَدْ جِئْتُمْ شيْئاً إِدًّا...أَن دَعَوْا لِلرَّحْمَانِ وَلَداً»:
کلمۀ «إدّ» - به کسره همزه - به معناى هر چيزى است که منکر و شنيع باشد. و کلمۀ «تَفَطّر»، به معناى انشقاق و دو نيم شدن است، و کلمۀ «خَرُور»، به معناى سقوط، و کلمۀ «هَدّ» به معناى هدم و ويرانى است.
اين آيات، در مقام بزرگ شمردن گناه و عظيم دانستن آثار گناه است، که آن را به محسوس مَثَل مى زند و مى فرمايد: شما با اين حرف خود، امرى منکر و زشت و شنيع مرتکب شديد، که آن چنان آثار سوء آن بزرگ است، که نزديک است آسمان متلاشى گردد و زمين بشکافد و کوه ها فرو ريزد. آن طور فرو بريزد که گويا يک خانه فرو مى ريزد.
«وَ مَا يَنبَغِى لِلرَّحْمَانِ أَن يَتَّخِذَ وَلَداً * إِن کُلُّ مَن فى السّمَاوَاتِ وَ الاَرْضِ إِلا آتى الرَّحْمَانِ عَبْداً...يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَرْداً»:
مراد از آمدن يک يک آنان به حالت بندگى خدا، اين است که همه متوجه اويند و ممثّل در برابر او بايستند، در حالى که مملوک محض اند. هر يک آنان مملوک خدايند. مالک نفع و ضرر و مرگ و حيات و نشور خود نيستند. و اين امرى است که همين الآن هم، ملازم آدمى در زندگى دنيا است. و به همين جهت در آيه، آمدن به حال بندگى، مقيد به قيامت نشده، به خلاف مضمون آيه چهارم.
و مراد از «شمردن ايشان»، تثبيت عبوديت براى آنان است. زيرا بردگان بعد از شمردن و تثبيت در ديوان بندگان، و تسجيل عبوديت بر آنان، سرنوشتشان معين مى شود. ارزاقشان و وظائفشان و امورى که در آن ها عمل مى کنند، همه تقدير مى گردد.
و مراد از آمدن تک و تنها در قيامت، آمدن با دست خالى است، که مالک هيچ چيز از آن هايى که در دنيا، به حَسَب ظاهر مالک بودند، نباشد. در دنيا گفته مى شد: فلانى حول و قوه اى دارد. صاحب مال واولاد و انصار است. وسائل و اسباب زندگی اش، فراهم است، و همچنين باور کرده بود که مالک است، ولى آن روز، تمامى اين اسباب از او فاصله گرفته اند، و او، تک و تنها است. هيچ چيزى با او نيست، و او به حقيقت معناى عبوديت، عبدى است که هيچ چيز را مالک نبوده و نخواهد بود.
آرى، کار قيامت همين است که حقايق را جلوه گر مى سازد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۱۵۴
از آنچه گذشت، معلوم شد که آنچه آيات در استدلال بر نفى ولد متضمن آن است، يک حجت است، که خلاصه اش، اين است که:
هرچه و هر کس در آسمان ها و زمين است، بنده خدا و مطيع او در عبوديت است، و از وجود و آثار وجود، جز آنچه را خدا به او داده، ندارد، و آنچه را هم به او داده، از درِ بندگى و اطاعت پذيرفته. حتى در پذيرفتنش هم اختيارى از خود نداشته و ازعبوديتش، تنها اين معنا ظاهر نمى گردد، بلکه «اللّهُ أحصَاهُم وَ عَدَّهُم عَدّاً». خدا عبوديت را بر آنان مسجّل کرده، و هر يک را در جاى خود قرار داده، و او را در کارى که از او مى خواسته، به کار زده، و خود شاهد عبوديتش بوده.
باز تنها اين نيست، بلکه به زودى هر يک، فرد و تنها نزد او خواهند آمد، در حالى که مالک هيچ چيز نيستند، و همراهشان چيزى ندارند. و با همين وضع است که حقيقت عبوديتشان براى همه روشن مى شود، و آن را به چشم خود مى بينند. و وقتى حال تمامى موجودات که در آسمان ها و زمين است، اين باشد، ديگر چطور ممکن است بعضى از همين موجودات فرزند خدا باشد، و واجد حقيقت لاهوتى و مشتق از جوهره آن باشد؟ و چگونه الوهيت با فقر جمع مى شود؟
و اما منتهى شدن وجود موجودات تنها، به خداى تعالى که آيه اولى متضمن آن است، از مسائلى است که براى معتقدين به صانع، جاى هيچ ترديد نيست. حال چه معتقد به توحيد صانع باشد و چه مشرک باشد، همه در آن اتفاق دارند.
