المیزان جلد۱۸ بخش۱۴
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۱۶۹
آيات ۵۷ - ۶۵ سوره زخرف
وَ لَمَّا ضُرِب ابْنُ مَرْيَمَ مَثَلاً إِذَا قَوْمُک مِنْهُ يَصِدُّونَ(۵۷)
وَ قَالُوا ءَ أَلِهَتُنَا خَيرٌ أَمْ هُوَ مَا ضرَبُوهُ لَک إِلا جَدَلا بَلْ هُمْ قَوْمٌ خَصِمُونَ(۵۸)
إِنْ هُوَ إِلا عَبْدٌ أَنْعَمْنَا عَلَيْهِ وَ جَعَلْنَاهُ مَثَلاً لِّبَنى إِسرائيلَ(۵۹)
وَ لَوْ نَشاءُ لجََعَلْنَا مِنکم مَلَائکَةً فى الاَرْضِ يَخْلُفُونَ(۶۰)
وَ إِنَّهُ لَعِلْمٌ لِلساعَةِ فَلا تَمْترُنَّ بهَا وَ اتَّبِعُونِ هَذَا صِرَاطٌ مُّستَقِيمٌ(۶۱)
وَ لا يَصدَّنَّکُمُ الشيْطانُ إِنَّهُ لَکمْ عَدُوُّ مُّبِينٌ(۶۲)
وَ لَمَّا جَاءَ عِيسى بِالْبَيِّنَاتِ قَالَ قَدْ جِئْتُکم بِالْحِکْمَةِ وَ لاُبَينَ لَکُم بَعْض الَّذِى تخْتَلِفُونَ فِيهِ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَ أَطِيعُونِ(۶۳)
إِنَّ اللَّهَ هُوَ رَبّى وَ رَبُّکمْ فَاعْبُدُوهُ هَذَا صِرَاطٌ مُّستَقِيمٌ(۶۴)
فَاخْتَلَف الاَحْزَاب مِن بَيْنهِمْ فَوَيْلٌ لِّلَّذِينَ ظلَمُوا مِنْ عَذَابِ يَوْمٍ أَلِيمٍ(۶۵)
«ترجمه آیات»
و چون عيسى بن مريم مَثَل زده مى شود، ناگهان قوم تو سر و صدا راه مى اندازند (۵۷).
و مى گويند: آيا خدايان ما بهتر است، يا عيسى. اين مَثَل را نزدند، مگر به اين منظور که با تو جدال کنند، بلکه اينان مردمى مُصرّ در خصومت اند (۵۸ ).
(و گرنه عيسى که خدا نبود) او نبود، مگر بنده اى که ما بر او انعام کرده، و او را مَثَلى براى بنى اسرائيل قرار داديم (۵۹).
و اگر بخواهيم، مى توانيم شما را نابود کنيم و بَدَل از شما، ملائکه را در زمين قرار دهيم، که نسل به نسل، جاى يکديگر را بگيرند (۶۰).
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۱۷۰
و به درستى که سرگذشت عيسى نسبت به قيامت علم آور است. پس زنهار که در امر قيامت شک نکنى، و مرا پيروى کن، که اين است صراط مستقيم (۶۱).
و زنهار که شيطان شما را از اين صراط جلوگيرى نشود، که او براى شما دشمن آشکار است (۶۲).
و چون عيسى آن معجزات معروف را آورد، گفت: من براى شما حکمت آورده ام، و آمده ام تا پاره اى از آنچه را که در آن اختلاف داريد، بيان کنم. پس از خدا پروا کنيد و مرا اطاعت نماييد (۶۳).
به درستى اللّه به تنهايى، ربّ من و ربّ شما است. پس تنها او را بپرستيد، که اين است صراط مستقيم(۶۴).
پس احزاب و طوائف در بين خود اختلاف کردند. پس واى بر کسانى که ستم کردند، از عذاب روزى دردناک (۶۵).
«بیان آیات»
بعد از آن که در آيات قبل از اشاره به داستان موسى «عليه السلام» فارغ شد، اينک در اين آيات به داستان عيسى «عليه السلام» اشاره مى کند، و قبل از هر چيز، مجادله مردم با رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» در باره عيسى «عليه السلام» را ذکر نموده، سپس از آن پاسخ مى دهد.
