تفسیر المیزان

بيان وضع کوه ها، در روز قيامت «وَ يَسئَلُونَک عَنِ الجِْبَالِ... وَ لا أَمْتاً»: اين آيه دلالت دارد بر اين که مردم از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، از وضع کوه ها در روز قيامت پرسيده بودند، که در اين آيات از آن جواب مى دهد. «فَقُل يَنسِفُهَا رَبِّى نَسفاً» - يعنى: بگو پروردگارم، آن ها را ذره ذره نموده و ذره هايش را منتشر مى کند، به طورى که در جاى آن چيزى باقى نمى ماند. «فَيَذَرُهَا قَاعاً صَفصَفاً»، کلمه «قَاع» به معناى زمين صاف و تخت است، و کلمۀ «صَفصَف» نيز، به معناى زمين تختى است که ليز و صاف باشد، و معناى جمله اين است که: پس از خرد کردن کوه ها و پاشيدن ذرات آن، زمين را تخت و هموار مى کند، به طورى که هيچ چيز روى آن ديده نمى شود. و گويا ضمير در «فَيَذَرُهَا» به زمين برگردد، به اعتبار اين که قبلا همان کوه ها بوده، و در جملۀ «لَا تَرَى فِيهَا عِوَجاً وَ لَا أمتاً». بعضى گفته اند: «عِوَج» به معناى زمين هاى پست، و «أمت»، زمين هاى بلند است و خطاب آن به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» است، و مراد اين است که هر کس که استعداد بينايى دارد، پستى و بلندى در آن نمى بيند، و معنايش اين است که هيچ بيننده اى نقطه پستى مانند درّه و نقطه بلندى، مانند تلّ و کوه نمى بيند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۲۹۵ حال آدميان در روز قيامت: خشوع اصوات و سود نبخشيدن شفاعت «يَوْمَئذٍ يَتَّبِعُونَ الدَّاعِىَ لا عِوَجَ لَهُ وَ خَشعَتِ الاَصوَات لِلرَّحْمَانِ فَلا تَسمَعُ إِلا هَمْساً»: در اين آيه که مى فرمايد: «عِوَج ندارد»، دو احتمال هست: يکى اين که: مربوط به پيروى «داعى» باشد، و در نتيجه «لَا عِوَجَ لَهُ»، حال از ضمير جمع و عامل آن «يَتَّبِعُون» باشد که در اين صورت، معناى آيه چنين مى شود که: مردم در آن روز، جز پيروى محض چاره اى ندارند. نه مى توانند کمترين توقفى کنند، و نه کمترين استنکاف و تنبلى و مسامحه اى. براى اين که همه اين ها، فرع توانستن است و آن روز، نه تنها مردم توانايى ندارند، بلکه توهم آن را هم نمى کنند. چون آن روز، به عيان مى بينند که مُلک و قدرت، تنها از خداى سبحان است و کسى شريک او نيست. همچنان که فرمود: «لِمَنِ المُلکُ اليَومَ لِلّهِ الوَاحِدِ القَهَّار». و نيز فرموده: «وَ لَو يَرَى الَّذِينَ ظَلَمُوا إذ يَرَونَ العَذَابَ أنَّ القُوَّةَ لِلّهِ جَمِيعاً». احتمال دوم اين که: متعلق به «داعى» باشد. آن وقت معناى آيه، اين مى شود که: داعى روز قيامت، احدى را ترک نمى کند مگر آن که بدون استثناء دعوت مى کند، و خلاصه درباره احدى دچار اشتباه و فراموشى نگشته، در دعوت هيچ کس سهل انگارى نمى کند. وليکن تعقيب جمله به جملۀ «وَ خَشَعَتِ الأصوَات لِلرَّحمَان...»، با احتمال اول مناسب تر است. براى اين که اگر کسى را دعوت و يا احضار کنند، وقتى صدايش بلند مى شود که در مقام تمرد و استکبار از اطاعت و پيروى باشد. و کلمۀ «همس» در آيه مورد بحث، به طورى که راغب گفته، به معناى «صداى خفىّ» است، و «هَمسُ الأقدَام»، به معناى آهسته ترين صداى پاهاست. همچنان که در قرآن، به همين معنا به کار رفته، آن جا که فرموده: «فَلَا تَسمَعُ إلّا هَمساً». خطاب در جملۀ «لَا تَسمَعُ» به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» است، ولى مقصود، هر کسى است که حس شنوايى داشته باشد، و معنايش اين است که: آن روز، صداها به خاطر استغراق در مذلّت و خوارى در برابر خداى تعالى، آن چنان آهسته مى شود که هيچ شنونده اى، جز صدايى خفيف نمى شنود. «يَوْمَئذٍ لا تَنفَعُ الشَّفَاعَةُ إِلّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمَانُ وَ رَضىَ لَهُ قَوْلاً»: ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۲۹۶ اين که منفعت «شفاعت» را نفى مى کند، کنايه از اين است که قضاء به عدل، و حکم فصل بر حسب وعده و وعيد الهى جريان يافتنى است، و هيچ عاملى، جرم مجرمى را ساقط ننموده، گناهى را از گناهکارى صرف نظر نمى کند. پس معناى اين که فرمود: «شفاعت، نافع نيست»، اين است که شفاعت اثر ندارد. و جملۀ «إلّا مَن أذِنَ لَهُ الرَّحمَانُ وَ رَضِىَ لَهُ قَولاً» استثنايى است که دلالت مى کند بر اين که در کلام سابق، همه عنايت در اين است که شفعاء را نفى کند، نه تأثير شفاعت را در شفاعت شدگان. و مراد اين است که به کسى اجازه نمى دهند که در مقام شفاعت کسى سخنى بگويد، همچنان که جمله بعدى هم که مى فرمايد: «وَ رَضِىَ لَهُ قَولاً»، به اين معنا اشاره دارد، و مى فهماند که آن روز، سخن گفتن منوط به اجازه است، همچنان که مى فرمايد: «يَومَ يَأتِ لَا تَکَلَّمُ نَفسٌ إلّا بَإذنِهِ». و نيز مى فرمايد: «لَا يَتَکَلَّمُونَ إلّا مَن أذِنَ لَهُ الرَّحمَانُ وَ قَالَ صَوَاباً». و ما در سابق، يعنى در تفسير سوره «هود»، در جلد دهم اين کتاب، گفتارى در معناى «اذن در تکلم» گذرانديم. و اما اين که فرمود: «وَ رَضِىَ لَهُ قَولاً»، معنايش اين است که: قول او، با چيزى که مايه سخط خدا است، از قبيل خطاء و خطيئه آمیخته نباشد. چون اطلاق جمله اقتضا دارد به عموم حمل شود، و چنين کلامى، جز از کسى که خدا سريره اش را خالص از خطاى در اعتقاد و خطيئه در عمل کرده باشد، نمى تواند سر زند. تنها کسانى ممکن است چنين کلامى داشته باشند، که خدا دل هاشان را در دنيا از رجس شرک و جهل پاک کرده باشد. و يا کسانى که ملحق به ايشان شده باشند. چون روز قيامت، همه بلاها و ابتلاآت از ناحيه دل ها و باطن ها است، همچنان که فرمود: «يَومَ تُبلَى السَّرَائِر»، و اين رشته سر دراز دارد، که إن شاء اللّه تعالى، مقدارى از حرف ها که مربوط به آن است، در اين نزديکى ها، از نظر خواننده محترم خواهد گذشت. «يَعْلَمُ مَا بَينَ أَيْدِيهِمْ وَ مَا خَلْفَهُمْ وَ لا يُحِيطونَ بِهِ عِلْماً»: اگر ضميرهاى جمع در «أيدِيهِم» و «خَلفَهُم» و «يُحِيطُونَ»، به «مَن أذِنَ لَهُ» برگردد، و به اعتبار معناى «مَن» جمع آورده شده باشد، معنا اين مى شود که سخن مرضى آنان بر خدا مخفى نيست. چون علم خدا محيط به ايشان است، ولى ايشان محيط به خدا نيستند، و نمى توانند به وسيله کلامى غير مرضى و فريبنده، در علم او تصرف کنند و او را گول بزنند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۲۹۷ و اگر به «مجرمين» برگردد، ناگزير بايد گفت آيه شريفه، احاطه علمى خداى را نسبت به آنان افاده مى کند. احاطه نسبت به خلود ايشان، که همان موقف جزاء باشد و نسبت به «مَا خَلف» ايشان، که همان موقف دنيا و قبل از مردن و مبعوث شدنشان باشد. پس مجرمان از هر سو محاط علم خدا هستند، و خود احاطه اى به علم خدا ندارند. پس خدا به آنچه کرده اند، کيفرشان مى کند، و آن روز است که روى ها در برابر «حىّ قيّوم» ذليل گشته، نمى توانند حکم او را رد کنند. اين جا است که به تمام معنا خائب و خاسر مى شوند. و اين احتمال از احتمال اولى، با سياق آيات مورد بحث سازگارتر است. ذلت تمام موجودات در قیامت، در برابر خداوند «وَ عَنَتِ الْوُجُوهُ لِلْحَىِّ الْقَيُّومِ»: کلمۀ «عَنَت»، فعل ماضى مؤنث از ماده «عَنوَه» است و «عَنوَه» به معناى ذلت در قبال قهر قاهر است، و حالتى است که در قيامت، هر موجودى در برابر خداى سبحان، و در قبال ظهور سلطنت الهى او به خود مى گيرد. همچنان که فرمود: «لِمَنِ المُلکُ اليَوم لِلّهِ الوَاحِدِ القَهَّار». و به حکم اين آيه، در آن روز، هيچ چيز مالک چيزى نيست، و مالک نبودنش به تمام معناى کلمه است، و همين خود ذلت و مسکنت على الاطلاق است. و اگر «عَنوَه» و ذلت