المیزان جلد۱۶ بخش۲۵
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۳۰۶
آيات ۵۴ - ۶۰ سوره روم
اللَّهُ الَّذِى خَلَقَکُم مِّن ضعْفٍ ثُمَّ جَعَلَ مِن بَعْدِ ضَعْفٍ قُوَّةً ثُمَّ جَعَلَ مِن بَعْدِ قُوَّةٍ ضَعْفاً وَ شَيْبَةً يَخْلُقُ مَا يَشاءُ وَ هُوَ الْعَلِيمُ الْقَدِيرُ(۵۴)
وَ يَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يُقْسِمُ الْمُجْرِمُونَ مَا لَبِثُوا غَيرَ سَاعَةٍ کَذَلِک کانُوا يُؤْفَکُونَ(۵۵)
وَ قَالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَ الإيمَانَ لَقَدْ لَبِثْتُمْ فى کِتَابِ اللَّهِ إِلى يَوْمِ الْبَعْثِ فَهَذَا يَوْمُ الْبَعْثِ وَ لَکِنَّکُمْ کُنتُمْ لا تَعْلَمُونَ(۵۶)
فَيَوْمَئذٍ لا يَنفَعُ الَّذِينَ ظَلَمُوا مَعْذِرَتُهُمْ وَ لا هُمْ يُستَعْتَبُونَ(۵۷)
وَ لَقَدْ ضَرَبْنَا لِلنَّاسِ فى هَذَا الْقُرْآنِ مِن کُلِّ مَثَلٍ وَ لَئن جِئْتَهُم بِآيَةٍ لَّيَقُولَنَّ الَّذِينَ کفَرُوا إِنْ أَنتُمْ إِلّا مُبْطِلُونَ(۵۸)
کَذَلِک يَطبَعُ اللَّهُ عَلى قُلُوبِ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ(۵۹)
فَاصبرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقُّ وَ لا يَستَخِفَّنَّک الَّذِينَ لا يُوقِنُونَ(۶۰)
«ترجمه آيات»
خدا آن کسى است که شما را از ناتوانى آفريد، و از پس ناتوانى نيرو داد، و از پس نيرو، دوباره ناتوانى و پيرى آورد، هرچه بخواهد، خلق مى کند، و او، داناى توانا است. (۵۴)
روزى که رستاخير به پا شود، بزهکاران سوگند خورند که جز ساعتى درنگ نکرده اند. روش آنان در دنيا هم همين طور بود که حق را باطل، و آيات داراى دلالت را بى دلالت وانمود مى کردند. (۵۵)
و کسانى که علم و ايمان داده شدند، گويند همان طور که خدا در کتابش خبر داده بود، طول مدت بين دنيا و آخرت را خوابيده ايد، و اين، همان آخرت و روز رستاخير است، اما شما در دنيا، به آن علم و ايمان نداشتيد. (۵۶)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۳۰۷
در آن روز، کسانى که ستم کردند، عذرخواهی شان سودشان ندهد، و ايشان را به دفاع از خود دعوت نکنند. (۵۷)
براى مردم در اين قرآن همه جور مُثُل زده ايم، و چون آيه اى براى ايشان بياورى، کسانى که کافرند، گويند شما (از نظر ما) جز مردمى بيهوده کار نيستيد. (۵۸)
خدا اين چنين، بر دل کسانى که نمى دانند، مُهر مى نهد. (۵۹)
پس تو صبر کن که وعده خدا درست است، و آن کسان که يقين ندارند، تو را به سبکسرى وا ندارند. (۶۰)
«بیان آيات»
اين آيات، فصل چهارم از آيات سوره است، که از نظر مضمون، نظير آيات قبل است، و سوره با آن خاتمه مى يابد.
يادآورى مراحل آفرینش و زندگی انسان
«اللَّهُ الَّذِى خَلَقَکُم مِّن ضَعْفٍ ثُمَّ جَعَلَ مِن بَعْدِ ضَعْفٍ قُوَّةً ثُمَّ جَعَلَ مِن بَعْدِ قُوَّةٍ ضَعْفاً وَ شيْبَةً...»:
«ضعف»، در مقابل قوّت است، و کلمۀ «مِن» در جملۀ «مِن ضَعفٍ» براى ابتداء است. و آيه چنين معنى مى دهد که: خدا، خلقت شما را از ضعف ابتداء کرد. يعنى شما در ابتداى خلقت، ضعيف بوديد.
و مصداق اين ضعف - به طورى که از مقابله بر مى آيد - اول طفوليت است، هرچند که ممکن است بر نطفه هم صادق باشد.
و مراد از قوّت بعد از ضعف، رسيدن طفل است به حد بلوغ، و مراد از ضعف بعد از قوت، دوران پيرى است. و لذا کلمۀ «شَيبَة: پيرى» را بر آن (ضعف) عطف کرد، تا تفسير آن باشد.