تنها اختلافى که هست، در اين است که بعضى به معبودهاى بيشترى قائل اند، و بعضى آن را يکى مى دانند. بعضى ربّ زيادى، يعنى مدبر بسيارى قبول دارند، که يا خدا امر تدبير را به آن ها واگذار کرده، و يا خود مستقل در تدبيرند، و بعضى مدبّر را هم يکى مى دانند.
«إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحَاتِ سَيَجْعَلُ لهَُمُ الرَّحْمَانُ وُدًّا»:
کلمۀ «وُدّ» و «مودّت»، به معناى محبت است، و در اين آيه شريفه، وعده جميلى از ناحيه خداى تعالى آمده که: به زودى، براى کسانى که ايمان آورده و عمل صالح مى کنند، مودتى در دل ها قرار مى دهد. ديگر مقيد نکرده کدام دل ها. آيا دله اى خودشان، يا دل هاى ديگران؟ آيا در دنيا، و يا در آخرت و يا بهشت؟ و چون مقيد نکرده، وجهى ندارد آن را مانند بعضى ها، مقيد به بهشت کنيم. و به قول بعضى ديگر، مقيد به قلوب همه مردم در دنيا کنيم. و يا مقيد به قيودى ديگر بسازيم.
البته در روايات، شأن نزول از طرق شيعه و اهل سنت آمده که آيه شريفه، درباره على «عليه السلام» نازل شده، و در بعضى ديگر که تنها از طرق اهل سنت نقل شده، آمده که درباره مهاجران حبشه نازل شده.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۱۵۵
و در بعضى ديگر، افراد ديگرى نام برده شده، و به زودى در بحث روايتى آینده، از نظر خوانندگان خواهد گذشت.
و به هر حال، عموم لفظ آيه، به عموميتش باقى است، و همان طور که گفتيم، به هيچ قيدى مقيد نيست، و ظاهرا آيه شريفه، متصل به جمله سابق، يعنى «سَيَکفُرُونَ بِعِبَادَتِهِم وَ يَکُونُونَ عَلَيهِم ضِدّاً» باشد.
بحث روايتى
در تفسير قمى، به سند خود، از ابوبصير، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که در ذيل آيه: «کَلّا سَيَکفُرُونَ بِعِبَادَتِهِم وَ يَکُونُونَ عَلَيهِم ضِدّاً» فرمود: يعنى روز قيامت، که مقصود آن جناب، اين است که اين شرکايى که مشرکان آن ها را معبود خود گرفتند، روز قيامت ضدّ ايشان خواهند بود، و از ايشان و عبادتشان تا قيامت بيزارى خواهند جست.
و در کافى، به سند خود، از عبدالاعلى، مولاى آل سام روايت کرده که گفت: از امام صادق «عليه السلام» پرسيدم: آيه «إنَّمَا نَعُدُّ لَهُم عَدّاً» چه معنا دارد؟ فرمود: به نظر خودت معنايش چيست؟ عرض کردم: شمردن ايام. فرمود: پدران و مادران هم که مى توانند حساب عمر فرزند خود را نگه دارند، بلکه مقصود شمردن نَفَس هاى خلق است.
و در نهج البلاغه، يکى از کلمات آن حضرت، اين است که فرمود: نَفَس هاى آدمى، گام هاى او است که به سوى اجل خود بر مى دارد.
و نيز آن جناب فرمود: هر چيز شمردنى رو به کمى مى گذارد و بالأخره به آخر مى رسد، و هر چيزى که انتظارش هست، سرانجام مى آيد.
و در الدر المنثور است که عبد بن حميد، از امام ابى جعفر محمّد بن على روايت کرده که در تفسير جملۀ «إنَّمَا نَعُدُّ لَهُم عَدّاً» فرمود: همه چيز را مى شمارد، حتى نَفَس ها را.
