تفسیر المیزان

«بیان آیات» در اين آيات، کفار را موعظه مى فرمايد که به آثار امت هاى گذشته و داستان هاى ايشان مراجعه کنند و در آن ها نظر نموده و عبرت بگيرند، و بدانند که قوّت اقوياء و استکبار مستکبران روزگار و مکر مکّاران، خدا را عاجز نمى کند، و به همين منظور از باب نمونه، پاره اى از قصص موسى و فرعون را ذکر مى کند و در آن، قصۀ «مؤمن آل فرعون» را مى آورد. «أَوَ لَمْ يَسِيرُوا فى الأرْضِ فَيَنظرُوا ...»: استفهام در اين آيه، انکارى است. و کلمه «وَاقِى»، اسم فاعل از مصدر «وِقَايَة» است، به معناى حفظ کردن چيزى از هرچه آن را اذيت کند و به آن ضرر بزند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۴۹۶ و معناى آيه اين است که: «أوَ لَم يَسِيرُوا»، چرا اين مردمى که ما پيامبر به سويشان گسيل داشته ايم، به سير «فِى الأرضِ فَيَنظُرُوا»، در زمين نمى پردازند، تا به نظر تفکر و عبرت گيرى بنگرند، که «کَيفَ کَانَ عَاقِبَةُ الّذِينَ کَانُوا مِن قَبلِهِم»، عاقبت مردمى که قبل از ايشان مى زيسته اند، چگونه بوده و آن امت ها در اثر تکذيب پيامبران خود، چه سرانجامى داشتند. «کَانُوا هُم أشَدّ مِنهُم قُوّةً»: با اين که آن امت ها از اينان نيرومندتر و داراى تمکنّى و تسلطى بيشتر «وَ آثاراً»، و آثارى چون شهرهاى محصور به قلعه هاى محکم و کاخ هاى عالى و پى ريزى شده داشتند، «فِى الأرضِ فَأخَذَهُمُ اللّهُ بِذُنُوبِهِم»، در همين زمين که اينان زندگى مى کنند، زندگى مى کردند، ولى خدا ايشان را به کيفر گناهانشان بگرفت و به جرم اعمالشان هلاکشان کرد. «وَ مَا کَانَ لَهُم مِنَ اللّهِ مِن وَاقٍ»، و از ناحيه خدا، هيچ حافظى که حفظشان کند، نداشتند. «ذَلِک بِأَنَّهُمْ کانَت تَّأْتِيهِمْ رُسلُهُم بِالْبَيِّنَاتِ...»: کلمه «ذَلِکَ»، اشاره به همان اخذ الهى است. و مراد از «بيّنات»، آيات روشن است. و بقيه الفاظ آيه، ظاهر است. داستان ارسال موسى «ع»، به سوى فرعون «وَ لَقَدْ أَرْسَلْنَا مُوسى بِآیاتِنَا وَ سُلْطانٍ مُّبِينٍ»: بعيد نيست مراد از «آيات»، معجزات و خارق العاده هايى باشد که موسى با آن ها، به سوى فرعون فرستاده شد، از قبيل عصا، يد بيضاء و غير آن دو. و مراد از «سُلطَان مُبين»، سلطۀ الهى باشد که خدا به وسيلۀ آن، موسى «عليه السلام» را تأييد کرد، و به وسيلۀ آن، جلو فرعون را از کشتن موسى و خاموش کردن نور او بگرفت. بعضى گفته اند: مراد از «آيات»، براهين و دلالات است، و مراد از «سلطان»، معجزات موسى، چون عصا، يد بيضاء، و غير آن دو. بعضى ديگر هم، حرف هايى ديگر زده اند. «إِلى فِرْعَوْنَ وَ هَامَانَ وَ قَارُونَ فَقَالُوا ساحِرٌ کذَّابٌ»: کلمه «فرعون»، نام جبّار و ديکتاتور نژاد قبط و پادشاه ايشان است. و «هامان»، نام وزير اوست و «قارون»، نام يکى از طاغيان بنى اسرائيل است، که داراى خزاينى مملو از پول بوده. و اگر از ميان همۀ دو امت قبطى و سبطى، تنها نام اين سه نفر را ذکر کرده، براى اين بوده که تمامى فتنه ها و فسادها، به اين سه نفر منتهى مى شده. