تفسیر المیزان

معناى اين که فرمود: «مادر موسی، دلش از ترس و اندوه، خالی شد» «وَ أَصبَحَ فُؤَادُ أُمِّ مُوسى فَارِغاً إِن کادَت لَتُبْدِى بِهِ لَوْلا أَن رَّبَطنَا عَلى قَلْبِهَا لِتَکُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ»: کلمه «تُبدِى»، از مصدر «ابداء»، به معناى اظهار است. و کلمۀ «رَبَطنَا» از ماده «ربط» است، و ربط بر هر چيز، بستن آن است. و در آيه شريفه، کنايه از اطمينان دادن به قلب مادر موسى «عليه السلام» است. و مراد از فراغت قلب مادر موسى، اين است که: دلش از ترس و اندوه خالى شد، و لازمۀ اين فراغت قلب، اين است که ديگر خيال هاى پريشان و خاطرات وحشت زا در دلش خطور نکند، و دلش را مضطرب نکند و دچار جزع نگردد، و در نتيجه اسرار فرزندش موسى را، که مى بايست مخفى کند، اظهار نکند و دشمنان به راز وى پی نبرند. ما اين معنا را از اين راه استفاده کرده ايم که: از ظاهر سياق بر مى آيد که سبب اظهار نکردن مادر موسى، همانا فراغت خاطر او بوده، و علت فراغت خاطرش، ربط بر قلبش بوده که خدا سبب آن شده است. چون به او وحى فرستاد که: «لا تَخَافِى وَ لَا تَحزَنِى إنّا رَادُّوهُ إلَيک: مترس و غم مخور که ما او را به تو بر مى گردانيم...». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۱۴ در جملۀ «إن کَادَت لَتُبدِى بِهِ لَولَا...»، کلمه «إن»، مخففه از مثقله است. يعنى: همانا نزديک بود که وى پرده از راز برداشته و سرّ موسى را فاش سازد. و معناى اين که فرمود: «لِتَکُونَ مِنَ المُؤمِنِين»، اين است که: ما قلب او را تقويت کرديم تا از کسانى باشد که وثوق و اطمينان به خداى تعالى دارند. وثوق به اين که خدا فرزندش را حفظ مى کند، و در نتيجه صبر کند و براى او جزع نکند و در نتيجه سرّ او فاش ‍ نگردد. و مجموع اين جملات، يعنى: «إن کَادَت لَتُبدِى بِهِ» تا آخر آيه، در مقام بيان جملۀ «وَ أصبَحَ فُؤادُ أُمّ مُوسَى فَارِغاً» مى باشد، و حاصل معناى آيه، چنين است که: قلب مادر موسى به سبب وحى، از ترس و اندوهى که باعث مى شد سرّ فرزندش فاش گردد، خالى شد. آرى، اگر ما قلب او را به وسيله وحى تثبيت نمى کرديم و به محافظت خداوند از موسى وثوق پيدا نمى کرد، نزديک بود که سرگذشت فرزندش را با جزع و فزع اظهار نمايد. و از آنچه گذشت، روشن مى گردد اين که: بعضى از مفسران در تفسير جمله هاى آيه، مطالبى غير اين را آورده اند، همه ضعيف است. مثل آن مفسّرى که در جمله: «وَ أصبَحَ فُؤادُ أُمّ مُوسَى فَارِغاً» گفته: «يعنى قلب مادر موسى، وقتى که شنيد پسرش به دام فرعون افتاده، از شدت ترس و حيرت، خالى از عقل شد»! يا آن مفسّر ديگر که گفته: «قلب مادر موسى از آن وحيى که بدو شد، فارغ گشت و از ياد آن خالى شد و آن را فراموش کرد». و يا آن مفسّر ديگر که گفته: «يعنى قلب مادر موسى، از هر چيزى غير از ياد موسى خالى گشت، و خلاصه دلش براى موسى فارغ شد»، زيرا هيچ يک از اين نظرات، از سياق آيه استفاده نمى شود. نظير اين اقوال در ضعف، قول ديگر آنان است که گفته اند: جواب کلمۀ «لَولَا» حذف شده، و تقدير کلام اين است که: «لَولَا أن رَبَطنَا عَلَى قَلبِهَا لَأبَدَتهُ وَ أظهَرَتهُ»، و وجه اين تقدير - آن طور که گفته شده - اين است که: کلمۀ «لَولَا»، شبيه به ادوات شرط است، که به همين جهت بايد صدر جمله قرار گيرد. يعنى: جوابش از خودش جلوتر نيفتد. اين نکته، مفسران نامبرده را وادار کرده که جواب اين کلمه را در تقدير بگيرند، تا جلوتر از آن نباشد. و ما در اين مطلب، در ذيل آيه «وَ لَقَد هَمّت بِهِ وَ هَمّ بِهَا لَولَا أن رَآ بُرهَانَ رَبِّهِ» مناقشه کرديم - به آن جا مراجعه کنيد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۱۵ «وَ قَالَت لاُخْتِهِ قُصيهِ فَبَصرَت بِهِ عَن جُنُبٍ وَ هُمْ لا يَشعُرُونَ»: در مجمع البيان گفته: «کلمه «قَصّ»، به معناى دنباله جاى پا و اثر کسى را گرفتن و رفتن است، و قصه را هم که به معناى داستان هاى گذشته است، به همين جهت قصه مى گويند، که دومى در نقل آن، از اولى پيروى مى کند. و نيز در معناى جملۀ «فَبَصُرَت بِهِ عَن جُنُبٍ» گفته: يعنى: وى او را از دور بديد»، و معناى آيه اين است که: مادر موسى، به خواهر موسى - که دخترش باشد - گفت: دنبال موسى را بگير، ببين چه بر سرش آمد، و آب، صندوق او را به کجا برد؟ خواهر موسى، همچنان دنبال او را گرفت، تا آن که موسى را از دور ديد که خدّام فرعون او را گرفته اند، در حالى که فرعونيان متوجه مراقبتش نشدند. «وَ حَرَّمْنَا عَلَيْهِ الْمَرَاضِعَ مِن قَبْلُ فَقَالَت هَلْ أَدُلُّکمْ عَلى أَهْلِ بَيْتٍ يَکْفُلُونَهُ لَکمْ وَ هُمْ لَهُ نَاصِحُونَ»: کلمۀ «حَرّمنَا» از تحريم است، که در اين آيه، به معناى حرام شرعى نيست، بلکه به معناى تحريم تکوينى است، و معنايش اين است که: ما او را طورى کرديم که از احدى پستان قبول نکرد، و از مکيدن پستان زنان امتناع ورزيد. و اين که فرمود: «مِن قَبل»، معنايش اين است که موسى قبل از آن که خواهرش نزديک شود، از مکيدن پستان زنان امتناع ورزيده بود. و کلمۀ «مَرَاضِع» - به طورى که گفته اند - جمع «مُرضعه» است. يعنى زن شيرده. «فَقَالَت هَل أدُلُّکُم عَلى أهلِ بَيتٍ يَکفُلُونَهُ لَکُم وَ هُم لَهُ نَاصِحُون» - اين جمله، تفريع بر مطالب قبل است. چيزى که هست، از سياق بر مى آيد که در اين جا چيزى حذف شده. گويا فرموده: «وَ حَرّمنَا عَلَيهِ المَراضِعَ غَيرَ أُمّه مِن قَبلِ أن تَجِئ أُختِهِ فَکُلَّمَا أتَوا لَهُ بِمُرضِعٍ لِتُرضِعَهَُ لَم يَقبَل ثَديَهَا فَلَمّا جَاءَت أختُهُ وَ رَأت الحَالَ قَالَت عِندَ ذَلِکَ لِآلِ فِرعَونَ هَل أدُلُّکُم عَلَى أهلِ بَيتٍ يَکفُلُونَهُ لِنَفعِکُم وَ هُم لَهُ نَاصِحُونَ»: يعنى: «ما قبل از آن که خواهر موسى برسد، زنان شيرده را بر او حرام کرديم، و طورى کرديم که پستان غير مادرش را نگيرد. در نتيجه، هرچه زن شيرده آوردند، پستانش راقبول نکرد. همين که خواهرش آمد، و وضع را بديد، به آل فرعون گفت: آيا مى خواهيد شما را به خاندانى راهنمايى کنم که آنان، تکفل و سرپرستى اين کودک را به نفع شما به عهده بگيرند؟ خاندانى که خيرخواه وى باشند». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۱۶ بازگردانيده شدن موسى«ع» به دامان مادر، به لطف الهى «فَرَدَدْنَاهُ إِلى أُمِّهِ کىْ تَقَرَّ عَيْنُهَا وَ لا تَحْزَنَ وَ لِتَعْلَمَ أَنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقُّ وَ لَکِنَّ أَکثرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ»: اين آيه، با حرف فايى که بر سرش آمده، تفريع بر مطالب قبل شده. البته با مطالبى که در آيه نيامده، ولى سياق بر آن دلالت دارد، و حاصل معنايش اين است که: خواهر موسى گفت: آيا شما را راهنمايى کنم بر اهل بيتى چنين و چنان؟ پس فرعونيان پيشنهادش را پذيرفتند، و او ايشان را به مادر موسى راهنمایی کرد. پس موسى را تسليم مادرش کردند، در نتيجه، او را با اين نقشه ها به مادرش برگردانيديم. «کَى تَقَرّ عَينُهَا وَ لَا تَحزَن وَ لِتَعلَم ...» - اين جمله، تعليل و بيان علت اين است که چرا او را به مادرش برگردانديم. و مراد از کلمه «لِتَعلَمَ: تا بداند»، اين است که با مشاهده فرزندش يقين پيدا کند، و تحقق وعده خدا را به چشم ببيند. چون مادر موسى قبل از اين جريان وعده خدا را شنيده بود، و مى دانست که وعده او حق است، و به آن نيز ایمان داشت، ولى ما موسى را به او برگردانديم، تا با ديدن او، به حقانيت وعده خدا یقین کند. و مراد از «وعدۀ خدا»، تنها وعده برگرداندن موسى نيست، بلکه مطلق وعده الهى است. به دليل اين که فرموده: «ولکِنّ أکثَرَ النّاسِ لا يَعلَمُون: ولى بيشتر مردم نمى دانند». يعنى يقين پيدا نمى کنند، و غالبا در وعده هاى خدا، گرفتار شک و ريب اند، و دل هايشان، به آن مطمئن نيست. و حاصل معناى آيه، اين است که: مادر موسى، با مشاهده حقانيت اين وعده اى که خدا به او داد، يقين پيدا کرد، به اين که مطلق وعده هاى خدا حق است. و چه بسا بعضى از مفسران گفته اند که: مراد از وعده خدا، مطلق وعده هاى او نيست، بلکه همان وعده برگرداندن موسى است به مادرش، که در آيه قبلى آمده بود. ولى اين تفسير، با جمله «ولکن...»، به بيانى که گذشت نمى سازد. «وَ لَمَّا بَلَغَ أَشدَّهُ وَ استَوَى آتَيْنَاهُ حُکْماً وَ عِلْماً وَ کَذَلِک نجْزِى الْمُحْسِنِينَ»: «بلوغ أشد»، به معناى اين است که: انسان آن قدر زنده بماند و عمر کند تا نيروهاى بدنش به حد قوت و شدت برسد، و اين غالبا در سن هجده سالگى صورت مى گيرد. و کلمه «استوى»، از «استواء» است، که به معناى اعتدال و استقرار مى باشد. پس استواء در حيات، به معناى اين است که: آدمى در کار زندگى اش استقرار يابد و اين در افراد، مختلف است، بيشتر بعد از بلوغ أشدّ، يعنى بعد از هجده سالگى حاصل مى شود. و ما، در سابق، درباره بقيه الفاظ آيه، يعنى داده شدن حکم و علم و نيز درباره احسان، در چند جا از اين کتاب بحث کرديم. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۱۷ بحث روايتى: (چند روايت ذيل آيات گذشته) در الدر المنثور است که ابن ابى شيبه، ابن منذر، و ابن ابى حاتم، از على بن ابى طالب «عليه السلام»، روايت کرده اند که در ذيل آيه «وَ نُرِيدُ أن نَمُنّ عَلَى الّذِينَ استُضعِفُوا فِى الأرض» فرموده: «مستضعفين فِى الأرض» عبارتند از: يوسف و فرزندانش. مؤلف: شايد مراد همان بنى اسرائيل باشند، و گرنه ظهور آيه در خلاف معناى مزبور روشن است. و در معانى الاخبار، به سند خود، از محمد بن سنان، از مفضل بن عمر، روايت کرده که گفت: از امام صادق «عليه السلام» شنيدم، مى فرمود: رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، نگاهى به على و حسن و حسين «عليهم السلام» کرد و گريست و فرمود: شما بعد از من مستضعف خواهيد شد. مفضل مى گويد: عرضه داشتم معناى اين کلام رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» چيست؟ فرمود: معنايش اين است که بعد از من شما اماميد. چون خداوند عزوجل مى فرمايد: «وُ نِرّيدِ أن نَمُنّ عَلَى الّذِينَ استُضعِفُوا فِى الأرضِ وَ نَجعَلَهُم أئِمّة وَ نَجعَلَهُمُ الوَارِثِين». پس اين آيه تا روز قيامت، درباره ما جريان دارد و اين پيشوايى، تا روز قيامت در ما جارى است. مؤلف: در اين که آيه مذکور درباره ائمه اهل بيت «عليهم السلام» است، روايات بسيارى از طريق شيعه رسيده است، و از اين روايت بر مى آيد که همه روايات اين باب، از قبيل جرى و تطبيق مصداق بر کلى است. و در نهج البلاغه فرموده: دنيا بعد از همه سرکشى هايش، سرانجام زيرِ بار ما خواهد رفت، و رو به ما خواهد نمود، همانند شترى که در آغاز، بچۀ خود را شير نمى دهد و لگدپرانى مى کند و سرانجام به وى ميل و عطوفت مى کند. آنگاه اين آيه را تلاوت فرمود: «وَ نُرِيدَ أن نَمُنّ عَلَى الّذِينَ استُضعِفُوا فِى الأرضِ وَ نَجعَلَهُم أئِمّة وَ نَجعَلَهُمُ الوَارِثِين». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۱۸ و در تفسير قمى، در ذيل آيه: «وَ أوحَينَا إلَى أُمّ مُوسَى...» گفته: پدرم، از حسن بن محبوب، از علاء بن رزين، از محمد بن مسلم، از ابى جعفر امام باقر «عليه السلام»، برايم حديث کرد که فرمود: وقتى مادرش به او حامله شد، اثر حملش ظاهر نگشت تا هنگام زاييدنش، و فرعون زنانى از قبط را مأمور کرده بود بر زنان بنى اسرائيل، تا آنان را زير نظر بگيرند که کداميک حامله است تا گزارش دهند. و اين، بدان جهت بود که به او خبر رسيد که بنى اسرائيل گفته اند: فرزندى در ميان ما به وجود مى آيد به نام موسى بن عمران، که طومار زندگى و حکومت فرعون و يارانش به دست او در هم مى پيچد. در آن هنگام، فرعون سوگند خورد که از اين به بعد، هر فرزند پسر که براى آنان به دنيا آيد، او را مى کشم، تا آنچه آنان مى خواهند نشود، و به همين منظور، در ميان مردان و زنان ايشان جدايى انداخت و مردان را زندانى کرد. و بعد از آن که مادر موسى او را زاييد، نگاهى پر از غم و اندوه به وى کرد و گريست و گفت: حيف از اين پسر، که هم اکنون کشته مى شود، و او را ذبح مى کنند. ولى خداى تعالى، دل آن زن را که موکل بر او بود، به سوى موسى معطوف ساخت و او را نسبت به او عطوف و مهربان کرد. پس به مادر موسى گفت: چرا رنگت زرد شد؟ گفت: براى اين که مى ترسم بچه ام را ذبح کنند. آن زن گفت: مترس. از سوى ديگر، موسى به حکم خداى تعالى، چنان بود که احدى او را نمى ديد مگر آن که علاقمند و دوستدارش مى شد، همچنان که خداى تعالى فرموده: «وَ ألقَيتُ عَلَيکَ مَحَبّةً مِنّى: محبتى از خودم بر تو افکندم». به همين سبب، زن قبطى که موکل بر مادر موسى بود، دوستدار و علاقه مند به وى شد، و خداوند تابوت را بر مادر موسى نازل کرده، ندايش داد که کودک را در آن تابوت (صندوق) بگذار، و به دريا بيفکن. «وَ لَا تَخَافِى وَ لَا تَحزَنِى»: مترس و غمناک مباش، که ما او را به تو باز مى گردانيم و از مرسلين قرارش خواهيم داد. پس مادر موسى، او را در تابوت نهاده و درب آن را محکم بست، و به رود نيل افکند. از سوى ديگر، فرعون در ساحل رود نيل قصرى داشت، که براى تفريح بدان جا مى رفت و آن روز، در آن قصر بود، و همسرش آسيه نيز با او بود، که در ضمن