و اگر «ضَعف» و «قوت» را نکره آورد، براى اين است که دلالت کند بر ابهام، و معين نبودن مقدار. چون افراد در آن اختلاف دارند.
«يَخلُقُ مَا يَشَاءُ» - يعنى: هرچه مى خواهد، خلق مى کند همچنان که «ضعف» را خواست و خلق کرد، و سپس «قوّت» را خواست و خلق کرد، و در آخر، «ضعف» را خواست و خلق کرد.
و در اين بيان، صريح ترين اشاره است به اين که پشت سرِ هم قرار داشتن اين سه حالت، از مقولۀ خلقت است، و چون اين حالى به حالى کردن انسان ها در عين اين که «تدبير» است، «خلق» نيز هست، پس اين نيز، فعل خدا مى باشد که خالق اشياء است. پس ديگر کسى از مشرکان نگويد که اين حالى به حالى کردن انسان ها، از آن جايى که از مقولۀ «تدبير» است، به إله انسان مربوط مى شود، نه خدا.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۳۰۸
آنگاه کلام را با ذکر دو صفت «علم» و «قدرت» خدا پايان داده، فرمود: «وَ هُوَ العَلِيمُ القَدِير».
وصف حال مجرمان، در قيامت
«وَ يَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يُقْسِمُ الْمُجْرِمُونَ مَا لَبِثُوا غَيرَ سَاعَةٍ کَذَلِک کانُوا يُؤْفَکُونَ»:
اين آيات، به منزله دنباله اى است براى آيات سابق، که قدرت نمايى ها و براهين خدايى بر وحدانيت او، و نيز بر معاد را ذکر مى کرد. و نيز به منزلۀ توطئه و زمينه چينى است براى آيه اى که سوره با آن ختم مى شود.
چون بعد از آن که مقدارى از آيات و حجت ها را بيان نموده و اشاره فرمود به اين که مشرکان از کسانى نيستند که انتظار ايمان از ايشان داشته، و يا حتى اميد و طمع آن را داشته باشى، خواست بيان کند که ايمان نياوردنشان، به خاطر جهلى است که نسبت به حق دارند، و سخن حق را باطل مى پندارند و آيات صريح الدلاله را بى دلالت مى پندارند. و به همين جهت افتراء مى بندند، و هيچ عذرى هم که بدان متعذر شوند، ندارند.
و اين افتراها و حالى به حالى شدن ها، و ميلشان از حق به باطل، همچنان در ايشان ادامه دارد، و از ايشان جدا شدنى نيست، تا قيام قيامت. براى اين که در آن روز هم، امر بر ايشان مشتبه مى شود. خيال مى کنند که بين مرگ و قيامت، غير از يک ساعت از روز درنگ نکرده اند، همچنان که هر حقى بر آنان مشتبه مى شد، و آن را باطل مى پنداشتند.
پس اين که فرمود: «وَ يَومَ تَقُومُ السَّاعَةُ يُقسِمُ المُجرِمُونَ مَا لَبِثُوا غَيرَ سَاعَةٍ»، حکايت وضع ايشان است، که در مسأله فاصله بين دنيا و آخرت دچار اشتباه شده، به حدى که پنداشتند که اين فاصله، ساعتى از يک روز بوده.
«کَذَلِکَ کَانُوا يُؤفُکُون» - يعنى: اين چنين از حق به سوى باطل مى گرايند. به سوى حق دعوت مى شوند، و بر ايشان استدلال ها مى شود، مع ذلک، آن را باطل و خرافى مى پندارند.
«وَ قَالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَ الإيمَانَ لَقَدْ لَبِثْتُمْ فى کِتَابِ اللَّهِ إِلى يَوْمِ الْبَعْثِ فَهَذَا يَوْمُ الْبَعْثِ...»:
اين آيه، حکايت کلام مؤمنان، در ردّ سخن مجرمان است که مى گفتند: «مَا لَبِثُوا غَيرَ سَاعَةٍ». چون مجرمان به خاطر روحيه مادى، و فرورفتگى که در نشئه دنيا داشتند، روز قيامت و فاصله آن تا دنيا را محکوم به همان نظام دنيا مى دانستند، و با آن مقياس مى سنجيدند،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۳۰۹
لذا گفتند: «غير از ساعتى درنگ نکردند». و يک ساعت، مقدار کمى از زمان است. گويا خيال مى کردند که هنوز هم در دنيا هستند، چون فهم و شعورشان همين قدر بود.
لذا اهل علم و ايمان، سخن ايشان را رد کرده اند، که درنگ آنان، يک ساعت نبوده، بلکه به مقدار فاصله بين دنيا و آخرت بوده است. همان فاصله اى که آيه: «وَ مِن وَرَائِهِم بَرزَخٌ إلَى يَومِ يُبعَثُون»، آن را بيان مى کند.