«وَ لَمَّا ضُرِب ابْنُ مَرْيَمَ مَثَلاً إِذَا قَوْمُک مِنْهُ يَصِدُّونَ ... خَصِمُونَ»:
از اين جا تا آخر چهار و يا شش آيه، پيرامون جدال مردم در بارۀ مَثَلى که به عيسى بن مريم زده شد، بحث مى کند، و آنچه با دقت و تدبر در اين آيات به دست مى آيد، با در نظر گرفتن اين که اين سوره در مکه نازل شده و با قطع نظر از روايات، اين است که:
مراد از جملۀ «وَ لَمّا ضُرِبَ ابنُ مَريَم مَثلاً» آيات اول سوره مريم است. چون تنها سوره اى که در مکه نازل شده و داستان مريم، به طور مفصل در آن آمده، سوره مريم بوده که در آن، داستان عده اى از انبياء «عليهم السلام» آمده، و بدان جهت آمده که خداى تعالى، بر آنان انعام فرموده. و در آخر، با آيه «أولئِک الّذِينَ أنعَمَ اللّهُ عَلَيهِم مِنَ النّبِيّينَ» ختم شده است. و در آيات مورد بحث فرموده: «إن هُوَ إلّا عَبدٌ أنعَمنَا عَلَيه» و اين، خود شاهد است بر اين که آيه «وَ لَمّا ضُرِبَ ابنُ مَريَم مَثَلاً»، اشاره به مطالب سوره مريم است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۱۷۱
و مراد از جمله «إذَا قَومُکَ مِنهَ يَصِدُّون»، مذمت قريش است. چون کلمه «يَصِدّون» - به کسره صاد - به معناى «يَضِجُّون: ضجه و خنده مى کنند» مى باشد. و معلوم مى شود قريش وقتى شنيدند که قرآن به داستان عيسى «عليه السلام» مَثَل مى زند، آن را مسخره کردند. البته کلمه «يَصدُّون»، به ضمّۀ صاد هم قرائت شده، که به معناى «يُعرِضُون: اعراض مى کنند» مى باشد، و اين قرائت، با جمله بعدى سازگارتر است.
«وَ قَالُوا ءآلهَتُنَا خَيرٌ أم هُو» - استفهام در اين آيه، انکارى است. و معنايش اين است که: آيا خدايان ما بهتر است، يا پسر مريم. گويا چون از قرآن شنيده اند که نام مسيح را برده، و نعمت و کرامت خداى را بر او شمرده، آن را ناديده گرفته اند، و مسيح را از ديد مسيحيت - که او را خدا و پسر خدا مى پنداشتند - با آلهۀ خود مقايسه کردند و در ردّ دعوت رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» بر توحيد گفته اند:
خدايان ما، بهتر از مسيح است. و اين نوع جدال، سخيف ترين جدال ها است. چون از آن بر مى آيد که گويا خواسته اند بگويند اوصافى که در قرآن براى مسيح آمده، اصلا قابل اعتناء نيست، و اگر مسيح قابل اعتنايى باشد، مسيح از نظر نصارى است، و آن هم قابل مقايسه با خدايان ما نيست، و خدايان ما، بهتر از او است.
«مَا ضَرَبُوهُ لَکَ إلّا جَدَلاً» - يعنى: تو را با جمله «ءآلِهَتُنا خَيرٌ أم هُوَ» مواجه نکردند، مگر از درِ جدل، و خواسته اند بدان وسيله، مَثَل مذکور را باطل کنند، هرچند که حق باشد. «بَل هُم قَومٌ خَصِمُون». يعنى: آنان به طور قطع، مردمى ثابت در خصومت و مُصرّ بر آنند.
«إن هُوَ إلّا عَبدٌ أنعَمنَا عَلَيه» - اين جمله، ردّ مطلبى است که از گفتار مشرکان استفاده مى شود که گفتند: «ءالهتُنَا خَيرٌ أم هُوَ». چون به طورى که خواهد آمد، از اين سخن بر مى آيد که خواسته اند بگويند: مسيح، إله نصارا است. و جمله مورد بحث، در ردّ آن مى فرمايد: مسيح، تنها بنده اى بود که ما بر او انعام کرديم.