تماشا، ناگهان چشمش به يک سياهى افتاد که بر روى آب بود و امواج دريا و باد با آن بازى مى کرد، و پايين و بالايش مى برد. سياهى همچنان نزديک شد، تا به درب قصر رسيد. فرعون دستور داد آن صندوق را از آب گرفته و نزدش بردند. همين که درب آن را باز کرد، ديد که کودکى در ميان آن است. بى درنگ گفت: اين يکى از کودکان اسرائيلى است، ولى تا خواست اقدام به قتل او بکند، خداى تعالى، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۱۹ محبت او را در دلش افکند. محبتى بسيار شديد، و همچنين قلب آسيه را نيز مجذوب او ساخت. فرعون خواست او را به قتل برساند، آسيه گفت: او را نکشيد، شايد ما را سود ببخشد، و يا اصلا او را پسر خود بگيريم، و هيچ خبر نداشتند که اين کودک موسى است. در مجمع البيان، در ذيل جمله: «قُرّةُ عَينٍ لِى وَ لَکَ لَا تَقتُلُوهُ»، از رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» روايت کرده که فرمود: به آن کس که به حرمتش سوگند مى خورند، سوگند، اگر آن طور که آسيه موسى را قرة العين خود دانست، فرعون نيز مى دانست خدا او را هم مانند همسرش هدايت مى کرد، وليکن او به خاطر آن شقاوتى که خدا برايش نوشته بود، امتناع ورزيد. و در معانى، به سند خود، از محمد بن نعمان احول، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که در ذيل جمله: «فَلَمّا بَلَغَ أشُدّهُ وَ استَوَى» فرمود: بلوغ أشدّش، هجده سالگى بود، و استوايش، روييدن محاسنش. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۲۰ آيات ۱۵ - ۲۱ سوره قصص وَ دَخَلَ الْمَدِينَةَ عَلى حِينِ غَفْلَةٍ مِّنْ أَهْلِهَا فَوَجَدَ فِيهَا رَجُلَينِ يَقْتَتِلانِ هَذَا مِن شِيعَتِهِ وَ هَذَا مِنْ عَدُوِّهِ فَاستَغَثَهُ الَّذِى مِن شِيعَتِهِ عَلى الَّذِى مِنْ عَدُوِّهِ فَوَکَزَهُ مُوسى فَقَضى عَلَيْهِ قَالَ هَذَا مِنْ عَمَلِ الشيْطانِ إِنَّهُ عَدُوُّ مُّضِلُّ مُّبِينٌ(۱۵) قَالَ رَبّ إِنّى ظلَمْت نَفْسى فَاغْفِرْ لى فَغَفَرَ لَهُ إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ(۱۶) قَالَ رَبّ بِمَا أَنْعَمْت عَلىَّ فَلَنْ أَکُونَ ظهِيراً لِّلْمُجْرِمِينَ(۱۷) فَأَصبَحَ فى الْمَدِينَةِ خَائفاً يَترَقَّب فَإِذَا الَّذِى استَنصرَهُ بِالاَمْسِ يَستَصرِخُهُ قَالَ لَهُ مُوسى إِنَّک لَغَوِىُّ مُّبِينٌ(۱۸) فَلَمَّا أَنْ أَرَادَ أَن يَبْطِش بِالَّذِى هُوَ عَدُوُّ لَّهُمَا قَالَ يَمُوسى أَ تُرِيدُ أَن تَقْتُلَنى کَمَا قَتَلْت نَفْسا بِالاَمْسِ إِن تُرِيدُ إِلا أَن تَکُونَ جَبَّاراً فى الاَرْضِ وَ مَا تُرِيدُ أَن تَکُونَ مِنَ الْمُصلِحِينَ(۱۹) وَ جَاءَ رَجُلٌ مِّنْ أَقْصا الْمَدِينَةِ يَسعَى قَالَ يَا مُوسى إِنَّ الْمَلاَ يَأْتَمِرُونَ بِک لِيَقْتُلُوک فَاخْرُجْ إِنّى لَک مِنَ النَّاصِحِينَ(۲۰) فخَرَجَ مِنهَا خَائفاً يَترَقَّب قَالَ رَبّ نجِّنى مِنَ الْقَوْمِ الظالِمِينَ(۲۱) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۲۱ «ترجمه آیات» روزى در هنگامى که مردم سرگرم بودند از کاخ فرعون که دور از شهر بود، بيرون آمده داخل شهر شد، در شهر به دو نفر برخورد کرد که يکديگر را کتک کارى مى کردند. يکى از بنى اسرائيل بود و يکى ديگر از قبطيان. آن که از پيروان موسى بود، موسى را به کمک طلبيد تا شرّ قبطى را از او بگرداند. موسى مرد قبطى را بزد، اما زدن همان و افتادن و مُردن قبطى همان. موسى با خود گفت: اين از عمل شيطان بود، که او دشمنى است گمراه کننده و آشکار. (۱۵) گفت: پروردگارا! من به خود ستم کردم، اثر اين جرم را محو کن و خدا هم اثر آن را محو کرد. آرى، خدا آمرزنده مهربان است. (۱۶) موسى گفت: پروردگارا! به خاطر اين نعمت که به من ارزانى داشتى، تا آخر عمرم هرگز پشتيبان مجرمان نمى شوم. (۱۷) فرداى آن روز، در شهر نگران مى گشت که ناگهان همان شخص ديروزى را ديد که داشت او را به يارى مى طلبيد و از دور صدايش مى زد. موسى به او گفت: تو گمراهى آشکارى. (۱۸) همين که خواست دست به دشمن او و دشمن خودش بيازد، مرد گفت: اى موسى! مى خواهى مرا هم بکشى، آن چنان که ديروز کسى را کشتى. معلوم مى شود تو جز اين بنايى ندارى که در زمين جبارى کنى و نمى خواهى از صلح جويان باشى. (۱۹) و از آخر شهر (که قصر فرعون در آن جا بود)، مردى دوان دوان بيامد و گفت: اى موسى! درباريان مشورت مى کردند که تو را بکشند، بيرون شو، که من