مؤلف: اين روايت از ساير روايات، عام تر است، و بعيد نيست که از آن استفاده شود که اصلا اگر در ساير روايات، نَفَس را مصداق آيه دانسته اند، صرفا از باب مثال بوده.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۱۵۶
و در محاسن برقى، به سند خود، از حمّاد بن عثمان و غير او، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که در معناى کلام خداى عزوجل: «يَومَ نَحشُرُ المُتَّقِينَ إلَى الرَّحمَان وَفداً» فرموده: سوار بر اسبان نجيب، محشور مى شوند.
و در تفسير قمى، به سند خود، از عبداللّه بن شريک عامرى، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که فرمود: اميرالمؤمنين «عليه السلام»، از رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، تفسير آيه: «يَومَ نَحشُرُ المُتَّقِينَ إلَى الرَّحمَانِ وَفداً» را پرسيد.
حضرت فرمود: يا على! «وَفد»، جز بر سوارگان اطلاق نمى شود، و مردانى که مورد نظر اين آيه است، مردانى هستند که تقوا پيشه کردند، و خداى عزوجل، ايشان را دوست داشت و اختصاص به خود داد و از اعمالشان راضى شد، و بدين جهت نام متقين بر آنان نهاد...
مؤلف: آنگاه قمى، روايتى طولانى نقل مى کند که رسول خدا، در آن جزئيات بيرون آمدن متقين از قبور، و سوار شدن بر ناقه هاى بهشتى، و حرکتشان به سوى بهشت، و داخل شدن و تنعّمشان را به آنچه از نعمت هاى آن روزى شده اند، بيان فرموده است.
و در الدر المنثور است که ابن مردويه، از على «عليه السلام»، از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» روايت کرده که در ذيل اين آيه فرمود: بدانيد که به خدا سوگند با پاى خود محشور نمى شوند، و هيچ کس سوقشان نمى دهد، بلکه برايشان از بهشت ناقه هايى مى آورند که نظير آن ها را خلايق نديده است. جهازشان از طلا، و مهارشان از زبرجد، بر آن مى نشينند تا درب بهشت را بکوبند.
مؤلف: و نيز اين معنا از ابن ابى الدنيا، و ابن ابى حاتم، ابن مردويه، از طرق چندى، از على «عليه السلام»، از رسول خدا «صلی الله علیه و آله» روايت شده که در حديثى طولانى، طرز سوار شدن متقين و حرکت به سوى بهشت و داخل شدن و استقرارشان در آن، و تنعّم به نعمت هاى آن را بيان فرموده. و در همان کتاب، حديث را از عده اى از ارباب جوامع، از على «عليه السلام» آورده است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۱۵۷
رواياتى درباره این آیه که: «کسى مالک شفاعت نيست، مگر آن که نزد خدا عهدی داشته باشد»
و در کافى، به سند خود، از ابوبصير، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که گفت: از آن جناب، معناى آيه: «لَا يَملِکُونَ الشَّفَاعَةَ إلّا مَنِ اتَّخَذَ عِندَ الرَّحمَانِ عَهداً» را پرسيدم.
فرمود: يعنى مگر کسى که به ولايت اميرالمؤمنين و امامان بعد از او معتقد شده باشد. اين است عهد نزد خدا.
مولف: در الدرالمنثور، از ابن عباس، از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» روايت کرده که فرمود: هر کس مسرتى داخل قلب مؤمنان کند، مرا مسرور کرده، و هر که مرا مسرور کند، در نزد خدا عهدى گرفته...
و از ابوهريره، از آن جناب روايت کرده که مقصود از محافظت بر عهد، محافظت بر نمازهاى پنجگانه است. البته در اين بين، روايات ديگرى از طرق عامه و خاصه، قريب به همين روايات رسيده، که از مجموع آن ها استفاده مى شود: عهدى که از نزد خدا گرفته شده، عبارت است از اعتقاد حق يا عمل صالح، که روز قيامت، مؤمن را نجات مى دهد. و آنچه در روايات متفرقه آمده، از باب ذکر مصداق است.
اين را هم بايد دانست که روايات قبلى، همه بر اين اساس اند که مراد از کسى که در آيه مالک شفاعت است، آن کسى است که به شفاعت مى رسد، يا اعمّ از او و آن کسى است که شفاعت مى کند، و اما اگر مراد شفيع باشد، اخبار از آن بيگانه است.
رده:تفسیر المیزان