سخن ديگر مفسران در تفسير آيه شريفه
زمخشرى، در تفسير کشّاف و عده زيادى ديگر از مفسران، از ابن عباس و ديگران نقل کرده اند که در تفسير آيه گفته اند:
وقتى رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، آيه «إنّکُم وَ مَا تَعبُدُونَ مِن دُونِ اللّه حَصَبُ جَهَنّم» - که عليه قريش است - تلاوت کرد، قريش سخت در خشم شدند. و ابن الزبعرى گفت: اى محمّد! تنها ما و خدايان ما هيزم جهنم اند، و يا خدايان همۀ امت ها؟ فرمود: هم شما و هم خدايان شما، و هم همۀ امت ها، مشمول اين آيه اند.
ابن الزبعرى گفت: به پروردگار کعبه سوگند، که الان در بحث بر تو غلبه مى کنم، براى اين که گفتى تمامى خدايان همۀ امت ها، هيزم جهنم اند. آيا تو عيسى بن مريم را پيغمبر نمى دانى و بر او و بر امّتش، ثناى خير نمى گويى؟
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۱۷۲
با اين که اين را هم مى دانى که امت نصارا، او را مى پرستند. و نيز «عزيز» و «ملائکه» پرستيده مى شوند. اگر بگويى همۀ اين ها در آتش دوزخ قرار مى گيرند، ما هم هيچ حرفى نداريم که با خدايان خود در آتش باشيم.
مشرکان از اين احتجاج خوشحال شدند و خنديدند، و رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، همچنان ساکت بود تا آن که اين آيه نازل شد: «إنّ الّذِينَ سَبَقَت لَهُم مِنّا الحُسنَى أُولئِکَ عَنهَا مُبعَدُونَ»، و همچنين آيه مورد بحث، در اين زمينه نازل شد.
و معناى آن اين است که: وقتى ابن الزبعرى، عيسى بن مريم را مَثَل زد، و مسيح پرستىِ نصارا را، دليل بر ردّ کلام تو گرفت، «إذَا قَومُکَ» ناگهان قريش که قوم تواند، از اين مَثَل «يَصِدُّون»، فريادشان به خوشحالى و خنده بلند شد. چون به خيال خود تو را مجاب کردند، و آنگاه گفتند: «ءآلِهَتُنَا خَيرٌ أم هُوَ». يعنى: آيا خدايان ما بهتر است، يا مسيح؟ و مسلّماً، عيسى به نظر تو، از خدايان ما بهتر است. و وقتى او هيزم جهنم باشد، ديگر جهنمى بودن خدايان ما سهل است، و اين مَثَل را برايت نزدند مگر از راه جدل، و صرف غلبه کردن در بحث، نه به منظور تشخيص حق از باطل.
و ما در بحث روايتى - که بعد از آيه ۹۸ سوره انبياء ايراد کرديم - گفتيم که: اين روايت به خاطر اين که از چند جهت موهون و سست است، و نيز به خاطر خللى که در مضمون آن هست، ضعيف است و نمى توان به آن اعتماد کرد. حتى از حافظ ابن حجر هم نقل شده که گفته اين حديث، اصلى ندارد و در هيچ يک از کتب حديث ديده نشده، نه با سند و نه بدون سند.
و هرچند اين داستان ابن الزبعرى از طرق شيعه هم نقل شده - و البته طورى نقل شده که هيچ مناقشه و اشکالى متوجه آن نيست - وليکن در آن نقل گفته نشده که آيه «وَ لَمّا ضُرِبَ ابنُ مَريَم...»، در باره اين قصه نازل شده است.
علاوه بر اين که ظاهر جمله «ضُرِبَ ابنُ مَريَم»، و جمله «ءآلِهَتُنا خَيرٌ أم هُوَ»، با تفسيرى که اين روايت کرده، درست و سازگار نيست.
بعضى ديگر از مفسران گفته اند: وقتى مشرکان، آيه «إنّ مَثَل عِيسَى عِندَ اللّه کَمَثَلِ آدَم خَلَقَهُ مِن تُرَابٍ ثُمّ قَالَ لَهُ کُن فَيَکُون» را شنيدند، گفتند: پس دين ما، راهنماتر از دين نصارا است. براى اين که نصارا، انسانى را مى پرستند، و ما ملائکه را - البته منظورشان از ملائکه، ارباب بت ها بود - پس آلهۀ ما بهتر از إله نصارا است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۱۷۳
پس مَثَل زننده به عيسى بن مريم، خداى سبحان است. و اين که گفتند: «ءآلِهَتُنَا خَيرٌ أم هُوَ»، به منظور برترى دادن بت ها بر عيسى است، نه عکس آن که در وجه قبلى آمده بود.