اهل علم و ايمان نتيجه گرفتند که اين، همان روز قيامت است، وليکن مجرمان از آن جا که هميشه درباره قيامت در شک بودند، و جز به امور مادى دنيوى يقين پيدا نمى کردند، لذا پنداشتند که بيش از يک ساعت، از ساعت هاى دنيا، از مُردنشان نگذشته است.
اين است معناى کلام اهل علم و ايمان که گفتند: «لَقَد لَبِثتُم فِى کِتَابِ اللهِ إلَى يَومِ البَعثِ فَهَذاَ يَومُ البَعثِ وَلَکِنَّکُم کُنتُم لَا تَعلَمُون». يعنى: شما جاهل و شکاک بوديد، يقين به چنين روز نداشتيد، و به همين جهت، امروز امر بر شما مشتبه شده است.
از اين جا معلوم مى شود که مراد از «علم» و «ايمان»، در جملۀ «أُوتُوا العِلمَ وَ الإيمَانَ»، يقين و التزام به مقتضاى يقين است، و اصولا «علم» در زبان قرآن، عبارت است از يقين به خدا و آيات او، و «ايمان» به معنى التزام به آنچه يقين اقتضاى آن را دارد، که خود موهبتى است الهى.
و نيز از اين جا روشن مى شود که مراد از «کِتَاب الله»، کتاب هاى آسمانى، و يا خصوص قرآن کريم است. و اين که بعضى از مفسران گفته اند: در آيه، تقديم و تأخيرى به کار رفته است، و تقدير آيه: «وَ قَالَ الَّذِينَ أُوتُوا العِلمَ وَ الإيمَانَ فِى کِتَابِ اللهِ لَقَد لَبِثتُم إلَى يَومِ البَعثِ» مى باشد، صحيح و قابل اعتنا نيست.
«فَيَوْمَئذٍ لا يَنفَعُ الَّذِينَ ظلَمُوا مَعْذِرَتُهُمْ وَ لا هُمْ يُستَعْتَبُونَ»:
«استعتاب»، به معناى طلب عتبى است، و «عُتبى»، به معناى از بين بردن عتاب است، و معناى آيه اين است که: آن روز، معذرت خواهى از ظلم سودى به حالشان ندارد، و از ايشان نمى خواهند تا عتاب را از خود زايل کنند.
«وَ لَقَدْ ضرَبْنَا لِلنَّاسِ فى هَذَا الْقُرْآنِ مِن کُلِّ مَثَلٍ... إِلّا مُبْطِلُونَ»:
اين آيه، اشاره است به اين که اشخاص مورد بحث، به روگردانى از حق مبتلا شدند، به حدّى که ديگر هر چه مَثَل ها برايشان آورده شود، و هر قدر آن مَثَل ها، حق را به دل ها نزديک کند، سودی به حالشان
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۳۱۰
ندارد. چون بر لب هايشان مُهر زده شده، و حالت روگردانى، جزو طبيعتشان شده است.
و لذا دنبال اين بيان فرموده: «وَ لَئِن جِئتَهُم بِآيَةٍ لَيَقُولَنَّ الَّذِينَ کَفَرُوا إن أنتُم إلّا مُبطِلُون». يعنى: هر آيتى برايشان بياورى، آن ها که کافر شدند، خواهند گفت چيزى جز باطل نياورده اى، و اين را بدان جهت مى گويند که از حق روگردان شدند، و هر حقى را باطل مى بينند.
در اين جمله، مى توانست به آوردن ضمير کفار اکتفا نموده، بفرمايد: «وَ لَئِن جِئتَهُم بِآيَةٍ لَيَقُولُونَ أن أنتُم...».
ولى به جاى ضمير، کلمۀ موصول «الَّذِينَ» و صله «کَفَرُوا» را آورده، براى اين که منشأ و علت اين حرفشان را بيان کند و بفهماند که اگر اين حرف را مى زنند، به خاطر کفرشان است.
«کَذَلِک يَطبَعُ اللَّهُ عَلى قُلُوبِ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ»:
منظور از جملۀ «نمى دانند»، اين است که درباره خدا و آيات او، که يکى از آن ها مسأله بعث است - جاهل اند، و تازه بر جهل و شک خود اصرار هم مى ورزند.
«فَاصبرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقُّ وَ لا يَستَخِفَّنَّک الَّذِينَ لا يُوقِنُونَ»:
يعنى: به هر عکس العملى که با تو روبرو مى شوند، بساز، و در برابر اين که مى گويند: «إن أنتُم إلّا مُبطِلُون» و ساير زورگويی هايشان صبر کن، که وعده خدا حق است. و اگر او وعده داده که ياريت کند، قطعا خواهد کرد. همچنان که در آيات قبل نيز فرموده: «وَ کَانَ حَقّاً عَلَينَا نَصرُ المُؤمِنِين». پس کسانى که به وعده خداى سبحان یقین ندارند، تو را سست نسازند.