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۴۹۷ «فَلَمَّا جَاءَهُم بِالْحَقِّ مِنْ عِندِنَا قَالُوا اقْتُلُوا أَبْنَاءَ الَّذِينَ ءَامَنُوا مَعَهُ ...»: در اين آيه، مابين آنچه موسى برايشان آورد و بدان دعوتشان کرد، با مقابله اى که آنان کردند و نقشه هاى شيطانى که ريختند، مقابله و مقايسه شده است. مى فرمايد: موسى براى آنان حق را آورده بود و جا داشت حق را بپذيرند. به خاطر همين که حق است و نيز به خاطر اين که آنچه آورده بود، از ناحيه خداى تعالى بود. بدين جهت، لازم بود آن را قبول کنند و رد نکنند، ولى در عوض کيد کردند و آنچه که گفتند، بدين منظور گفتند که کسى به موسى ايمان نياورد. اما خداى عزيز، کيد ايشان را بى نتيجه و خنثى ساخت و نگذاشت آن کيد به گروندگان به موسى اصابت کند. سياق آيه، اين إشعار را دارد که يکى از گويندگان اين حرف قارون بوده، که خود از بنى اسرائيل بوده است و اشکالى هم ندارد. چون فرمان به کشتن پسران بنى اسرائيل و زنده نگه داشتن دختران از ناحيه فرعونيان و قبل از دعوت موسى «عليه السلام» بوده، و فرمان در اين آيه که گفتيم قارون هم در آن شريک بوده، بعد از دعوت موسى و در خصوص فرزندان مؤمنان به وى بوده است. و هيچ مانعى ندارد که قارون هم در اين فرمان، با فرعونيان موافقت کرده باشد. چون او با موسى و مؤمنان، عداوت مى ورزيده. و در اين که فرمود: «الّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ» و نفرمود: «آمَنُوا بِهِ»، اشاره است به اين که گروندگان به موسى، از آن جناب پشتيبانى هم مى کردند و در دعوتش، کمکش مى نمودند. «وَ قَالَ فِرْعَوْنُ ذَرُونى أَقْتُلْ مُوسى وَ لْيَدْعُ رَبَّهُ ...»: جمله «ذَرُونِى»، به معناى «أترُکُونِى» است. يعنى مانع من نشويد و بگذاريد موسى را بکشم، و اين خطابى است که فرعون به درباريان خود کرده و در آن، اين دلالت است که در برابرش مردمى بوده اند که با کشتن موسى مخالفت مى کرده اند و به وى مى گفته اند: او را مکش و دست از او بردار. همچنان که آيه: «قَالوُا أرجِه وَ أخَاهُ» نيز، اين اشاره را دارد. و جمله: «وَليَدعُ رَبّهُ»، سخنى است که فرعون از روى تکبّر و طغيان گفته. مى گويد: بگذاريد من موسى را بکشم، آن وقت او پروردگار خود را بخواند، تا اگر توانست از دست من نجاتش دهد و از کشتن خلاصش ‍ کند. و در جملۀ «إنّى أخَافُ أن يُبَدّلَ دِينَکُم أو أن يُظهِرَ فِى الأرضِ الفَسَاد»، تصميم خود را توجيه و تعليل مى کند. مى گويد: من از موسى بر شما مى ترسم، که مبادا دين و دنياى شما را تباه کند. اما از جهت دين - يعنى پرستش بت ها - براى اين که مى ترسم او دين ديگرى به جاى آن رواج دهد و آن پرستش خداى يگانه است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۴۹۸ و اما از جهت دنيا، چون مى ترسم کار او بالا بگيرد و نيرومند شود و پيروانش زياد گشته، به آسانى سر از اطاعت ما برتابد و کار منجر به مشاجره و جنگ و از بين رفتن امنيت گردد. «وَ قَالَ مُوسى إِنّى عُذْت بِرَبّى وَ رَبِّکم مِّن کُلِّ مُتَکَبرٍ لا يُؤْمِنُ بِيَوْمِ الحِْسابِ»: اين آيه شريفه، حکايت کلام موسى «عليه السلام» است. کلامى که با آن، تهديد فرعون را با تهديد خود مقابله مى کند. او تهديد به کشتن وى کرده بود و آن جناب، تهديدش کرده به اين که به پروردگارش پناه مى برد. و جمله «عُذتُ بِرَبّى وَ رَبّکُم»، در مقابل گفتار فرعون است که گفت: «وَليَدعُ رَبّهُ». چون فرعون در اين جمله، «ربّ» را