اين وجه هم درست نيست. براى اين که آيه شريفه «إنّ مَثَلَ عِيسَى عِندَ اللّه کَمَثَلِ آدَم خَلَقَهُ مِن تُرَاب»، در مدينه نازل شده، و آيات مورد بحث - که از جملۀ «وَ لَمّا ضُرِبَ ابنُ مَريَم» آغاز مى شود - در مکه نازل شده، و آيات سوره اى است مکّى.
از اين هم که بگذريم، بنابراين وجه، اساس گفتار مشرکان اين مى شود که خواسته اند خود را بر نصارا برترى دهند، و بر اين اساس، ديگر هيچ ارتباطى بين آيه «إن هُوَ إلّا عَبدٌ أنعَمنَا عَلَيه...»، به ماقبلش تصور نمى شود.
توجيهات ديگرى براى آيه و اشکالات آن ها
بعضى ديگر گفته اند: وقتى مشرکان شنيدند که قرآن مى فرمايد: «إنّ مَثَل عِيسَى عِندَ اللّه کَمَثَلِ آدَم خَلَقَهُ مِن تُرَاب»، داد و فريادشان بلند شد و گفتند: محمّد چه منظورى از اين حرف مى تواند داشته باشد، غير از اين که ما او را به الوهيت بشناسيم و بپرستيم، همان طور که مسيحيان، عيسى را مى پرستند، با اين که آلهۀ خود ما، بهتر از محمّد است.
اشکال اين تفسير، همان اشکالى است که در دو وجه قبلى بيان داشته و گفتيم مشرکان مکه، آيه «إنّ مَثَلَ عِيسَى عِندَ اللّه» را نشنيده بودند، چون اين آيه، سال ها بعد در مدينه نازل شد.
بعضى ديگر در توجيه آيه گفته اند: منظور مشرکان از جملۀ «ءآلِهَتُنَا خَيرٌ أم هُوَ»، جواب از اشکالى است که متوجه اعتقاد ايشان شده که مى گفتند: «ملائکه، دختران خدايند»، و نيز از اشکالى که متوجه ملائکه پرستى آنان شده، و گويا خواسته اند بگويند: مسأله ملائکه پرستى، يک چيز نوظهورى از ما نيست. براى اين که نصارا، مسيح را مى پرستند و او را به خدا منسوب مى کنند، با اين که موجودى است بشرى و زمينى، و ما ملائکه را مى پرستيم و به خدا منسوب مى کنيم، که از بشر زمينى برتر و بهتر است.
اشکال اين توجيه هم، اين است که از عهدۀ توجيه جملۀ «وَ لَمّا ضُرِبَ بنُ مَريَم مَثَلا إذَا قَومُکَ مِنهُ يَصِدُّون» بر نمى آيد. چون از آيه بر مى آيد که براى مشرکان مَثَلى از عيسى زده شده، و آنان به داد و فرياد درآمده اند، و اين وجه، توجيه نمى کند که چه مَثَلى از عيسى براى مشرکان زده شده. علاوه بر اين، جملۀ «إن هُوَ إلّا عَبدٌ أنعَمنَا عَلَيه»، بنابر اين تفسير، بى ربط به ماقبل مى شود، همان طور که در دو وجه قبلى نيز، بى ربط مى شد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۱۷۴
بعضى ديگر گفته اند: معناى اين که گفته اند: «ءآلِهَتُنَا خَيرٌ أم هُوَ»، اين است که مَثَل ما در پرستش آلهه، مَثَل نصارا است در پرستش مسيح، حال خودت بگو کدام بهتر است؟ پرستش آلهۀ ما و يا پرستش مسيح؟
اگر در پاسخ بگويد: عبادت مسيح بهتر است، اعتراف کرده به اين که پس غير خدا پرستيدن، عمل درستى است. و اگر بگويد: عبادت آلهه بهتر است، باز هم همان اعتراف را کرده. و اگر بگويد: در پرستش مسيح، هيچ خيرى نيست، مقام و منزلت او را پايين آورده. آنگاه جملۀ «إن هُوَ إلّا عَبدٌ أنعَمنَا عَلَيه»، جواب گفتار مشرکان مى شود، و مى فرمايد: اگر مسيح شرافت هايى مختص به خود دارد، انعامى است که خداى تعالى به او کرده، و باعث نمى شود که پرستش او جائز باشد.