و اين که بعضى گفته اند مراد از «لا يُوقِنُون»، اين است که به آنچه از آيات بينات که برايشان مى خوانى، يقين ندارند، و آن را تکذيب نموده، تو را با اباطيل خود اذيت مى کنند، صحيح نيست. چون همان طور که گفتيم، وعده آخر آيه و اول آن يکى است، و آن وعده به نصرت است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۳۱۱
«سوره لقمان»
آيات ۱ - ۱۱ سوره لقمان
* سوره «لقمان»، مکّى است و داراى سى و چهار آيه مى باشد.
بِسمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ *
الم (۱)
تِلْک آيَاتُ الْکِتَابِ الحَْکِيمِ(۲)
هُدًى وَ رَحْمَةً لِّلْمُحْسِنِينَ(۳)
الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَوةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّکَوةَ وَ هُم بِالآخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ(۴)
أُولَئک عَلى هُدًى مِّن رَّبِّهِمْ وَ أُولَئک هُمُ الْمُفْلِحُونَ(۵)
وَ مِنَ النَّاسِ مَن يَشترِى لَهْوَ الْحَدِيثِ لِيُضِلَّ عَن سَبِيلِ اللَّهِ بِغَيرِ عِلْمٍ وَ يَتَّخِذَهَا هُزُواً أُولَئک لهَُمْ عَذَابٌ مُّهِينٌ(۶)
وَ إِذَا تُتْلى عَلَيْهِ آيَاتُنَا وَلّى مُستَکبراً کَأَن لَّمْ يَسمَعْهَا کَأَنَّ فى أُذُنَيْهِ وَقْراً فَبَشرْهُ بِعَذَابٍ أَلِيمٍ(۷)
إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لهَُمْ جَنَّاتُ النَّعِيمِ(۸)
خَالِدِينَ فِيهَا وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا وَ هُوَ الْعَزِيزُ الحَْکيمُ(۹)
خَلَقَ السَّمَاوَاتِ بِغَيرِ عَمَدٍ تَرَوْنهَا وَ أَلْقَى فى الاَرْضِ رَوَاسىَ أَن تَمِيدَ بِکُمْ وَ بَث فِيهَا مِن کُلِّ دَابَّةٍ وَ أَنزَلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَنبَتْنَا فِيهَا مِن کُلِّ زَوْجٍ کَرِيمٍ(۱۰)
هَذَا خَلْقُ اللَّهِ فَأَرُونى مَا ذَا خَلَقَ الَّذِينَ مِن دُونِهِ بَلِ الظالِمُونَ فى ضَلَالٍ مُّبِينٍ(۱۱)
«ترجمه آیات»
به نام خدا، که رحمتى عمومى ، و رحمتى خاص مؤمنان دارد.
الم. (۱)
اين، آيه هاى کتابى است سراسر حکمت، (کتابى که جايى براى لهو در آن نيست). (۲)
کتابى که هدايت و رحمت براى نيکوکاران است. (۳)
آن کسانى که نماز گزارند و زکات دهند، و خود به دنياى ديگرى يقين دارند. (۴)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۳۱۲
آنان، قرين هدايتى از پروردگار خويش اند، و آنان خود رستگارانند. (۵)
بعضى از مردم گفتار بازيچه را می خرند، تا بدون علم مردم را از راه خدا گمراه کنند، و راه خدا را مسخره گيرند، آنان عذابى خفت آور دارند. (۶)
و چون آيه هاى ما را بر آنان بخوانند، تکبرکنان پشت کنند و بروند، گويى آن را نشنيده اند، تو گويى گوش هايشان کر است، اين گونه افراد را به عذابى غم انگيز نويد ده. (۷)
(در مقابل) کسانى که ايمان آورده، و کارهاى شايسته کرده اند، بهشت هاى پُر از نعمت دارند. (۸)
که جاودانه در آن متنعم باشند، و اين وعده درست خدا است، که نه ضعف در او راه دارد، و نه لغو، بلکه نيرومند و حکيم است. (۹)
آسمان ها را بدون ستونى که شما ببينيد، بيافريد، و در زمين لنگرها انداخت، تا که شما را نلرزاند و در آن از همه گونه جانوران پراکنده کرد، و از آسمان آبى نازل کرديم، و در آن همه گونه گياه خوب رويانديم. (۱۰)
اين خلقت خدا است، پس شما هم به من نشان دهيد، غير از خدا که شما خدايشان پنداشته ايد، چه چيزى خلق کرده اند، (خودشان اعتراف دارند که جز خدا خالقى نيست، پس علت شرکشان خلقت نيست)، بلکه علت شرک اين ستمکاران، اين است که در ضلالتى آشکار قرار دارند. (۱۱)
«بیان آیات»
مضامين سوره مبارکه لقمان و غرض از نزول آن
غرض اين سوره - به طورى که آغاز و انجام آن، و نيز سياق تمامى آيات آن اشاره مى کند - دعوت به «توحيد» و ايقان و ايمان به «معاد»، و عمل به کليات شرايع دين است.