را به «وُجُوه» نسبت داده، از اين باب بوده که «وُجُوه»، اولين عضوى است که آثار ذلت در آن نمودار مى شود و لازمۀ اين «عَنوَه»، اين است که نتواند مانع حکم خدا، و نفوذ آن در خلق گردد، و ميان اراده خدا و ايشان حائل شود. پس هر اراده اى که درباره ايشان بکند، ممضى و نافذ است. و اگر در ميان همه اسماء خدا، دو اسم «حَىّ» و «قَيُّوم» انتخاب شد، بدين جهت بوده که مورد کلام مُردگانى هستند که بار دوم زنده شدند، و وقتى زنده شدند که تمامى آن اسباب و وسايل که در دنيا در اختيارشان بود، از کف داده اند، و در چنين مورد و ظرفى، مناسب همان حيات مطلقه و قيمومت او نسبت به هر چيز است. «وَ قَدْ خَاب مَنْ حَمَلَ ظلْماً * وَ مَن يَعْمَلْ مِنَ الصّالِحَاتِ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَلا يخَافُ ظُلْماً وَ لا هَضماً»: بيان پاداش خلق است: اما جملۀ «وَ قَد خَابَ مَن حَمَلَ ظُلماً»، مراد از کلمۀ «مَن: کسانى»، مجرمانى هستند که ايمان نياوردند و آن «روز خيبت» را که بدترين جزاء است، دارند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۲۹۸ نه هر کسى که مرتکب ظلم و لو مختصرى از آن شده باشد، و يا هر ظالمى که باشد، چه مؤمن و چه کافر. نه، زيرا مؤمن هرگز در قيامت دچار خيبت نمى شود، چون شفاعت شامل او مى گردد. و بر فرض هم که مراد عموم ظالمان باشد، و بخواهد بفرمايد: «هر کس که وزر و وبال ظلم را حمل کرده باشد، خائب است»، ناگزير معنايش «خيبت» از آن قسم سعادتى است که ظلم با آن منافات دارد. نه خيبت از مطلق سعادت. و اما جملۀ «وَ مَن يَعمَل مِنَ الصَّالِحَاتِ وَ هُوَ مُؤمِن...»، بيانى است طفيلى براى حال مؤمنان صالح، که به منظور تکميل اقسام و تتميم سخن، در دو فريق صالحان و مجرمان آمده است. و اگر «عمل صالح» را مقيد به «ايمان» کرده، براى اين است که عمل صالح به وسيله کفر حبط مى شود، و اين مقتضاى آيات حبط است، و کلمۀ «هضم»، به معناى نقص است، و معناى آيه واضح است. با خاتمه يافتن اين آيه، بيان اجمالى سرنوشت ايشان در روز جزاء از ساعتى که مبعوث مى شوند تا وقتى که به پاداش عمل خود مى رسند، تمام مى شود. اول مسأله احضارشان را با جملۀ «يَومَ يُنفَخُ فِى الصُّور» و سپس مسأله حشرشان را با جملۀ «يَتَخَافَتُونَ» بيان نموده و آن را خيلى نزديک معرفى کرده، به طورى که بعضى از افرادى که درباره آن اظهارنظر مى کنند، مى گويند: «يک روز ميان مرگ و بعث ما فاصله شد». در مرحله سوم، مسأله گنجايش زمين براى اجتماع همه مردم را بيان کرد، و با جملۀ «وَ يَسئَلُونَکَ عَنِ الجِبَالِ...» فهماند که در آن روز، زمين هموار و بدون پستى و بلندى مى شود. در مرحله چهارم، اطاعت و پيروى مردم از «داعى حضور» را با جملۀ «يَومَئِذٍ يَتَّبِعُونَ الدَّاعِىَ لَا عِوَجَ لَهُ» بيان کرد. و در مرحله پنجم، با جملۀ «يَومَئِذٍ لَا تَنفَعُ الشَّفَاعَة» خاطرنشان ساخت که شفاعت هيچ تأثيرى در اسقاط جزاء ندارد، مگر به اذن. و در مرحله ششم، با جملۀ «يَعلَمُ مَا بَينَ أيدِيهِم وَ مَا خَلفَهُم»، مسأله احاطه علمى خدا را نسبت به حال بندگان، و احاطه نداشتن بندگان به علم او را خاطرنشان ساخت. و در مرحله هفتم، سلطنت خداى را بر کافران، و ذلّت ايشان را در برابر او، و نفوذ حکم او در ميان بندگان را با جملۀ «وَ عَنَتِ الوُجُوهُ لِلحَىِّ القَيُّوم» بيان کرد. و در مرحله هشتم، با جملۀ «وَ قَد خَابَ»، کيفر کافران را معين نمود که چيست؟ با اين بيان، وجه ترتب آيات به يکديگر و ترتب مطالب آن ها معلوم گرديد. «وَ کَذَلِک أَنزَلْنَاهُ قُرْآناً عَرَبِيًّا وَ صَرَّفْنَا فِيهِ مِنَ الْوَعِيدِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ أَوْ يُحْدِث لهَُمْ ذِکْراً»: ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۲۹۹ ظاهر سياق، اين است که اشاره به «کذلک» به خصوصيات بيان آيات باشد، و جملۀ «قُرآناً عَرَبِيّاً»، حال از ضمير در جملۀ «أنزَلنَاهُ» است، و کلمۀ «صَرَّفنَا» از «تصريف»، به معناى گردانيدن از حالى به حال ديگر است، و معناى آيه چنين مى شود که: ما اين طور و به اين نحو از بيان معجزه آسا، کتاب را نازل کرديم، در حالى که قرآنى است خواندنى و عربى، و در آن بعضى از وعيدهاى گوناگون را که به کفار داديم، ذکر نموديم. و جملۀ «لَعَلَّهُم يَتَّقُونَ أو يُحدِثُ لَهُم ذِکراً» از نظر مطلب، نظير جمله سابق است که مى فرمود: «لَعَلَّهُ يَذَّکَّرُ أو يَخشَى». چيزى که هست، در آن جمله، «ذکر» در برابر «خشيت» قرار گرفته بود و در اين جمله، «ذکر» در مقابل «تقوى» قرار گرفته. و از همين جا آدمى مى خواهد بگويد مراد از «تقوى» در اين جا، پرهيز از عناد و لجاج با خدا است که لازمه خوف و خشيت و احتمال ضرر است، نه آن تقوايى که مترتب بر ايمان است و عبارت است از عمل به طاعات و اجتناب از سيئات. و مراد از «احداث ذکر» براى آنان، حصول تذکر است در ايشان، و با اين بيان، مقابله ميان «ذکر» و «تقوى»، بدون هيچ زحمتى تمام و موجه مى شود. و معناى آيه - و خدا داناتر است - اين است که: ما اين چنين کتاب را خواندنى و عربى نازل کرديم و در آن، به عبارات گوناگون، وعيدهايى به کار برديم تا شايد تقوى کنند و يا ذکرى برايشان حادث شود. يعنى شايد احتمال خطرى در دل هايشان راه يابد و احتمال دهند که اين قرآن حق است و در دشمنى با حق، خطر هست و در نتيجه، خشيتى در دلشان بيفتد و دنبال آن، از دشمنى با خدا دست بر دارند، و يا مستقيما ياد حق در دلشان راه يافته، بدان معتقد گردند. «فَتَعَالى اللَّهُ الْمَلِک الْحَقُّ»: اين جمله، تسبيح و تنزيه خدا است از هر چيزى که لايق ساحت قدس او نيست. جمله اى است که قابل آن هست که متفرع بر آيه قبلى شود که راجع به انزال قرآن و تصريف وعيد در قرآن، به منظور هدايت مردم بود. همچنان که قابل آن هست که متفرع بر آن و بر آيه قبل از آن گردد، که داستان حشر و جزاء را بيان مى کرد و تفرعش بر هر دو، از اين نظر که هر سه آيه در يک سلک قرار دارند، مناسب تر است، و آن سلک، اين است که: خداى تعالى، ملکى است که در مُلک خود تصرف مى کند. يعنى مردم را به سوى راهى که صلاح ايشان است، هدايت مى کند، و سپس احضارشان نموده، جزايشان مى دهد، و جزايشان بر طبق عمل آنان است. چه خير و چه شر. پس چنين خدايى که مالک هر چيزى است و مُلکش مطلق هم هست، متعالى است. هيچ مانعى از تصرفاتش منع نمى کند، و کسى نيست که حکمش را تعقيب نمايد. رسولانى مى فرستد، کتاب هايى براى هدايت مردم نازل مى کند، و همه اين ها، از شؤون سلطنت او است، و سپس بعد از مُردن، مبعوثشان نموده، احضارشان مى کند. آنگاه بر طبق آنچه کرده اند، جزایشان می دهد، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۳۰۰ در حالی که همه برای حىّ قيّوم، سر به زير افکنده، ذليل شده باشند. و اين نيز، از شؤون سلطنت او است. پس او است ملک در اول و در آخر، (در دنيا و در آخرت) و او است حقى که بر آنچه ازلْ بوده، ثابت خواهد بود. و ممکن هم هست بگوييم: جملۀ مورد بحث، متفرع بر تمامى مطالب گذشته است. يعنى از اول داستان موسى و معارفى که متفرع بر آن کرده تا اين جا، و در حقيقت به منزله ختم داستان با تسبيح و تعظيم باشد. معناى آيه: «قبل از تمام شدن وحی، در قرائت قرآن شتاب مکن» «وَ لا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِن قَبْلِ أَن يُقْضى إِلَيْک وَحْيُهُ وَ قُل رَبِّ زِدْنى عِلْماً»: سياق آيات مورد بحث، شهادت مى دهد بر اين که در اين آيه تعرضى نسبت به چگونگى تلقى رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» بر وحى قرآن شده