اشکال اين توجيه، اين است که: هرچند فى نفسه حرف درستى است، اما گفتگو در اين است که جملۀ «ءآلِهَتُنَا خَيرٌ أم هُوَ»، چگونه بر اين برترى دلالت دارد.
گفتار طبرسى در مجمع البيان، در تفسیر آيه
در مجمع البيان، بعد از نقل وجوهى که در تفسير آيه گفته اند، خودش گفته: چهارمی اش، تفسيرى است که از پيشوايان اهل بيت «عليهم السلام»، از اميرالمؤمنين «عليه السلام» نقل کرده اند که فرموده:
روزى نزد رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» رفتم و ديدم در بين جمعى از قريش نشسته. همين که مرا ديد، فرمود: يا على! مَثَل تو در اين امت، مَثَل عيسى بن مريم است، که جمعى او را دوست داشتند، و در دوستى خود افراط کرده، هلاک شدند. و جمعى ديگر، دشمنش داشتند و در دشمنى خود افراط کرده، هلاک شدند. و جمعى ديگر، راه ميانه را رفتند و نجات يافتند. اين گفتار رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، بر قريش گران آمد و خنده سر دادند و گفتند: على را تشبيه به انبياء و رُسُل مى کند. پس در پاسخشان، اين آيه نازل شد.
مؤلف: اين روايت، کلام مشرکان را که گفتند: «آيا خدايان ما بهتر است، يا او»، توجيه نمى کند. و اگر قصه اى که در روايت آمده، شأن نزول آيه باشد، معناى جمله «ءآلِهَتُنَا خَيرٌ أم هُوَ» اين مى شود که: اگر ما آلهۀ خود را پيروى و بزرگانمان را اطاعت کنيم، بهتر است از اين که «على» را دوست داشته باشيم و او را سرور خود بدانيم، تا بر ما حکومت کند. و يا بهتر است از اين که محمّد را پيروى کنيم تا او على، پسر عمويش را بر ما سرور و حاکم سازد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۱۷۵
ممکن هم هست جملۀ «وَ قَالُوا ءآلِهَتُنَا خَيرٌ أم هُوَ...»، جمله اى استينافى و غيرمربوط به ماقبل باشد. و خلاصه، اين آيه در خصوص آن قصه نازل نشده باشد، بلکه تنها آيه «وَ لَمّا ضُرِبَ بنُ مَريَم مَثَلاً» در خصوص آن قصه نازل شده باشد.
«إِنْ هُوَ إِلّا عَبْدٌ أَنْعَمْنَا عَلَيْهِ وَ جَعَلْنَاهُ مَثَلاً لِّبَنى إِسرائيلَ»:
آنچه سياق اقتضاء مى کند اين است که ضمير «هُوَ» به عيسى بن مريم برگردد. و مراد از مَثَل بودن او - به طورى که گفته اند - اين است که: آن جناب، آيتى عجيب از آيات الهى است، که نامش مانند مَثَل هاى جارى بر سرِ زبان ها است.
و معناى آيه اين است: پسر مريم، به جز بنده اى که اظهار بندگى ما مى کرد، نبود. بنده اى بود که ما بر او انعام کرديم و نبوتش داديم، و به روح القدس تأييدش نموديم و معجزاتى روشن بر دستش جارى ساختيم، و انعام هاى ديگر به او کرديم، و او را آيتى عجيب و خارق العاده قرار داديم، تا به وسيلۀ او، حق را براى بنى اسرائيل بيان کرده باشيم.