اختصاص به موسى داد و گفت: «موسى، پروردگار خود را بخواند». و موسى «عليه السلام» در پاسخش، پروردگار خود را، پروردگار ايشان نيز خواند و گفت: «من پناه مى برم به پروردگار خودم و پروردگار شما»، و فهماند که خداى تعالى، همان طور که پروردگار من است، پروردگار شما هم هست. همان طور که حکمش در من نافذ است، در شما نيز نافذ است. پس چون چنين است، مى تواند پناهنده خود را از شرّ شما حفظ کند، همچنان که تاکنون حفظ فرموده. از اين جا روشن مى شود که خطاب در جملۀ «رَبّکُم»، به فرعون و درباريان او بوده، نه به قوم اسرائيلى خودش. و در جملۀ «مِن کُلّ مُتِکَبّرٍ لَا يُؤمِنُ بِيَومِ الحِسَاب»، اشاره مى کند به فرعون و هر کس ديگرى که در دو صفت تکبر و بی ايمانى به روز حساب، با او شرکت دارد، و معلوم است کسى که اين دو صفت را داشته باشد، از هيچ شرّى پروا ندارد. «وَ قَالَ رَجُلٌ مُّؤْمِنٌ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَکْتُمُ إِيمَانَهُ ...»: از ظاهر سياق بر مى آيد که جملۀ «مِن آلِ فِرعَون»، صفت آن مرد باشد، و جملۀ «يَکتُمُ إيمَانَهُ»، صفت ديگرى از او باشد. در نتيجه، معلوم مى شود «مؤمن آل فرعون»، از دودمان خود فرعون، يعنى از نژاد قبطيان بوده و نيز از خواص درباريان وى بوده، و کسى از ايمان درونى او خبردار نشده؛ چون ايمان خود را از آنان مخفى مى کرده و تقيه مى نموده. ولى بعضى از مفسران گفته اند: اصل کلام «وَ قَالَ رَجُلٌ مُؤمِنٌ يَکتُمُ إيمَانَهُ مِن آلِ فِرعَون» بوده. در نتيجه، مؤمن نامبرده، از بنى اسرائيل بوده و ايمان خود را از آل فرعون کتمان مى کرده. و بنابه گفتۀ اين مفسر، جملۀ «مِن آلِ فِرعَون»، مفعول دوم «يَکتُمُ» است، که جلوتر از آن ذکر شده. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۴۹۹ مفسر نامبرده، در پاسخ از اين که اگر جملۀ مزبور، مفعول دوم «يَکتُمُ» است، پس چرا کلمۀ «مِن»، در کار آمده، با اين که مى توانست بفرمايد: «يَکتُمُ إيمَانَهُ آلَ فِرعَون»، گفته است: هرچند غالبا بدون حرف «مِن»، مفعول دوم را مى گيرد، مانند آيه: «وَ لا يَکتُمُونَ اللّهَ حَدِيثاً»، وليکن گاهى هم مى شود که با حرف «مِن» متعدى مى شود، همچنان که در «مصباح»، به اين مطلب تصريح شده است. وليکن سياق آيه، اين تفسير را نمى پذيرد. براى اين که اولا مقدم آوردن مفعول دوم، حتما بايد براى افادۀ نکته اى از قبيل حصر و امثال آن باشد و در جمله مورد بحث، چنين نکته اى در کار نيست. و ثانياً، مؤمن نامبرده، در کلام خود، فرعون و فرعونيان را به عنوان «يَا قَومِ - اى قوم من» صدا مى زند، و اگر از دودمان فرعون نبود، نبايد چنين مى گفت. هشدار مؤمن آل فرعون، به فرعونيان، در باره قتل موسى «ع» « أتَقْتُلُونَ رَجُلاً أَن يَقُولَ رَبّىَ اللَّهُ وَ قَدْ جَاءَکُم بِالْبَيِّنَاتِ مِن رَّبِّکُمْ»: در اين قسمت، فرعونيان را نهى و توبيخ مى کند، از اين که تصميم بر قتل او گرفته اند. و از اين که جملۀ «مِن رَبّکُم» را به کار برد، فهميده مى شود آن معجزات و بيّناتى که موسى «عليه السلام» آورده، معجزات و بيناتى بوده که دلالت داشته بر اين که «اللّه تعالى»، ربّ ايشان نيز هست، همان طور که او «اللّه» را ربّ خود گرفته. پس کشتن او، کشتن مردى