از ابتداى سوره پيداست که درباره بعضى از مشرکان نازل شده، که مردم را از راه خدا و شنيدن قرآن، به وسيله تبليغاتى دروغ جلوگيرى نموده، مى خواستند مسأله خدا و دين را از ياد مردم ببرند. اتفاقا روايت وارده در تفسير آيه: «وَ مِنَ النَّاسِ مَن يَشتَرِى لَهوَ الحَدِيث...» - به طورى که خواهيد ديد - نيز، همين را مى گويد.
پس اين سوره نازل شد تا اصول عقايد و کليات شرايع حق را بيان نمايد، و در برابر احاديث سرگرم کننده آنان، مقدارى از داستان لقمان و مواعظش را ايراد کرده است.
و اين سوره - به شهادت سياقى که آيات آن دارد - در مکه نازل شده، و يکى از آيات بر جسته آن، آيه: «ذَلِکَ بِأنَّ اللهَ هُوَ الحَقُّ وَ أنَّ مَا يَدعُونَ مِن دُونِهِ هُوَ البَاطِلُ...» است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۳۱۳
«الم * تِلْک آيَاتُ الْکِتَابِ الحَْکِيمِ * هُدًى وَ رَحْمَةً لِّلْمُحْسِنِينَ * ... يُوقِنُونَ»:
تفسير مفردات اين آيات در سوره هاى قبل گذشت. چيزى که تذکرش لازم است، اين است که: «کتاب» را به لفظ «حکيم» توصيف کرده، و اين دلالت دارد بر اين که هيچ «لهو الحديثى» در آن وجود ندارد، بلکه نقطه ضعف و درزى ندارد که سخن باطل و لهو الحديث بخواهد آن را پُر کند.
و نيز، آن را توصيف کرد به دو وصف «هُدى» و «رَحمَةً لِلمُحسِنِين»، تا صفت «حکيم» بودن قرآن را تکميل کند. پس قرآن به سوى واقع و حق هدايت مى کند، و به واقع نيز مى رساند. نه مثل «لهو الحديث» که انسان را از مهمش باز داشته، و به واقعى نمى رساند. و نيز، قرآن رحمت است، نه نقمت تا از نعمت باز بدارد.
آنگاه «محسنين» را توصيف و معرفى نموده به اين که: نماز مى خوانند و زکات مى دهند، که دو رکن مهم عمل اند، و به اين که داراى ايقان به «آخرت» اند. و معلوم است که يقين به آخرت، مستلزم يقين به توحيد و رسالت و همه شرايط و مراحل تقوا نيز هست. و همه اين توصيف ها که براى کتاب کرده، در مقابل «لهو الحديث» است، و دارد به کسى که به «لهو الحديث» گوش مى دهد، مى گويد: به اين حقايق گوش کن، نه به لهو الحديث.
نکوهش ترویج کنندگان لهو الحدیث، براى منصرف ساختن مردم از حقائق قرآن
«وَ مِنَ النَّاسِ مَن يَشترِى لَهْوَ الْحَدِيثِ لِيُضِلَّ عَن سبِيلِ اللَّهِ بِغَيرِ عِلْمٍ وَ يَتَّخِذَهَا هُزُواً ...»:
کلمه «لهو»، به معناى هر چيزى است که آدمى را از مهمش باز بدارد، و «لهو الحديث»، آن سخنى است که آدمى را از حق منصرف نموده و به خود مشغول سازد. مانند حکايات خرافى، و داستان هايى که آدمى را به فساد و فجور مى کشاند. و يا از قبيل سرگرمى به شعر و موسيقى و مزمار و ساير آلات لهو، که همه اين ها، مصاديق «لهو الحديث» هستند.
«لِيُضِلَّ عَن سَبِيلِ الله بِغَيرِ عِلمٍ» - مقتضاى سياق اين است که مراد از «سَبِيل الله»، قرآن کريم، و معارف حق و صحيح، از اعتقادات، و دستور العمل ها، و به خصوص داستان هاى انبياء، و امم گذشته بوده باشد. چون لهو الحديث و خرافات، ساخته و پرداخته فکر انسان هاست که دست به دست گشته، در درجه اول معارض با اين داستان هاى حق و صحيح است، و در درجه دوم، بنيان ساير معارف حق و صحيح را در انظار مردم سست نموده، و سپس منهدم مى سازد.
مؤيّد اين معنا، جمله بعدى است که مى فرمايد: «وَ يَتَّخِذَهَا هُزُواً». يعنى: حديث را مسخره مى کند، چون نام خرافات نيز حديث است، و همين باعث وهن هر حديثى مى شود، و سبب مى گردد مردم احاديث واقعى را نيز به سخريه بگيرند.