است، و بنابراين، ضمير در «وَحيُهُ» به قرآن بر مى گردد، و جملۀ «وَ لَا تَعجَل بِالقُرآن»، نهى از عجله در قرائت قرآن است. و معناى جملۀ «مِن قَبل أن يُقضَى إلِيکَ وَحيُهُ»، اين است که قبل از تمام شدن وحى از ناحيه فرشته وحى، در خواندن آن عجله مکن. پس اين آيه مى رساند که: وقتى وحى قرآن براى آن جناب مى آمده، قبل از اين که وحى تمام شود، شروع به خواندن آن مى کرده، و در آيه، آن حضرت را نهى فرموده اند از اين که در قرائت قرآن و قبل از تمام شدن وحى آن عجله نکند. پس آيه مورد بحث در معناى آن آيه ديگر است که مى فرمايد: «لَا تُحَرِّک بِهِ لِسَانَکَ لِتَعجَلَ بِهِ * إنَّ عَلَينَا جَمعَهُ وَ قُرآنَهُ * فَإذَا قَرَأنَاهُ فَاتَّبِع قُرآنَهُ». و مؤيد اين معنا، جمله بعد است که مى فرمايد: «وَ قُل رَبِّ زِدنِى عِلماً». براى اين که جملۀ «لَا تَعجَل... وَ قُل رَبِّ زِدنِى عِلماً» مى رساند که مراد استبدال است. يعنى به جاى اين که در آيه اى که هنوز به تو وحى نشده، عجله کنى، علم بيشترى طلب کن. و برگشت معنا به اين مى شود که: اگر تو به قرائت آيه اى که هنوز بر تو نازل نشده عجله مى کنى، براى اين است که تا اندازه اى بدان علم پيدا کرده اى، ولى تو به آن مقدار علم اکتفا مکن، و از خدا علم جديد بخواه، و بخواه که صبر و حوصله ات دهد تا بقيه وحى را بشنوى. اين آيه شريفه، از جمله مدارکى است که مضمون روايات را تأييد مى کند، که دارد: قرآن کريم، دو بار نازل شده. يکى بار اول که همه اش از اول تا به آخر دفعتا نازل شده است. و يکى هم آيه آيه و چند روز يک بار. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۳۰۱ و وجه تأييد آن، اين است که اگر رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» قبل از تمام شدن آيه، و يا چند آيه اى که مثلا الآن جبرئيل آورده، علمى به بقيه آن نمى داشت، معنا نداشت بفرمايد: قبل از تمام شدن وحيش در خواندنش عجله مکن. پس معلوم مى شود قبل از تمام شدن وحى هم، آن جناب آيه را مى دانسته. بعضى از مفسران گفته اند: مراد از آيه اين است که در خواندن قرآن براى اصحابت و املاى آن عجله مکن. بگذار معانى آن برايت معلوم بشود، بعدا املا کن تا بنويسند. ولى شما خواننده عزيز، خوب مى دانيد که لفظ آيه، هيچ ارتباطى با اين معنا ندارد. بعضى ديگر گفته اند: مراد اين است که از خدا قبل از آن که به وحى چيزى حکم کند، درخواست وحى آن را مکن. اين وجه نيز مانند وجه قبلى، با لفظ آيه منطبق نيست. بحث روايتى (رواياتى در ذيل آيات گذشته) در تفسير قمى، در ذيل آيه: «إذ يَقُولُ أمثَلُهُم طَرِيقَةً» نقل کرده که فرمود: يعنى داناتر و صالح تر آنان مى گويند: بيش از يک روز مکث نکرديد. و در مجمع البيان، از بعضى نقل کرده که گفته است: مردى از ثقيف، از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» پرسيد: اين کوه ها با همه عظمتش، روز قيامت چه مى شوند؟ فرمود: خداى تعالى، آن ها را سوق مى دهد تا همه ريگ شوند. سپس بادها را بر آن مسلط مى کند، تا متفرقشان کند. مؤلف: اين معنا در الدر المنثور هم، از ابن منذر، از ابن جريح، به اين عبارت نقل شده که قريش پرسيدند: اى محمد! پروردگار تو در روز قيامت، با اين کوه ها چه مى کند؟ در پاسخ آنان، اين آيه نازل شد: «وَ يَسئَلُونَکَ عَنِ الجِبَالِ...». و در تفسير قمى، در ذيل جملۀ «لَا تَرَى فِيهَا عِوَجاً وَ لَا أمتاً» نقل کرده که «أمت» به معناى «ارتفاع»، و «عِوَج» به معناى گودى... است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۳۰۲ و نيز در همان کتاب، در ذيل جملۀ «يَومَئِذٍ يَتَّبِعُونَ الدَّاعِىَ لَا عِوَجَ لَهُ» نقل کرده که فرمودند: «داعى، عبارت است از مناديى از ناحيه خداى عزوجل». و نيز در همان کتاب، در ذيل جملۀ «وَ خَشَعَتِ الأصوَات لِلرَّحمَان فَلَا تَسمَعُ إلّا هَمساً» مى گويد: پدرم از حسن بن محبوب، از ابى محمد وابشى، از ابى الورد، از حضرت ابى جعفر «عليه السلام» برايم حديث کرد که فرمود: چون روز قيامت شود، خداى تعالى، تمامى مردم را در يک سرزمين جمع مى کند، در حالى که همه پابرهنه و لخت و عريان باشند. پس در موقف حشر مى ايستند، آن قدر که عرق شديدى از ايشان فرو ريزد، نفس ها به شماره افتد، در چنين حالى به مقدار پنجاه سال خواهند ايستاد، و اين، همان قول خداى عزوجل است، که مى فرمايد: «وَ خَشَعَتِ الأصوَاتُ لِلرَّحمَانِ فَلَا تَسمَعُ إلّا هَمساً...». روايتى در نفى رؤيت خداى تعالى و در کافى، احمد بن ادريس، از محمد بن عبدالجبار، از صفوان بن يحيى روايت آورده که گفت: ابوقره محدث از من درخواست کرد تا او را نزد امام ابوالحسن حضرت رضا «عليهما السلام» ببرم. پس من از آن جناب برايش اجازه گرفتم. آن جناب هم اجازه دادند. ابوقره داخل شده، از حلال و حرام و احکام سؤال ها کرد، تا سؤالش به توحيد منجر شد. ابوقره گفت: براى ما اين چنين روايت شده که خداى تعالى، مشاهده و کلام خود را ميان دو پيغمبر تقسيم کرد. کلام خود را به موسى، و ديده شدنش را به محمّد «صلى اللّه عليه و آله و سلم» داد. امام ابوالحسن «عليه السلام» فرمود: پس آن کس که از طرف پروردگار متعال مأمور شد به جن و انس ابلاغ کند که: «لا تُدرِکُهُ الأبصَارُ: ديدگان او را نمى بيند»، و اين که «وَ لَا يُحِيطُونَ بِهِ عِلماً: و احاطه علمى به او نمى يابند»، و اين که: «وَ لَيسَ کَمِثلِهِ شَئ: و چيزى همانند او نيست»، آيا او محمّد «صلى اللّه عليه و آله و سلم» نبود؟ گفت: آرى، او بود. فرمود: چطور ممکن است مردى در برابر تمامى خلق برخیزد و به ايشان خبر دهد که از ناحيه خدا آمده، و مأمور شده ايشان را به سوى خدا دعوت کند. آن وقت در ضمن دعوتش در معرفى خداى تعالى بگويد: «لَا تُدرِکُهُ الأبصَارُ»، و «لَا يُحِيطُونَ بِهِ عِلماً» و «لَيسَ کَمِثلِهِ شَئ»، آن وقت همين شخص به ايشان بگويد: من خدا را به دو چشم خود ديده ام و احاطه علمى به او يافته ام و او را به صورت بشرى ديدم، آيا شرم نمى کنيد؟ زنادقه (که دشمنان اسلام اند)، چنين جرأتى به خود نمى دهند که به پيغمبر اسلام چنين تناقض گويى نسبت دهند، تا آن جا که فرمود: قرآن صريحا فرموده: «وَ لَا يُحِيطُونَ بِهِ عِلماً»، و کسى که خداى را با چشم ببيند، احاطه علمى به آن يافته و معرفت به او پيدا کرده است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۳۰۳ ابوقره گفت: پس شما اين روايت را تکذيب مى کنيد؟ فرمود: روايت وقتى مخالف با قرآن باشد، البته تکذيب مى کنيم، و مسأله رؤيت، نه تنها مخالف با قرآن است، بلکه با اتفاق مسلمين نيز که خدا محاط علمى کسى واقع نمى شود، و ديدگان او را نمى بينند، و مانند او کسى نيست، مخالف است. و در تفسير قمى، در ذيل آيه: «وَ لَا تَعجَل بِالقُرآن...» فرموده که: رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» همواره وقتى قرآن به او نازل مى شد، هنوز نزول يک آيه تمام نشده و معنا به آخر نرسيده، شروع مى کرد که به خواندن آن آيه، که خدايش از اين کار نهى نموده، آيه مزبور را در نهى از آن نازل کرد، که جملۀ «يُقضَى إلَيکَ وَحيُهُ» در آن به اين معنا است که قبل از «فراغت جبرئيل از خواندنش»، تو آن را مخوان، و در عوض بگو: «رَبِّ زِدنِى عِلماً». مؤلف: اين معنا در الدر المنثور، از ابن ابى حاتم، از سدى نيز روايت شده، جز اين که در اين نقل آمده که رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، اين کار را از ترس فراموشى مى کرد، ليکن خواننده عزيز، خوب مى داند که فراموشى وحى با عصمت نبوت نمى سازد. و در الدر المنثور است که فاريابى، ابن جرير، ابن منذر، ابن