است که از ناحيه پروردگار فرعونيان، حق را برايشان آورده. «وَ إن يَکُ کَاذِباً فَعَلَيهِ کِذبَهَ» - بعضى از مفسران گفته اند: فرضى که در اين جمله کرده، تلطّفى از ناحيه او بوده. نه اين که راستى احتمال مى داده که موسى دروغگو باشد، و در راستگويى وى شک داشته، خواسته است از درِ مهربانى سخن گفته باشد. «وَ إن يَکُ صَادِقاً يُصِبکُم بَعضُ الّذِى يَعِدُکُم» - در اين جمله، مخاصمه را تا آسان ترين فرض تنزّل داده. گويا مى گويد: «و اگر صادق باشد، آن وقت آن انواع عذاب هايى که وعده اش را داده، به شما مى رسد و اگر همه آن عذاب ها نرسد، لااقل بعضى از آن ها به شما خواهد رسيد». پس منظور، تنزّل دادن مخاصمه بوده، و گرنه لازمۀ صدقش، اين است که تمامى آن عذاب هايى که وعده اش را داده، به ايشان مى رسيد. «إنّ اللّهَ لَا يَهدِى مَن هُوَ مُسرِفٌ کَذّابٌ» - اين جمله، تنها فرض دومى را تعليل مى کند و معنايش اين است که: اگر موسى در ادعاى خود دروغگو باشد، همان دروغ خودش، برايش بس است. و اگر راستگو باشد، آن وقت به فرضى که همه عذاب هايى که وعده اش را داده، به شما نرسد، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۵۰۰ لااقل مقدارى از آن به شما خواهد رسيد. چون در اين فرض، شما مسرف و متجاوز هستيد، که پا از گليم خود فراتر نهاده ايد. و نيز کذّاب هستيد، چون ربوبيت پروردگار خود را انکار کرده، اربابى ديگر به جاى خدا اتخاذ نموده ايد و خدا، کسى را که مسرف و کذّاب باشد، هدايت نمى کند. و اما بر فرضى که او دروغ بگويد، در آن صورت، پروردگارى که معرفى مى کند ربوبيت ندارد، تا آن که درباره هدايت کردنش و نکردنش ‍گفتگو شود. از اين بيان روشن مى گردد، اين که بعضى گفته اند: «جملۀ مزبور، تعليل هر دو فرض است و به هر دو جمله ارتباط دارد»، حرف صحيحى نيست. «يَا قَوْمِ لَکُمُ الْمُلْک الْيَوْمَ ظاهِرِينَ فى الاَرْضِ فَمَن يَنصُرُنَا مِن بَأْسِ اللَّهِ إِن جَاءَنَا»: معناى کلمۀ «ظَاهِرِين»، غلبه و علوّ در ارض است. و منظور از «أرض»، سرزمين مصر، و منظور از «بأس اللّه»، اخذ خدا و عذاب اوست. و استفهام در آيه، انکارى است. معنايش اين است که: مؤمن آل فرعون، به فرعونيان مى گويد: اى قوم و قبيله من! امروز، مُلک و سلطنت در دست شماست، و شما بر ساير مردم، يعنى بنى اسرائيل غلبه داريد و در زمين علوّ و بلندپروازى مى کنيد. فردا اگر عذاب خدا به سوى ما آيد، همچنان که موسى وعده اش را داده، چه کسى ما را يارى مى کند؟ در اين بيان، خودش را هم داخل در آنان و جزو آنان قرار داده، تا در ترساندنشان از عذاب خدا، مؤثرتر و در خيرخواهى آنان، رساتر سخن گفته باشد و سخن، بهتر در دل هايشان جاى بگيرد، و خلاصه بفهماند که عاقبتى را که براى خودش مى خواهد، براى آنان نيز مى خواهد. «قَالَ فِرْعَوْنُ مَا أُرِيکُمْ إِلّا مَا أَرَى وَ مَا أَهْدِيکمْ إِلّا سبِيلَ الرَّشادِ»: فرعون در پاسخ گفت: من شما را جز به طريق صواب و مطابق واقع راهنمايى نمى کنم، و منظورش اين بوده که بگويد: خودم بدانچه مردم را به سويش راهنمايى می کنم، يقين دارم، و آن طريقه، علاوه بر اين که برايم معلوم است، با واقع هم مطابق است. و اين سخن از فرعون، يک فريبکارى و زرنگى عجيبى است. «وَ قَالَ الَّذِى