پس همان طور که گفتيم، مراد از «سبيل الله»، قرآن است. بدان جهت که مشتمل بر قصص و معارف است، و گويا مراد کسى که خريدار «لهو الحديث» است، اين است که مردم را از قرآن منصرف نموده و گمراه نمايد، و قرآن را به سخريه بگيرد، به اين که به مردم بگويد اين نيز، حديثى است مانند آن احاديث، و اساطيرى است چون آن اساطير.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۳۱۴
جملۀ «بِغَيرِ عِلمٍ»، متعلق به کلمۀ «يُضِلُّ» است، و در حقيقت وصف ضلالت گمراهان است، نه ضلال گمراه کنندگان، هر چند گمراه کنندگان نيز علم ندارند. آنگاه ايشان را تهديد مى کند به اين که «أُولَئِکَ لَهُم عَذَابٌ مُهِينٌ: ايشان عذابى خوارکننده دارند»، چون در دنيا مغرور و متکبر بودند.
«وَ إِذَا تُتْلى عَلَيْهِ آيَاتُنَا وَلّى مُستَکبراً کَأَن لَّمْ يَسمَعْهَا کَأَنَّ فى أُذُنَيْهِ وَقْراً ...»:
در اين آيه، آن کسى را که خريدار «لهو الحديث» بود، توصيف مى کند و کلمۀ «وَقر»، به معناى بار سنگين است. و مراد از اين که فرمود: «گويا در دو گوشش وقر است»، اين است که گويا چيزى به گوش هايش بسته که از شنيدن جلوگيرى مى کند. بعضى هم گفته اند: «اصلا اين کلمه، کنايه از کرى است».
و معناى آيه، اين است که: چون بر اين خريدار لهو الحديث آيات قرآنى ما قرائت مى شود، پشت مى کند، و از آن رو مى گرداند و استکبار مى ورزد. مثل اين که اصلا آن را نشنيده باشد، گويى کر است. پس تو او را به عذابى دردناک بشارت ده.
در سياق آيات مورد بحث، هم ضمير مفرد به «مَن يَشتَرِى» برگردانده و فرموده: «يَشتَرِى: مى خرد»، و «لِيُضِلّ: تا گمراه کند»، و «يَتَّخِذَهَا: آن را مى گيرد»، تا رعايت لفظ شده باشد، و هم ضمير جمع برگردانده و فرموده «أُولَئِکَ لَهُم: آنان بر ايشان»، تا رعايت معنا شده باشد. چون خريدار لهو الحديث، يک نفر نيست.
آنگاه مجددا چند ضمير مفرد برگردانيده و فرموده: «عَلَيهِ»، «وَلّى»، «يَسمَعهَا»، «أُذُنَيه»، تا باز رعايت لفظ شده باشد. بعضى اين طور گفته اند، ليکن ممکن است بگوييم به «مَن يَشتَرِى لَهوَ الحَدِيث» همه جا ضمير مفرد برگردانيده، و ضمير جمع آيه قبلى به مجموع گمراه کننده و گمراه شده که سياق بر او دلالت دارد، بر مى گردد. پس ضميرهاى مفرد، همه به «مَن» که مفرد است، برگشته است.
«إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لهَُمْ جَنَّاتُ النَّعِيمِ ... الْعَزِيزُ الحَْکيمُ»:
در اين آيه بعد از انذار آن خريدار، و تهديدش به عذاب خوار کننده و سپس عذاب اليم، رجوع شده است به بشارت «محسنين»، و خوشدل ساختن آنان به بهشت نعيم جاودان، که خود او وعده داده، و وعده اش حق است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۳۱۵
و چون غرض آن کسى که خريدار لهو الحديث بوده، اين بوده که امر را بر فريب خوردگانش مشتبه سازد، و بدين غرض، قرآن را اساطير و افسانه هاى کهنه اى مانند افسانه هاى خودش پنداشته، و آن را خوار شمرده است و هرچه از آيات آن بر او تلاوت شود، اعتناء نمى کند، و از پذيرفتنش استکبار مى کند، و اين عمل خوار شمردن خداى سبحان است.
لذا در اين آيه، اولا وعده به «محسنين» را با جملۀ «وَعدَ الله حَقّاً» تأکيد نمود، و در ثانى خود را به عزت مطلق ستوده، تا بفهماند او با خوار شمردن وى خوار نمى شود. و نيز با حکمت مطلق ستوده، تا بفهماند هيچ باطلى در سخن او نيست، و نه هيچ خرافه و مزاحى.
آنگاه براى بار سوم خود را چنين ستوده، که تدبير مى کند امر آسمان ها و زمين و نبات و حيوان و انسان را، چون آفريدگار آن هاست. پس مى تواند اين دسته را وعده بهشت داده و آن دسته را وعده عذاب دهد، و وعده او حق است. و جملۀ «خَلَقَ السَّمَاوَاتِ بِغَيرِ عَمَدٍ تَرَونَهَا...»، در اين مقام است.