از خيرخواهان توأم. (۲۰) موسى نگران از شهر خارج شد و گفت: پروردگارا! مرا از شرّ مردم ستمگر نجات ده. (۲۱) «بیان آیات» حوادث بعد از بلوغ موسی«ع»، و هجرت از مصر به مدين اين آيات، فصل دوم از داستان موسى «عليه السلام» را بيان مى کند، و در آن، قسمتى از حوادث را که بعد از رسيدنش به حد بلوغ پيش آمده، و به بيرون شدنش از مصر و رفتنش به سوى مدين انجاميد، ذکر مى فرمايد. «وَ دَخَلَ الْمَدِينَةَ عَلى حِينِ غَفْلَةٍ مِّنْ أَهْلِهَا...»: ترديدى نيست در اين که آن شهرى که موسى بى خبر اهل آن وارد آن شد، همان شهر مصر بوده، و تا آن روز داخل مصر نشده بود. چون نزد فرعون زندگى مى کرده. و از آن استفاده مى شود که قصر فرعون در خارج شهر مصر بوده، و موسى از آن قصر بيرون شده، و بدون اطلاع مردم شهر، به شهر وارد شده. مؤيد اين احتمال، جملۀ «وَ جَاءَ مِن أقصَى المَدِينَةِ رَجُلٌ يَسعَى» است، که در چند آيه بعد است، و مى رساند آن کسى که به شهر آمد و به موسى «عليه السلام» اعلام خطر کرد که درباريان دارند براى کشتنت مشورت مى کنند، از بيرون شهر آمد. و منظور از هنگام غفلت مردم شهر، وقتى است که مردم، دکان ها و بازارها را تعطيل مى کردند، و به خانه ها مى رفتند، و خيابان ها و کوچه ها خلوت مى شد. مانند هنگام ظهر و وسط هاى شب. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۲۲ «فَوَجَدَ فِيهَا رَجُلَينِ يَقتَتِلَان» - يعنى: در شهر دو مرد را ديد که با يکديگر مخاصمه مى کردند و يکديگر را کتک مى زدند. و خلاصه کلمۀ «اقتتال» در اين جا به معناى کشتن يکديگر نيست، بلکه به معناى زدن يکديگر است. «هَذَا مِن شِيعَتِهِ وَ هَذَا مِن عَدُوّه» - اين جمله حکايت حال است، که واقعه را مجسم مى سازد، و بيان مى کند که يکى از آن دو نفر اسرائيلى، و از پيروان دين موسى، و يکى ديگر قبطى و دشمنش بود. اما اين که گفتيم يکى از آن دو پيرو دين موسى بوده، جهتش اين است که: آن روز، بنى اسرائيل در دين، منتسب به آباى خود ابراهيم و اسحاق و يعقوب «عليهم السلام» بودند، هرچند که از دين آن بزرگواران در آن روز جز اسم چيزى نمانده بود، و بنى اسرائيل، رسما تظاهر به پرستش فرعون مى کردند. و اما اين که گفتيم دومى قبطى و دشمن موسى بود، جهتش اين است که آن روز قبطيان با بنى اسرائيل دشمنى مى کردند. و شاهد اين که اين مرد دشمن، قبطى بوده اين است که: قرآن کريم از موسى حکايت مى کند که گفت: «وَ لَهُم عَلَىَّ ذَنبٌ فَأخَافُ أن يَقتُلُون». «فَاستَغَاثَهُ الّذِى مِن شِيعَتِهِ عَلَى الَّذِى مِن عَدُوّه» - کلمۀ «استغاثه»، به معناى «استنصار» است. چون «غوث» به معناى نصرت است، و معناى جمله اين است که: مرد اسرائيلى از موسى خواست تا او را عليه دشمنش کمک کند. «فَوَکَزَهُ مُوسَى فَقَضَى عَلَيه» - ضمير در «وَکَزَهُ» و «عَلَيهِ»، به آن مرد قبطى و دشمن بر مى گردد. و کلمۀ «وَکَزَ» - به طورى که راغب و ديگران گفته اند - به معناى طعن و دفع و زدن با تمامى کف دست مى باشد. و کلمۀ «قَضَاء»، به معناى حکم است، و اگر با حرف «عَلَى» متعدى شود و گفته شود: «قَضَى عَلَيهِ»، کنايه از اين است که با مُردنش، از کارش فارغ شد و معناى جمله اين است که: موسى «عليه السلام» آن دشمن را با تمام کف دست و مشت زد و يا دفع کرد و او هم مُرد. از همين تعبير استفاده مى شود که: قتل مزبور عمدى نبوده، زيرا اگر عمدى بود، به جاى «وَکَزَهُ»، مى فرمود: «فَقَتَلَهُ». مراد از استغفار موسى«ع» بعد از قتل خطأیی مرد قبطى «قَالَ هَذَا مِن عَمَلِ الشّيطَانِ إنَّهُ عَدُوٌّ مُضِلٌّ مُبِينٌ» - لفظ «هَذَا»، اشاره به آن کتک کارى است، که در ميان آن دو مخاصم واقع شده، و منجر به مرگ آن قبطى شده بود. و اين که آن را به نوعى نسبت به عمل شيطان نسبت داد، و صريحا نفرمود «اين عمل شيطان است»، بلکه فرمود: ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۲۳ «اين، از عمل شيطان است»، و با در نظر گرفتن اين که کلمۀ «مِن» ابتدايى است، و معناى جنس و يا منشأ بودن را مى رساند، اين معنا را افاده مى کند که: اين کتک کارى که در ميان آن دو اتفاق افتاده بود، از جنس عملى است که به شيطان نسبت داده مى شود، و يا از عمل شيطان ناشى مى گردد. چون شيطان است که در ميان آن دو عداوت و دشمنى افکنده و به کتک کارى يکديگر وادارشان کرده است و کار بدان جا منجر شد که موسى مداخله کرد. و مرد