ابى حاتم، و ابن مردويه، همگى از حسن روايت کرده اند که گفت: مردى زنش را سيلى زد. زن به شکايت نزد رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» آمده، قصاص خواست. رسول خدا، به قصاص ميان آن دو حکم کرد. خداى تعالى، اين آيه را فرستاد: «وَ لَا تَعجَل بِالقُرآنِ مِن قَبلِ أن يُقضَى إلَيکَ وَحيُهُ وَ قُل رَبِّ زِدنِى عِلماً». رسول خدا در قصاص توقف کرد، تا آن که آيه «الرِّجَالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّسَاء...» نازل شد. مؤلف: اين حديث، خالى از ضعف نيست. براى اين که نه آيه اول مضمونش با مورد روايت منطبق است، و نه آيه دوم ربطى به آن دارد، و بحث پيرامون هر دو آيه گذشت. و در مجمع البيان مى گويد: عايشه، از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» روايت کرده که گفت: روزى اگر بر من بگذرد که در آن علمى زياد نکنم که مرا به خدا نزديک کند، خدا طلوع آفتاب آن روز را برايم مبارک نکند. مؤلف: اين حديث نيز خالى از ضعف نيست. چگونه نسبت به پيغمبر احتمال مى رود که عليه خود نفرين کند، آن هم در مسأله اى که اختيار آن به دست وى نيست، و بعيد نيست که از ناحيه نقل به معنا کردن در حديث، تحريفى شده باشد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۳۰۴ آيات ۱۱۵ - ۱۲۶ سوره طه وَ لَقَدْ عَهِدْنَا إِلى آدَمَ مِن قَبْلُ فَنَسىَ وَ لَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً(۱۱۵) وَ إِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائکةِ اسجُدُوا لاَدَمَ فَسجَدُوا إِلا إِبْلِيس أَبى (۱۱۶) فَقُلْنَا يَا آدَمُ إِنَّ هَذَا عَدُوُّ لَّک وَ لِزَوْجِک فَلا يخْرِجَنَّکُمَا مِنَ الْجَنَّةِ فَتَشقَى (۱۱۷) إِنَّ لَک أَلا تجُوعََ فِيهَا وَ لا تَعْرَى (۱۱۸) وَ أَنَّک لا تَظمَؤُا فِيهَا وَ لا تَضحَى (۱۱۹) فَوَسوَس إِلَيْهِ الشيْطانُ قَالَ یا آدَمُ هَلْ أَدُلُّک عَلى شَجَرَةِ الخُْلْدِ وَ مُلْکٍ لا يَبْلى (۱۲۰) فَأَکلا مِنهَا فَبَدَت لهَُمَا سوْءَتُهُمَا وَ طفِقَا يخْصِفَانِ عَلَيهِمَا مِن وَرَقِ الجَْنَّةِ وَ عَصى آدَمُ رَبَّهُ فَغَوَى (۱۲۱) ثمَّ اجْتَبَهُ رَبُّهُ فَتَاب عَلَيْهِ وَ هَدَى (۱۲۲) قَالَ اهْبِطا مِنْهَا جَمِيعَا بَعْضکُمْ لِبَعْضٍ عَدُوُّ فَإِمَّا يَأْتِيَنَّکُم مِّنى هُدًى فَمَنِ اتَّبَعَ هُدَاى فَلا يَضِلُّ وَ لا يَشقَى (۱۲۳) وَ مَنْ أَعْرَض عَن ذِکرِى فَإِنَّ لَهُ مَعِيشةً ضنکاً وَ نحْشرُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَعْمَى (۱۲۴) قَالَ رَبِّ لِمَ حَشرْتَنى أَعْمَى وَ قَدْ کُنتُ بَصِيراً(۱۲۵) قَالَ کَذَلِک أَتَتْک آيَاتُنَا فَنَسِيتهَا وَ کَذَلِک الْيَوْمَ تُنسى (۱۲۶) «ترجمه آیات» ما پيش از اين از آدم پيمان گرفته بوديم، ولى او فراموش کرد و ما در او پايمردى نديديم. (۱۱۵) و چون به ملائکه گفتيم به آدم سجده کنيد، همه سجده کردند، مگر ابليس که که امتناع ورزيد.(۱۱۶) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۳۰۵ گفتيم: اى آدم! اين دشمن تو و همسر تو است، مواظب باشيد شما را از اين بهشت بيرون نکند، که تيره بخت مى شوى. (۲۱۷) تو را مى رسد که در بهشت بمانى، نه گرسنه شوى و نه برهنه. (۱۱۸) آرى، در آن جا، نه تشنه مى شوى و نه آفتاب زده. (۱۱۹) شيطان او را وسوسه کرد و گفت: اى آدم! آيا تو را به رخت خلود و سلطنتى که کهنه نمى شود، راهبرى بکنم؟! (۱۲۰) سرانجام، هر دو از آن درخت خوردند و عورت هايشان به ايشان نمودار شد و بنا کردند از برگ هاى بهشت به خودشان بچسبانند، آدم نافرمانى پروردگار خويش کرد و از راه برفت. (۱۲۱) پس از آن پروردگارش او را برگزيد و توبه او را پذيرفت و هدايتش کرد. (۱۲۲) (خداوند) فرمود: همگى پايين برويد، در حالى که بعضى، دشمن بعضى ديگر خواهيد بود. پس اگر هدايتى از من سوى شما آمد، هر که آن را پيروى کند، نه گمراه مى شود و نه تيره بخت. (۱۲۳) و هر کس از کتاب من روى بگرداند، وى را روزگارى سخت خواهد بود و او را در روز قيامت، کور محشور کنيم. (۱۲۴) آن وقت گويد: پروردگارا! چرا مرا که بينا بودم، کور محشور کرده اى؟!