«خَلَقَ السَّمَاوَاتِ بِغَيرِ عَمَدٍ تَرَوْنهَا ... مِن کُلِّ زَوْجٍ کَرِيمٍ»:
در تفسير آيه: «اللهُ الَّذِى رَفَعَ السَّمَاوَاتِ بِغَيرِ عَمَدٍ تَرَونَهَا» گفتيم که: کلمۀ «تَرَونَهَا» احتمال دارد قيد توضيحى باشد، و معنا اين باشد که: «شما آسمان ها را مى بينيد که ستون ندارد». و احتمال هم دارد قيد احترازى باشد و معنا چنين باشد که: «خدا آن ها را بدون ستونى ديدنى خلق کرده»، تا إشعار داشته باشد به اين که آسمان ها ستون دارد، ليکن ديدنى نيست.
«وَ ألقَى فِى الأرضِ رَوَاسِىَ أن تَمِيدَ بِکُم» - يعنى کوه هاى شامخى در زمين نهاد، تا زمين دچار اضطراب نگشته و شما را مضطرب نکند، و اين، خود إشعار دارد بر اين که بين کوه ها و زلزله ها، رابطه اى مستقيم است.
«وَ بَثَّ فِيهَا مِن کُلّ دَابَّةٍ» - يعنى در زمين از هر جنبده اى منتشر کرد.
«وَ أنزَلنَا مِنَ السَّمَاء مَاءً فَأنبَتنَا فِيهَا مِن کُلِّ زَوجٍ کَرِيم» - يعنى نازل کرديم از جهت بالاى سر شما آبى، (که همان باران باشد)، و رويانديم در آن مقدارى از هر دو جفت نباتى شريف، که منافع شما در آن است، و برايتان فوايدى دارد.
در اين بيان، اشاره است به اين که نباتات نيز مانند حيوانات نر و ماده اند، که بحث مفصل آن، در آياتى که نظير اين آيه است، گذشت.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۳۱۶
در اين آيه، التفاتى از غيبت: (ألقى، بَثَّ» خداوند افکند و منتشر کرد)، به تکلم با غير: (ما از آسمان آب نازل کرديم) به کار رفته - تا به طورى که گفته اند - اشاره باشد به اين که نسبت به اين کار خود، يعنى فرستادن آب عنايت بيشترى دارد.
«هَذَا خَلْقُ اللَّهِ فَأَرُونى مَا ذَا خَلَقَ الَّذِينَ مِن دُونِهِ بَلِ الظالِمُونَ فى ضلَالٍ مُّبِينٍ»:
بعد از آن که خلقت و تدبير خود را نسبت به آسمان ها و زمين و آنچه روى آن هاست، به رُخ آنان کشيد، و با اين بيان ربوبيت و الوهيت خود رااثبات کرد، اينک در اين آيه، به ايشان تکليف مى فرمايد که حال، شما به من نشان دهيد، خدايان شما اگر راستى إله و ربّ هستند، چه چيزى خلق کرده اند، تا اگر نتوانستند چيزى نشان دهند، وحدانيت خداى تعالى، در الوهيت و ربوبيت ثابت گردد.
و اگر به ايشان تکليف کرده که به من نشان دهيد، خدايانتان چه چيزى خلق کرده اند، با اين که مشرکان اعتراف دارند که خلقت تنها از خدا است، و خلقت هيچ موجودى را مستند به آلهه خود نمى دانند. تنها و تنها، تدبير را مستند به آن ها مى دانند. از اين جهت است که: خلقتى را به خدا نسبت داده که در عين اين که خلقت است، تدبير نيز هست، و از تدبير جدا نيست.
پس اگر تدبير عالَم به دست خدايان ايشان است، بايد آن ها نيز چون خدا، چنين خلقت و تدبيرى داشته باشند، و چون خلقتى ندارند، تدبيرى نيز ندارند. پس هيچ معبودى غير از او نيست، و هيچ ربّى، سواى او وجود ندارد.
سياق آيه شريفه، خطاب رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» به مردم است. چون نوع اين خطاب ها، جز به زبان رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» درست در نمى آيد، و معنا ندارد خدا به مردم بگويد به من نشان دهيد.
== بحث روايتى: (روایاتی در باره معنای لهوالحدیث و حرمت غنا) ==
در مجمع البيان گفته: آيه «وَ مِنَ النَّاسِ مَن يَشتَرِى لَهوَ الحَدِيث...»، درباره نضر بن حارث بن علقمة بن کلدة بن عبد الدار بن قصى بن کلاب نازل شد.
چون او مردى تاجر بود، به ايران سفر مى کرد و در آن جا، اخبار و افسانه هاى ايرانى را از منابعش مى گرفت و مى آمد براى قريش تعريف مى کرد، و به ايشان مى گفت: محمّد، از عاد و ثمود برايتان تعريف مى کند، و من از رستم و اسفنديار و اکاسره. مردم هم قصه هاى او را گوش مى دادند و به آيات قرآن گوش فرا نمى دادند. (نقل از کلبى)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۳۱۷
مؤلف: اين معنا در الدر المنثور، از بيهقى، از ابن عباس نيز آمده، و بعيد نيست که علت نزول همه سوره بوده باشد. همچنان که قبلا نيز بدان اشاره شد.