قبطى به دست او کشته شد، و موسى دچار خطر و گرفتارى سختى گرديد. آرى، موسى مى دانست که اين جريان پنهان نمى ماند، و به زودى قبطيان عليه او مى شورند. و اشراف و درباريان و فرعون، از او و از هر کسى که در جريان مزبور مداخله داشته، شديدترين انتقام را خواهند گرفت. اين جا بود که متوجه شد در آن مشتى که به آن مرد قبطى زد که اين کار او را در معرض هلاکت قرار داد، اشتباه کرده و اين وقوع در اشتباه را به خدا نسبت نمى دهد. براى اين که خداى تعالى، جز به سوى حق و صواب راهنمايى نمى کند. لذا حکم کرد به اين که اين عمل، منسوب به شيطان است. و اين عمل (کشتن قبطى)، هرچند نافرمانى موسى نسبت به خداى تعالى نبود، براى اين که اولا خطأى بود، نه عمدى. و ثانيا جنبه دفاع از مرد اسرائيلى داشت، و مرد کافر و ظالمى را از او دفع کرد. وليکن در عين حال، اين طور هم نبوده که شيطان در آن هيچ مداخله اى نداشته باشد. چون شيطان همان طور که از راه وسوسه، آدمى را به گناه و نافرمانى خدا وا مى دارد، همچنين او را به هر کار مخالف صواب نيز وادار مى کند. کارى که گناه نيست، ليکن انجامش مايه گرفتارى و مشقت است. همچنان که آدم و همسرش را از راه خوردن آن درخت ممنوع، گرفتار نمود، و کار آنان را به آن جا کشانيد که از بهشت بيرون شوند. پس در حقيقت، جملۀ «هَذَا مِن عَمَلِ الشَّيطَان»، اظهار انزجار موسى «عليه السلام» است، از آنچه واقع شد که آن دو نفر به جان هم افتادند و او ناگزير به مداخله گرديد و کار به کشته شدن قبطى انجاميد. و خلاصه، انزجار از اين گرفتارى سخت و ندامت از آن است. و اين که فرمود: «إنّهُ عَدُوٌّ مُضِلٌّ مُبِينٌ»، اشاره است از آن جناب به اين که اين کارى که از او سر زد، نوعى ضلالت است، که به شيطان منسوب است، هرچند که نافرمانى که موجب مؤاخذه است نبود، بلکه صرفا اشتباه بود. ليکن همين اشتباه هم منسوب به خدا نيست، بلکه منسوب به شيطان است، که دشمن و گمراه کننده آشکار است، و اين واقعه کار اشتباه و از سوء تدبير او بود، که او را به عاقبت وخيم مبتلا مى کرد. و به همين جهت، وقتى فرعون به وى اعتراض کرد و گفت: «وَ فَعَلتَ فَعلَتَکَ الَّتِى فَعَلتَ وَ أنتَ مِنَ الکَافِرِين: تو همانى که آن کار را کردى، و نعمت و خوبی هاى مرا در حق خودت کفران نمودى»، در پاسخ فرمود: «فَعَلتُهَا إذاً وَ أنَا مِنَ الضَّالّين: من اگر آن کار را کردم، وقتى کردم که از گمراهان بودم». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۲۴ «قَالَ رَبّ إِنّى ظلَمْتُ نَفْسى فَاغْفِرْ لى فَغَفَرَ لَهُ إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ»: اين جمله، اعترافى از آن جناب نزد پروردگارش است، به اين که: به نفس خود ستم کرده. چون نفس خود را به خطر انداخته بود، و از اين اعتراف بر مى آيد که درخواست کرده و گفته: «فَاغفِر لِى»، معنايش مغفرت مصطلح و آمرزش گناه نيست، بلکه مراد از آن، اين است که: خدايا! اثر اين عمل را خنثى کن، و مرا از عواقب وخيم آن خلاص گردان، و از شرّ فرعون و درباريانش نجات بده. و اين معنا از آيه «وَ قَتَلتَ نَفساً فَنَجَّينَاکَ مِنَ الغَمّ»، به خوبى استفاده مى شود. و اين اعتراف به ظلم، و درخواست مغفرت، نظير همان طلب مغفرتى است که قرآن کريم، از آدم و همسرش حکايت کرده و فرموده: «قَالَا رَبَّنَا ظَلَمنَا أنفُسَنَا وَ إن لَم تَغفِر لَنَا وَ تَرحَمنَا لَنَکُونَنَّ مِنَ الخَاسِرِينَ». وجوه گفته شده در معنای آيه: «قال رب بما انعمت على فلن اکون ظهيرا للمجرمين» «قَالَ رَبّ بِمَا أَنْعَمْت عَلىَّ فَلَنْ أَکُونَ ظهِيراً لِّلْمُجْرِمِينَ»: بعضى از مفسران گفته اند: «حرف «باء» در جملۀ «بِمَا أنعَمتَ»، براى سببيت است، و معنايش اين است که: پروردگارا! به سبب آنچه بر من انعام کردى، اين عهد براى تو، بر عهده من باشد که هرگز ياور مجرمان نباشم». و بنابراين معنا، جملۀ مورد بحث، عهدى است از آن جناب با خداى تعالى. بعضى ديگر گفته اند: «باء» در جملۀ مزبور، براى قسم است، که جواب آن حذف شده، و معناى آيه اين است که: سوگند مى خورم به آن نعمت ها که به من ارزانى داشتى، که هر آينه توبه کنم، و يا امتناع بورزم از اين که پشتيبان مجرمان باشم». بعضى ديگر گفته اند که: «باء» براى قسم هست، ولى قسم استعطافى است. و قسم استعطافى، آن سوگندى است که در انشاء واقع مى شود. مثل اين که به کسى بگويى: «بِالله زُرنِى: تو را به خدا، سراغم بيا». و معناى آيه بنابر اين احتمال، اين مى شود که: پروردگارا! تو را سوگند مى دهم که بر من عطوفت کنى، و مرا حفظ فرمايى، تا در نتيجه پشتيبان مجرمان نباشم». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۲۵ از ميان اين چند وجه، وجه اوّلى، بهتر است. براى اين که مراد از جملۀ «بِمَا أنعَمتَ عَلَىّ»، بنا به گفته اين مفسران - انعام خدا به وى است. يا به اين که: او را در کودکى از شرّ فرعون حفظ کرد، و به مادرش ‍ برگردانيد. و يا به اين که توبه اش را از قتل قبطى قبول نمود و او را بخشيد. البته بنابر اين که از راه الهام يا خواب و امثال آن علم پيدا کرده باشد به اين که خداى تعالى، او را آمرزيده است، و هر يک از اين دو احتمال باشد، سوگند او، سوگند به غير خداى تعالى بوده، و معناى کلامش اين مى شود که: سوگند مى خورم به اين که مرا حفظ کردى که... و يا سوگند مى خورم به اين که مرا آمرزيدى که...، و اين قسم سوگند در کلام خداى تعالى سابقه ندارد، و هيچ معهود نيست که از کسى حکايت کرده باشد، که به غير خود او، سوگند خورده باشد. به همين جهت است که گفتيم وجه اول بهتر است. چون بنابر وجه اول، اصلا حرف (باء)، براى سوگند نيست، تا اين اشکال متوجه شود. «فَلَن أکُونَ ظَهِيراً لِلمُجرِمِين» - بعضى از مفسران گفته اند: «مراد از «مجرم»، آن کسى است که غير خودش را به جرم وادار سازد، و يا يارى او به جرم کشيده شود. مانند همان اسرائيلى که مرد قبطى با او در افتاد، و يارى کردن موسى از وى، موسى را دچار دردسر و ارتکاب جرم ساخت. پس در حقيقت، در کلمۀ «مُجرِمِين» در اين جمله، مجازى در نسبت به کار رفته. چون آن مرد اسرائيلى مجرم نبود، بلکه سبب شد تا موسى مرتکب جرم شود». بعضى ديگر گفته اند: «مراد از «مُجرِمِين»، فرعون و قوم اوست، و معناى جمله، اين است که: سوگند مى خورم به انعامت بر من، که توبه کنم، و ديگر با مصاحبت و ملازمت، ياور و کمک کار فرعون و قومش ‍ نشوم، و ديگر - مانند سابق - نزدش نروم، و ملازمش نشوم، و خلاصه سياهى لشکرش نگردم». مفسر ديگر، اين وجه را رد کرده به اين که: «اين وجه، هيچ تناسبى با مقام ندارد». اما آنچه حق مطلب است، اين است که: جملۀ «رَبّ بِمَا أنعَمتَ عَلَىّ فَلَن أکُونَ ظَهِيراً لِلمُجرِمِين»، عهد و پيمانى است از سوى موسى، که ديگر هيچ مجرمى را در جرمش کمک ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۲۶ نکند، تا شکر نعمت هايى را که به وى ارزانى داشته، به جا آورده باشد. و مراد از «نعمت» - با در نظر گرفتن اين که قيدى به آن نزده - ولايت الهى است. زيرا جملۀ «فَأُولَئِکَ مَعَ الّذِينَ أنعَمَ اللهُ عَلَيهِم مِنَ النّبِيّينَ وَ الصّدِّيقِينَ وَ الشُّهَدَاءِ وَ الصَّالِحِين»، شهادت مى دهد بر اين که «الَّذِينَ أنعَمَ اللهُ عَلَيهِم»، عبارتند از: نبيين و صديقين و شهداء و صالحين. و اين نامبردگان، اهل صراط مستقيم اند، که به حکم آيه: «إهدِنَا الصِّرَاطَ المُستَقِيم * صِرَاطَ الّذِينَ أنعَمتَ عَلَيهِم غَيرِ المَغضُوبِ عَلَيهِم وَ لَا الضَّالّين»، از ضلالت و غضب خدا ايمن اند، و ترتب امتناع از يارى کردن مجرمان، بر انعام به اين معنا، ترتب روشنى است، که هيچ خفايى در آن نيست. از همين جا معلوم مى شود که مراد از مجرمان، امثال فرعون و درباريان اويند، نه امثال آن مرد اسرائيلى، که حضرت او را يارى کرد. چون نه يارى کردن موسى از اسرائيلى، جرم بود و نه سيلى زدنش به قبطى، تا از آن اعمال توبه کند. و چگونه ممکن است مرتکب جرم شده باشد، با اين که او، از اهل صراط مستقيم است، که هرگز معصيت خداوند نمى کنند تا گمراه شوند، و خداوند در قرآن تصريح کرده بر اين که آن جناب از مخلصانى بوده، که شيطان راهى به اغواى آنان ندارد، و فرموده: «إنّهُ کَانَ مُخلَصاً وَ کَانَ رَسُولاً نَبِيّاً». و نيز در همين چند آيه قبل تصريح کرد بر اين که به او حکم و علم داد و او از نيکوکاران و از متقيان بود، و چنين کسى را هرگز تعصب فاميلى و يا غضب بيجا گمراه نمى کند. و او را به يارى مجرم در جرمش وا نمى دارد. و اگر قرآن کلمۀ «قال» را در حکايت کلام آن جناب، سه مرتبه تکرار کرده و فرمود: «قَالَ هَذَا مِن عَمَلِ الشّيطَان»، و «قَالَ رَبّ إنّى ظَلَمتُ نَفسِى»، و «قَالَ رَبّ بِمَا أنعَمتَ عَلَىّ»، براى اين است که: سياق در اين سه جمله، مختلف است. چون در