آمَنَ يَا قَوْمِ إِنّى أَخَاف عَلَيْکُم مِّثْلَ يَوْمِ الاَحْزَابِ... لِّلْعِبَادِ»: مراد از جملۀ «الّذِى آمَنَ»، همان مؤمن آل فرعون است و نبايد به گفتۀ بعضى که آن را عبارت از موسى «عليه السلام» دانسته اند، به اين دليل که کلام کلامى است محکم، اعتناء کرد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۵۰۱ و مراد از «احزاب»، امت هاى مذکور در آيه بعدى است. يعنى قوم نوح، عاد، ثمود، و آن هايى که بعد از ايشان بوده اند. و جمله مثل «دأب قَومِ نُوح»، بيانى است براى مَثَل قبلى، و کلمۀ «دأب»، به معناى عادت است. و معناى آيه چنين است: مؤمن آل فرعون، مجددا رو به مردم کرده گفت: اى قوم و قبيله من! به راستى من بر شما از همان عذاب مى ترسم که بر سرِ اقوام گذشته آمد. من از روزى مى ترسم که مانند يک عادت هميشگى بر اقوام گذشته، يکى پس از ديگرى گذشت. به خاطر اين که کفر ورزيدند و پيامبران خود را تکذيب کردند. ممکن هم هست کلمۀ «جزا» در تقدير بگيريم، و آيه را چنين معنا کنيم: من بر شما مى ترسم از روزى که برسد بر شما، مثل جزاى عادت دائمى گذشتگان، عادت دائمى شان بر کفر و تکذيب، و خداوند هرگز نمى خواهد بر بندگان ستم کند. دلیل نامگذاری روز قيامت، به «يَومَ التّنَاد» «وَ يَا قَوْمِ إِنّى أَخَافُ عَلَيْکُمْ يَوْمَ التَّنَادِ ... مِنْ هَادٍ»: منظور از «يَومَ التّنَاد»، روز قيامت است. و تسميه قيامت به اين اسم، به خاطر اين است که: در آن روز، ستمگران، يکديگر را با صداى بلند صدا مى زنند، و داد و فريادشان به واويلا بلند مى شود، همان طور که در دنيا، به داد و فرياد عادت کرده بودند. بعضى از مفسران گفته اند: مراد از «تنادى»، نداهايى است که بين بهشتيان و دوزخيان پيش مى آيد و قرآن، آن را در سورۀ «اعراف» حکايت کرده. البته وجوه ديگرى نيز براى اين نامگذارى ذکر کرده اند، که فايده اى در بر ندارد. «يَومَ تُوَلّونَ مُدبِرِينَ مَا لَکُم مِنَ اللّهِ مِن عَاصِم» - منظور از اين «يوم»، باز همان روز قيامت است و شايد مراد اين باشد که: کفار در آن روز، در دوزخ از شدت عذاب، از اين سو به آن سو فرار مى کنند، شايد که راه نجاتى پيدا کنند، ولى از هر طرف که مى دوند، برگردانده مى شوند. همچنان که در جاى ديگر، قرآن کريم آمده: «کُلّمَا أرَادُوا أن يَخرُجُوا مِنهَا مِن غَمّ أعِيدُوا فِیهَا وَ ذُوقُوا عَذَابَ الحَرِيق». «وَ مَن يُضلِلِ اللّهُ فَمَا لَهُ مِن هَاد» - اين جمله، به منزله تعليلى است براى جملۀ «مَا لَکُم مِنَ اللّهِ مِن عَاصِم»، و معنايش اين است که: شما پشت کرده و فرار مى کنيد، وليکن هيچ پناهى نداريد. چون اگر پناهى باشد، از ناحيه خداست، و از آن ناحيه هم، پناهى نيست. براى اين که خدا شما را گمراه کرده و کسى که خدا گمراهش کرده باشد، ديگر راهنمايى نخواهد داشت. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۵۰۲ «وَ لَقَدْ جَاءَکُمْ يُوسُفُ مِن قَبْلُ بِالْبَيِّنَاتِ...»: بعد از آن که گفت خدا ايشان را گمراه کرده و ديگر راهنمايى ندارند، به عنوان شاهد، داستان يوسف «عليه السلام» که در مصر مبعوث شد و رفتارى که مصريان با او داشتند را ذکر مى کند، که مادام در بين آنان بود، در نبوتش شک مى کردند، و بعد از آن که از دنيا رفت، گفتند: ديگر پيامبرى بعد از او نيست. بنابراين، معناى آيه چنين مى شود: سوگند مى خورم که قبل از اين هم يوسف به سوى شما مصريان آمد، و آياتى بيّنات آورد. آياتى که ديگر هيچ شکى در رسالتش براى کسى باقى نمى گذاشت، ولى تا او زنده بود، شما همواره درباره دعوت او در شک بوديد، و همين که از دنيا رفت، گفتيد: ديگر بعد از يوسف، خداى سبحان، رسولى مبعوث نمى کند، و با اين سخن، گفتار خود را نقض کرديد و هيچ پروايى هم نکرديد. آنگاه بيان خود را تأکيد و در عين حال تعليل کرده و فرموده: «کَذَلِکَ يُضِلُّ اللّهُ مَن هُوَ مُسرِفٌ مُرتَاب: آرى، اين چنين خداوند هر اسرافگر شکاکى را گمراه مى کند». «الَّذِينَ يُجَادِلُونَ فى آيَاتِ اللَّهِ بِغَيرِ سُلْطانٍ أَتَاهُمْ ...»: اين آيه، توصيف همان «مُسرِفٌ مُرتَاب»، آيه قبلى است. چون کسى که پا از گليم خود بيرون کند و از زىّ خود خارج شود، يعنى از حق اعراض نمايد و از هواى نفس پيروى کند و در نتيجه شک و ترديد در دلش جايگزين گردد، و بر هيچ سخنى، هرچه هم علمى باشد، اعتماد نمى کند و به هيچ حجتى که او را به سوى حق راهنمايى مى کند، دل نمى بندد، چنين کسى آيات خدا را هم در صورتى که با مقتضاى هواى نفسش مخالف باشد، بدون هيچ برهانى رد مى کند، و براى ردّ آن، به باطل جدال مى نمايد. «کَذَلِکَ يَطبَعُ اللّهُ عَلى کُلّ قَلبِ مُتَکَبِّر جَبّار» - اين جمله مى فهماند که دل هاى آنان مُهر خورده و ديگر هيچ حرف حسابى و برهانى قاطعى را نمى فهمند و به هيچ دليل قانع کننده، اعتماد نمى کنند. «وَ قَالَ فِرْعَوْنُ يَا هَامَانُ ابْنِ لى صَرْحاً ... فى تَبَابٍ»: در اين آيه، فرعون به وزير خود هامان دستور مى دهد: برايش بناى بلندى بسازد، تا به وسيلۀ آن، از إله موسى اطلاعى به دست آورد. و گويا اين دستور را در اثناى بگومگويش با مؤمن آل فرعون، و بعد از منصرف شدن از کشتن موسى داده. و به همين جهت، در بين موعظه هاى مؤمن نامبرده و احتجاجات او واقع شده. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۵۰۳ مقصود فرعون، که به وزير خود گفت: «يَا هَامَانُ ابنِ لِى صَرحاً لَعَلّی أبلُغُ الأسبَاب...» کلمه «صَرح» - به طورى که صاحب مجمع البيان گفته - به معناى بنايى است که از چشم بيننده، هر قدر هم دور باشد، پوشيده نماند. و کلمۀ «اسباب»، جمع «سبب» است، که به معناى هر چيزى است که به وسيلۀ آن، به مقصد و هدف دور خود برسى. و جملۀ «لَعَلّى أبلُغُ الأسبَاب»، به منزلۀ تعليلى است براى دستور مزبور، و معنايش اين است که: اگر به تو دستور مى دهم براى من برج بلندى بسازى، علتش اين است که اميدوارم به وسيلۀ آن و با صعود بر بالاى آن، به «اسباب» دست يابم. آنگاه خودش «اسباب» را تفسير کرده، به آسباب السّماوات، و بر آن متفرع کرده که: «فَأطّلِعَ إلى إله مُوسَى»، تا بر خداى موسى مشرف شوم. گويا خواسته بگويد: آن «إله» که اين مرد به سوى آن دعوت مى کند، و موسى هم به سوى آن مى خواند، در زمين نيست. چون در زمين، غير از من، إله ديگر وجود ندارد. پس اگر باشد، لابد در آسمان است. پس برايم برجى بساز، شايد که من با صعود بر بالاى آن، به اسباب آسمانى که نهانى هاى آسمان را کشف مى کند، دست يابم، و از راه آن اسباب، کشف کنم که إله موسى کجا است. چون