و اين معنا به طورى که ملاحظه مى فرماييد، ردّ جملۀ «ءآلِهَتُنَا خَيرٌ أم هُوَ» مى باشد. چون ظاهر اين جمله، اين است که خواسته اند خدايان خود را در الوهيت بر مسيح برترى دهند. و حاصل جواب اين است که: مسيح، اصلا إله نبود که در مقام مقايسۀ الوهيت او با الوهيت خدايان خود برآييد، بلکه تنها و تنها بنده اى بود که خدا بر او انعام کرد. و اما آلهۀ خود مشرکان، که نظريه قرآن در باره الوهيتشان روشن است، و آيه مورد بحث، در مقام ردّ آن نيست.
ردّ استبعاد کمالات عيسى «ع»، توسط مشرکان
«وَ لَوْ نَشاءُ لجََعَلْنَا مِنکَم مَلَائکَةً فى الاَرْضِ يَخْلُفُونَ»:
ظاهرا اين آيه شريفه متصل است به ماقبلش، و مى خواهد اين استبعاد را بر طرف کند که چگونه ممکن است يک فرد بشر، داراى اين همه کمالاتى که قرآن درباره عيسى نقل مى کند، بوده باشد و بتواند مرغ بيافريند، مُرده زنده کند، و در روزهايى که طفل در گهواره است، با مردم حرف بزند، و خوارقى امثال اين از خود بروز دهد. و خلاصه مانند ملائکه، واسطۀ فيض در احياء و اماته و رزق و ساير انواع تدبير باشد، و در عين حال، عبد باشد و نه معبود و مألوه باشد، نه إله.
آرى، اين گونه کمالات در نظر وثنيّت، مختص به ملائکه، و ملاک الوهيت آن هاست، که بايد به خاطر داشتن آن ها پرستيده شوند. و کوتاه سخن اين که: از نظر وثنيّت، محال است بشرى پيدا شود که اين نوع کمالاتى را که مختص ملائکه است، دارا باشد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۱۷۶
آيه شريفه مى خواهد اين استبعاد را برطرف ساخته، بفرمايد که خداى تعالى، مى تواند انسان را آن چنان تزکيه کند و باطنش را از لوث گناهان پاک سازد، که باطنش باطن ملائکه گردد و ظاهرش، ظاهر انسان باشد و با ساير انسان ها روى زمين زندگى کند. خودش از انسانى ديگر متولد شود، و انسانى ديگر از او متولد گردد، و آنچه از ملائکه به ظهور مى رسد، از او نيز ظهور يابد.
و اين کار، انقلاب ماهيت نيست که بگويى فى نفسه، امرى است محال و قابل آن نيست که از خدا سر بزند، بلکه نوعى تکامل وجودى است، که خداى تعالى، انسانى را از حدّى از کمال بيرون آورده، به حدّى بالاتر از آن مى برد، که امکان و ثبوتش در جاى خود ثابت و مسلّم شده است.
و بنابراين، کلمۀ «مِن» در «مِنکُم» به معناى بعضى از شما است، و جملۀ «يَخلُفُون»، به معناى اين است که بعضى، بعضى ديگر را جانشين خود سازد. (همان طور که گفتيم در عين اين که کار ملائکه را مى کنند، خود، خليفه و فرزند ديگرى باشند، و فرزندانى از ايشان، خليفه و جانشين ايشان شوند).
و در مجمع البيان گفته: کلمۀ «مِن» در «مِنکُم»، معناى بدليّت را افاده مى کند، همان طور که در شعر شاعر به اين معنا آمده، مى گويد:
فَلَيتَ لَنَا مِن مَاء زَمزَمَ شَربَةً * مُبَرّدَةً بَاتَت عَلَى الطّهيَانِ
و معناى «يَخلُفُون»، اين است که جانشين بنى آدم باشند. و معناى آيه اين است که: اگر ما بخواهيم، مى توانيم همۀ شما انسان ها را هلاک کنيم، و بَدَل از شما، ملائکه را در زمين سکونت دهيم، تا زمين را آباد و خدا را عبادت کنند. ليکن اين تفسير، آن طور که بايد و شايد، با نظم آيه سازگار نيست.
مقصود از اين که: «عيسى، علم به قيامت است»
«وَ إِنَّهُ لَعِلْمٌ لِّلساعَةِ فَلا تَمْترُنَّ بهَا وَ اتَّبِعُونِ هَذَا صِرَاطٌ مُّستَقِيمٌ»:
ضمير در «إنّهُ» به عيسى «عليه السلام» بر مى گردد، و مراد از اين که مى فرمايد: «عيسى، علم به قيامت است»، اين است که وسيلۀ علم به قيامت است.