و در کتاب معانى الاخبار، به سند خود، از يحيى بن عباده، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که در معناى «لهو الحديث» فرمود: يکى از مصاديق آن، «غنا» است.
مؤلف: اين معنا، در کافى هم، به سند وى، از مهران، از امام صادق «عليه السلام»، و نيز به سندش، از وشاء، از حضرت رضا «عليه السلام»، و نيز به سندش، از حسن بن هارون، از آن جناب روايت شده است.
و در کافى، به سند خود، از محمد بن مسلم، از امام باقر «عليه السلام» روايت آورده که گفت: من از آن جناب شنيدم که مى فرمود: «غنا»، از آن گناهانى است که خدا وعده آتش به مرتکبش داده. آنگاه اين آيه را خواند: «وَ مِنَ النَّاسِ مَن يَشتَرِى لَهوَ الحَدِيثِ لِيُضِلَّ عَن سَبِيلِ اللهِ بِغَيرِ عِلمٍ وَ يَتَّخِذَهَا هُزُواً أُولَئِکَ لَهُم عَذَابٌ مُهِينٌ».
و نيز در همان کتاب، به سند خود، از ابى بصير روايت کرده که گفت: از امام باقر «عليه السلام» پرسيدم: کسب زنان آوازخوان چطور است؟
فرمود: اگر مى خواند تا مردها دورش جمع شوند، حرام است، و اگر براى عروسى ها دعوت مى شود، عيبى ندارد، و اين کلام خدا است که مى فرمايد: «وَ مِنَ النَّاسِ مَن يَشتَرِى لَهوَ الحَدِيثِ لِيُضِلَّ عَن سَبِيلِ اللهِ».
و در مجمع البيان گفته: ابو امامه، از رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» روايت کرده که فرمود: آموختن غنا به زنان و فروختن کنيز مغنّيه، حلال نيست، و پول آن حرام است، و خدا در تصديق اين فتوا، در کتاب خود نازل کرده که: «وَ مِنَ النَّاسِ مَن يَشتَرِى لَهوَ الحَدِيثِ...».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۳۱۸
مؤلف: اين روايت را الدر المنثور هم، از جمع کثيرى از صاحبان کتب حديث، از ابو امامه، از رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» روايت کرده است.
و نيز در همان کتاب است که از امام صادق «عليه السلام» روايت شده که آن جناب فرمود: «لهو الحديث»، عبارت است از طعنه و استهزاى حق، همان رفتارى که ابوجهل و ياران او مى کردند، و ابوجهل فرياد مى زد:
اى گروه قريش! آيا مى خواهيد خبرتان دهم که آن زقّومى که رفيقتان شما را از آن مى ترساند، چيست؟ آنگاه مى فرستاد تا کره و خرما مى آوردند، مى گفت: اين، همان زقّوم است که او شما را از آن مى ترساند. امام صادق «عليه السلام» سپس فرمود: «غنا» نيز، از مصاديق لهو الحديث است.
و در الدر المنثور است که ابن ابى الدنيا، از على بن الحسين «عليهما السلام» روايت کرده که فرمود: هيچ امتى که در آن موسيقى باشد، پاک و مقدس نشده و نمى شود.
و در تفسير قمى، در روايت ابى الجارود، از امام ابى جعفر «عليه السلام» روايت کرده که در تفسير «وَ مِنَ النَّاسِ مَن يَشتَرِى لَهوَ الحَدِيثِ لِيُضِلَّ عَن سَبِيلِ اللهِ بِغَيرِ عِلمٍ» فرمود:
اين شخص، نضر بن حارث بن علقمة بن کلده، يک نفر از بنى عبدالدّار بن قصى است، و اين نضر، مردى دانا و داراى روايات و احاديث تاريخى بود، و اشعار مردم را نيز مى دانست. آيه شريفه او را ملامت کرده که دنبال احاديث لغو مى رود، ولى وقتى آيات ما بر او خوانده مى شود، رو مى گرداند.
و نيز در همان کتاب، از پدرش، از حسين بن خالد روايت کرده که گفت: از ابوالحسن حضرت رضا «عليه السلام» پرسيدم: معناى آيه: «وَ السَّمَاءِ ذَاتِ الحُبُک» چيست؟
حضرت انگشتان خود را مشبک نموده، فرمود: آسمان، اين طور محبوک به زمين است.
پرسيدم: چطور محبوک به زمين است، با اين که خداى تعالى مى فرمايد: «رَفَعَ السَّمَاوَاتِ بِغَيرِ عَمَدٍ تَرَونَها»؟
فرمود: سبحان الله، مگر نفرموده: «بِغَيرِ عَمَدٍ تَرَونَها»؟ عرض کردم: بله. فرمود: پس معلوم مى شود، ستونى هست، ولى آن را نمى بينيد.
رده:تفسیر المیزان