من، موسى را دروغگو مى پندارم . بعضى از مفسران گفته اند: مراد فرعون اين بوده که برايش رصد خانه اى بسازند و در آن رصد خانه، اوضاع آسمانى را زير نظر بگيرند، باشد که به اين وسيله، به چيزى دست يابد که با آن، بر وجود إله موسى استدلال کند. چون از وسايل زمينى مأيوس شده، و از اين راه نتوانسته دليلى پيدا کند. و اين توجيه، توجيه خوبى است . به هرحال، معناى سخن فرعون هرچه باشد، با هيچ يک از مذاهب وثنيت سازگار نيست، و بعيد نيست که خواسته به اين وسيله، مردم را نوميد کند، و يا آن که اصلا از مذاهب وثنيت آگاهى نداشته - و از ستمگران هرچه بگويى، بر مى آيد. «وَ کَذَلِکَ زُيّنَ لِفِرعَونَ سُوءُ عَمَلِهِ وَ صُدّ عَنِ السّبِيل» - مفاد سياق اين است که جمله مورد بحث، به منزلۀ يک قاعده و ضابطه کلّى باشد و بفهماند چرا فرعون در مقابل حقى که موسى وى را به سوى آن مى خواند، اين طور دست و پا مى زد؟ براى اين که شيطان، عمل زشت او را در نظرش زيبا جلوه داده بود و او را از راه رشاد باز داشته بود. ناگزير احساس کرد که در بن بستى قرار گرفته است، لذا با اباطيل خود در برابر آن مجادله کرد و دست به اين گونه کارهاى ناشايست و نقشه هاى سفيهانه زد تا شايد حق را از بين ببرد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۵۰۴ و به همين مناسبت، آيه شريفه با جملۀ «وَ مَا کَيدُ فِرعَونَ إلّا فِى تَبَاب» ختم شد. يعنى کيد فرعون، جز به سوى هلاکت و بى نتيجگى ره نمى برد. ارکان دين حق و راه سعادت، در بیان مؤمن آل فرعون «وَ قَالَ الَّذِى آمَنَ يَا قَوْمِ اتَّبِعُونِ أَهْدِکُمْ سَبِيلَ الرَّشادِ»: مؤمن آل فرعون، بار ديگر، قوم خود را مخاطب قرار داده و ايشان را به پيروى خود دعوت مى کند، که اگر پيرويش کنند، هدايتشان خواهد کرد. چون پيروى او، پيروى موسى است. و «سَبِيل رَشَاد»، عبارت است از: راهى که سلوک آن، آدمى را به حق مى رساند، و به سعادت دست مى يابد. و کلمه «هدايت» در اين جا، به معناى نشان دادن راه است. و جملۀ «أهدِکُم سَبِيلَ الرّشَاد»، طعن بر فرعون است، که طريقه خود را «ارشاد» مى خواند و مى گفت: «وَ مَا أهدِيکُم إلّا سَبِيلَ الرّشَاد». و بقيه الفاظ آيه روشن است. «يَا قَوْمِ إِنَّمَا هَذِهِ الْحَيَوةُ الدُّنْيَا مَتَاعٌ وَ إِنَّ الآخِرَةَ هِىَ دَارُ الْقَرَارِ»: اين مهمترين سندى است که مؤمن آل فرعون، سلوک «سبيل رشاد» و تدين به «دين حق» را به آن مستند نموده، که در هيچ حالى، آدمى از آن بى نياز نيست و آن، عبارت است از: اين عقيده که آدمى بعد از زندگى ناپايدار دنيا، زندگى ابدى و جاودانى دارد، که عبارت است از زندگى آخرت، و اين زندگى دنيا در آخرت، متاعى است، و در حقيقت، مقدمه اى است براى آن. و به همين جهت، در بيان معناى «سبيل رشاد»، اول اين معنا را خاطرنشان ساخت و بعداً، به ذکر عمل زشت و صالح پرداخت. «مَنْ عَمِلَ سيِّئَةً فَلا يُجْزَى إِلّا مِثْلَهَا ...»: يعنى آنچه در آخرت به آدمى مى رسد و با آن زندگى مى کند، نظير همان اعمالى است که در زندگى دنيا مى کند. دنيايى که در آخرت متاعى است. آرى، دنيا جاى عمل است و آخرت محل جزا. کسى که در دنيا عمل زشت انجام دهد، عملى که داراى صفتى زشت باشد، در آخرت جزا داده نمى شود، مگر مثل آن