جمله اول، حکم و قضاوت او را حکايت کرده، و در جمله دوم، استغفار و دعايش را. و در جمله سوم، عهد و پيمانش را. «فَأَصبَحَ فى الْمَدِينَةِ خَائفاً يَترَقَّب فَإِذَا الَّذِى استَنصرَهُ بِالاَمْسِ يَستَصرِخُهُ قَالَ لَهُ مُوسى إِنَّک لَغَوِىُّ مُّبِينٌ»: کلمۀ «أصبَحَ» را مقيد کرد به «فِى المَدِينَة» تا دلالت کند بر اين که موسى «عليه السلام» بعد از آن جريان، ديگر به سوى قصر فرعون (خانه اى که تا آن روز از عمرش در آن جا زندگى مى کرد)، برنگشت و شب را در شهر مصر به سر برد. و کلمه «استصراخ»، به معناى استغاثه به صداى بلند است، که از «صراخ»، به معناى صيحه و فرياد مشتق شده. و کلمه «غوايت»، به معناى خطاى از راه راست و صواب است، به خلاف «رشد»، که به معنى راه راست يافتن است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۲۷ و معناى آيه، اين است که: موسى آن شب را در شهر به صبح رسانيد، - و به کاخ فرعون برنگشت - و همه شب را با ترس و نگرانى به سر برد، و همين که صبح شد، دوباره همان مردى که ديروز او را به يارى خود طلبيد، با صداى بلند، از او يارى خواست که: اينک، مرا از چنگال يک قبطى ديگر نجات بده! موسى، از درِ توبيخ و سرزنش به او گفت: راستى که تو آشکارا گمراه هستى، که نمى خواهى راه رشد و صواب را پيش گيرى، و اين توبيخ، بدين جهت بود که او با مردمى دشمنى و مقاتله مى کرد، که از دشمنى و کتک کارى با آنان، جز شر و فساد بر نمى خاست. «فَلَمَّا أَنْ أَرَادَ أَن يَبْطِش بِالَّذِى هُوَ عَدُوُّ لَّهُمَا قَالَ يَا مُوسى أَتُرِيدُ أَن تَقْتُلَنى کَمَا قَتَلْت نَفْسا بِالاَمْسِ...»: بيشتر مفسرين گفته اند: «ضمير «قال: گفت»، به مرد اسرائيلى، همان کسى که موسى «عليه السلام» را به کمک مى طلبيد؛ بر مى گردد. براى اين که مرد اسرائيلى خيال کرده بود موسى با اين توبيخ و عتابش، بنا دارد او را مانند قبطى ديروز به قتل برساند. لذا از خشم او بيمناک شد، و گفت: اى موسى! آيا مى خواهى مرا بکشى، همان طور که ديروز يک نفر را کشتى؟ از سخن او، قبطى طرف دعوايش فهميد که قاتل قبطى ديروز، موسى بوده. لذا به دربار فرعون برگشت، و جريان را به وى گزارش داد. فرعون و درباريانش به مشورت نشستند، و سرانجام، تصميم بر قتل موسى گرفتند. و اين تفسير به نظر ما نيز تفسير درستى است. براى اين که سياق هم بدان شهادت مى دهد، ليکن بعضى ها، آيه را چنين تفسير کرده اند که: «گوينده اين سخن قبطى بوده، نه اسرائيلى. وليکن اين تفسير قابل اعتناء نيست، و معناى بقيه الفاظ آيه، روشن است. و در اين که فرمود: «أن يَبطِشَ بِالّذِى هُوَ عَدُوٌّ لَهُمَا»، تعريضى است به تورات موجود در عصر نزول قرآن. چون در آن تورات آمده که دو طرف مخاصمه در آن روز، اسرائيلى بوده اند، اين جمله مى فرمايد که نه، موسى خواست خشم بگيرد، بر کسى که ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۲۸ هم دشمن مرد اسرائيلى بود و هم دشمن خودش. پس هر دو اسرائيلى نبوده اند. و نيز اين جمله تأييد مى کند که گوينده جملۀ «اى موسى! مى خواهى چنين و چنان کنى» اسرائيلى بوده، نه قبطى. براى اين که سياق اين جمله، سياق ملامت و شکايت است. «وَ جَاءَ رَجُلٌ مِّنْ أَقْصا الْمَدِينَةِ يَسعَى قَالَ يَا مُوسى إِنَّ الْمَلاَ يَأْتَمِرُونَ بِک لِيَقْتُلُوک ...»: کلمه «يَأتَمِرُون» از مصدر «ائتمار» مشتق است، که به معناى مشورت و خيرخواهى، و ضد خيانت است. و ظاهرا جملۀ «مِن أقصَى المَدِينَة»، قيد است براى جملۀ «جَاءَ». و ظاهر آيه، اين است که: اين ائتمار و مشورت در حضور فرعون و به دستور او صورت گرفته، و اين مردى که آمد و به موسى خبر داد که تصميم گرفته اند تو را بکشند، از همان مجلس آمده، و قصر فرعون در اقصى و بيرون شهر مصر بوده، موسى را از تصميم خطرناک آنان خبردار کرد، و اشاره کرد که از شهر بيرون شود. اين استيناسى که از آيه مورد بحث کرديم، نظريه سابق را که گفتيم قصر فرعون و محل سکونتش بيرون شهر بوده، تأييد مى کند و معناى آيه روشن است. «فخَرَجَ مِنهَا خَائفاً يَترَقَّب قَالَ رَبّ نجِّنى مِنَ الْقَوْمِ الظالِمِينَ»: پس از شهر بيرون شد، در حالى که ترسان و نگران پشت سر بود. گفت: پروردگارا! مرا از شرّ مردم ستمکار نجات بده. و در اين، تأييدى است بر اين که حضرت موسى، آن عملش را که به خطا مرد قبطى را کشت، براى خويش جرم نمى دانست. رده:تفسیر المیزان