(۱۲۵) (خداى تعالى در پاسخش) گويد: همان طور که تو از ديدن آيه هاى ما خود را به کورى زدى و آن را فراموش کردى، ما نيز امروز، تو را فراموش کرديم. (۱۲۶) «بیان آیات» در اين آيات، داستان داخل شدن آدم و همسرش در بهشت، و بيرون شدنشان به وسوسه اى از شيطان، و حکمى که خداى تعالى در اين موقع راند که دينى تشريع نموده، سعادت و شقاوت بنى نوع آدمى را منوط به پيروى هدايت او و اعراض از آن نموده، بيان مى کند. و اين داستانى که نام برديم، در چند جاى قرآن آمده، ولى در اين سوره با کوتاه ترين عبارت، و زيباترين بيان ايراد شده است، و به طورى که ذيل آن شهادت مى دهد عمده عنايت در آن، بيان همان حکمى است که گفتيم به تشريع دين و ثواب و عقاب رانده، همچنان که تفريع بعدش هم که فرموده: «وَ کَذَلِکَ نَجزِى مَن أسرَفَ وَ لَم يُؤمِن بِآيَاتِ رَبِّه...»، اين معنا را تأييد مى کند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۳۰۶ بله ارتباط مختصرى هم به آيات قبل دارد که درباره توبه مى فرمود: «وَ إنّى لَغَفَّارٌ لِمَن تَابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ صَالِحاً ثُمّ اهتَدَى». چون در اين آيات، متعرض توبه آدم شده است. تمثيل حال نوع آدمى و زندگى مادّى اش، در داستان هبوط آدم «ع» و اين داستان - به طورى که از سياق آن در اين سوره و در غير آن مانند سوره بقره و اعراف بر مى آيد - حال بنى نوع آدم را بر حسب طبع زمينى و زندگى مادی اش تمثيل مى کند و مجسم مى سازد. زيرا خدا او را در بهترين قوام خلق کرده، و در نعمت هايى بى شمار غرق ساخته، و در بهشت اعتدالش منزل داده، و از تعدّى و خروج به يک سوى افراط و تفريط که ناشى از پيروى هواى نفس و تعلق به سراب دنيا، و در نتيجه فراموشى جانب ربّ العزه است، تهديد فرمود، تا عهد ميان خود و خدا را فراموش نکرده، او را نافرمانى و شيطان را در وساوسش پيروى نکند. چون اگر بکند و گول او را بخورد، که دنيا را برايش زينت داده، و به نظرش مى رساند که اگر دل به آن ببندد و پروردگارش را فراموش کند، بر اسباب کونى و وجودى مسلط گشته، همه را به خدمت خود در مى آورد، و هر که مزاحم خواست هاى او از لذائذ زندگى شود، ذليل مى کند، و نيز به نظرش مى رساند که دنيا براى او باقى و او براى دنيا باقى است. در اين صورت بعد از آن که دل به دنيا بست، و مقام پروردگارش را فراموش نمود، رفته رفته زشتى هاى زندگى دنيا برايش روشن گشته، آثار سوء شقاوت با نزول بلاها و خيانت روزگار و نکول اسباب و پشت کردن شيطان به او، برايش هويدا مى گردد. آن وقت شروع مى کند با نعمتى، نعمت از دست داده اى ديگر را تلافى نموده، به عذابى روى مى آورد تا از عذابى شديدتر از آن فرار کرده باشد، و در گريز از دردى ناگوار، دردى ديگر ناگوارتر را تحمل مى کند، تا وقتى که به او بگويند از بهشت نعمت ها به کلى بيرون گشته، به مهبط شقاوت و خيبت هبوط کند. اين، همان صورتى است که از زندگى دنيا براى آدم ممثل شده. نخست، خداى تعالى او را داخل بهشت نموده و کرامت داد، تا سرانجام کارش بدان جا کشيد که کشيد. چيزى که هست، از آن جايى که اين واقعه قبل از تشريع دين اتفاق افتاده و بهشت او بهشت برزخى بوده، که در يک زندگى غيردنيوى برايش ممثل شده. لذا نهى در آن نيز، نهى دينى و مولوى نبوده، بلکه نهى ارشادى بوده، که مخالفتش کار و سرنوشت او را به امرى قهرى کشانيده، که تفصيل آن در تفسير دو سوره «بقره» و «اعراف» گذشت. رده:تفسیر المیزان