عمل. يعنى جزايى که او را بدحال و گرفتار کند. و کسى که عمل صالحى انجام دهد، چه مرد باشد و چه زن، بدون هيچ فرقى بين آن دو، البته به شرطى که ايمان هم داشته باشد، چنين کسانى در آخرت داخل بهشت گشته و در آن، رزقى بى حساب خواهند داشت. در اين آيه، اشاره اى هم به يکسان بودن زن و مرد در قبولى عمل کرده. و اگر عمل صالح را در تأثيرش مقيد به ايمان کرد، براى اين است که عمل هرچه هم صالح باشد، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۵۰۵ بدون ايمان، حبط و بى اجر مى شود. همچنان که قرآن کريم، در جاى ديگر فرموده: «وَ مَن يَکفُر بِالإيمَانِ فَقَد حَبِطَ عَمَلُهُ»، و آياتى ديگر نظير آن. مؤمن آل فرعون، در کوتاه ترين عبارت، تمامى ارکان «دين حق» و «سبيل رشاد» را جمع کرده و آن، اين است که: آدمى، حياتى دارد پايدار و داراى قرار - بر خلاف حيات ناپايدار دنيا که در آن حيات، به آنچه در دنيا کرده، جزا داده مى شود. چه عمل زشتش و چه صالحش. و چون چنين است، آدمى بايد عمل صالح کند و عمل زشت مرتکب نگردد. و براى مزيد بيان، اين را هم اضافه کرد که اگر کسى عمل صالح کند، بدون حساب روزى داده مى شود. «وَ يَا قَوْمِ مَا لى أَدْعُوکُمْ إِلى النَّجَاةِ وَ تَدْعُونَنى إِلى النَّارِ ... الْعَزِيزِ الْغَفَّارِ»: از اين کلام بر مى آيد که گويا مؤمن آل فرعون، بعد از سخنان و نصايح قبلى اش، با دعوت مردم به پرستش آلهه ايشان روبرو شده و به جاى اين که دعوت او را بپذيرند، او را به پرستش خدايان خود دعوت کرده اند. لذا در پاسخ گفته: من شما را به سوى نجات مى خوانم و شما مرا به سوى آتش؟ ممکن است از وضع مردم که به باطل جدال مى کرده، و بر شرک اصرار مى ورزيدند، چنين استنباط کرده که مى خواهند اين طور بگويند و خلاصه زبان حالشان اين بوده. لذا اين زبان حال را به ايشان نسبت داده و آنگاه اظهار تعجب کرده از اين که با دعوت به حق او، با دعوت به باطل خود مقابله کردند. و بدين جهت گفت: اى قوم من! چرا بايد چنين باشد، که من شما را به سوى نجات، يعنى نجات از آتش دعوت کنم، و شما مرا به سوى آتش بخوانيد؟ در اين جا، سؤال پيش مى آيد که مؤمن مذکور، مردم را به سوى سبب نجات دعوت مى کرد و مردم او را به سوى سبب آتش دعوت مى نمودند، نه خود آتش. پس به چه جهت او گفت: من شما را به سوى نجات مى خوانم و شما مرا به سوى آتش؟ جوابش اين است که: آوردن مسبّب و اراده سبب، متداول است. و يا براى اين است که: جزاى عمل به وجهى، خود عمل است. آنگاه به تفسير دعوت ايشان و دعوت خود پرداخته، مى گويد: «تَدعُونِى لِأکفُرَ: شما مرا دعوت مى کنيد که کفر بورزم». يعنى به خدا کفر بورزم و برايش شريکى قائل شوم که علمى بدان ندارم. يعنى دليلى ندارم که دلالت کند بر اين که آن چيز، شريک خدا است و در نتيجه، دعوتم مى کنيد که بدون علم، بر خدا افترا ببندم. و اما من، شما را دعوت مى کنم به پرستش خدايى که «عزيز» است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۵۰۶ يعنى: غالبى است که هرگز مغلوب نمى شود. و «غفّار» است. يعنى: آن کس را که توبه کند و به سويش باز گردد و به وى ايمان آورد، مى آمرزد. و خلاصه :من شما را دعوت مى کنم به ايمان به خدا و تسليم شدن در برابر او. رده:تفسیر المیزان