و معناى آيه اين است: عيسى، وسيله اى است که با آن مى توان به قيامت علم يافت. براى اين که هم خودش بدون پدر خلق شده، و هم اين که مُرده را زنده مى کند. پس براى خدا کارى ندارد که قيامت را به پا کند، و موجودات مُرده را زنده کند. پس ديگر در مسأله معاد شک نکنيد، و به هيچ وجه ترديد نداشته باشيد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۱۷۷
بعضى ديگر در معناى جمله «عيسى، علم به قيامت است» گفته اند: مراد اين است که آن جناب، يکى از دليل هاى نزديک شدن قيامت است، که قبل از قيامت به زمين نازل مى شود، و مردم از آمدنش مى فهمند که قيامت نزديک شده.
بعضى ديگر گفته اند: اصلا ضمير «إنّهُ»، به قرآن بر مى گردد، و معناى اين که قرآن علم به قيامت است، اين است که آخرين کتابى است که از آسمان نازل مى شود، و با نزولش همه مى فهمند که تا قيامت، ديگر کتابى نازل نمى شود.
ليکن اين دو وجه نمى تواند تفريع و نتيجه گيرى «فَلَا تَمتَرُنّ بِهَا» را آن طور که بايد توجيه کند.
و در باره جملۀ «وَ اتّبِعُونِ هَذَا صِرَاطٌ مُستَقِيم»، بعضى گفته اند: کلامى است از خود خداى تعالى، و معنايش اين است که هدايت مرا و يا شرع مرا و يا رسول مرا پيروى کنيد، که اين صراط مستقيم است.
بعضى ديگر گفته اند: کلامى است که رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، به امر خداى تعالى فرموده.
«وَ لا يَصدَّنَّکُمُ الشيْطانُ إِنَّهُ لَکُمْ عَدُوُّ مُّبِينٌ»:
کلمه «صدّ»، به معناى صرف و بازدارى است. و بقيه الفاظ آيه روشن است.
«وَ لَمَّا جَاءَ عِيسى بِالْبَيِّنَاتِ قَالَ قَدْ جِئْتُکُم بِالْحِکْمَةِ ...»:
مراد از «بيّنات»، آيات بينات است، از قبيل معجزات. و مراد از «حکمت»، معارف الهى است، از قبيل عقايد حقه و اخلاق فاضله.
«وَ لِأُبَيّنَ لَکُم بَعضَ الّذِى تَختَلِفُونَ فِيه» - يعنى براى شما حکم حوادث و افعالى که در حکمش اختلاف مى کنيد، بيان مى کنم. هرچند ظاهر آيه مطلق است، هم شامل اعتقادات مورد اختلاف که کدام حق و کدام باطل است مى شود، و هم شامل افعال و حوادثى که در حکمش اختلاف مى شود، وليکن به خاطر اين که جمله «قَد جِئتُکُم بِالحِکمَة»، قبل از آن واقع شده، مناسب تر آن است که مختص به حوادث و افعال باشد - و خدا داناتر است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۱۷۸
بعضى از مفسران گفته اند: مراد از جمله «بَعضَ الّذِى تَختَلِفُونَ فِيه»، بعضى از مسائل مورد اختلاف نيست، بلکه همۀ آن هاست.
و اين، به طورى که مى بينيد، حرف عجيبى است که کلمه «بعض»، به معناى «کُل» باشد.
بعضى ديگر گفته اند: مراد اين است که من حکمت آوردم تا براى شما، تنها امور دين تان را بيان کنم، نه امور دنيای تان را. ولى نه الفاظ آيه بر اين معنا دلالت دارد، و نه مقام آيه.
«فَاتّقُوا اللّهَ وَ أطِيعُون» - در اين جمله، تقوا را به خدا نسبت داده، و اطاعت را به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم». و از قول آن جناب فرموده: «پس از خدا بترسيد و مرا اطاعت کنيد»، تا اين معنا را مسجّل کند، که او جز رسالت ادّعايى ندارد.
«إِنَّ اللَّهَ هُوَ رَبّى وَ رَبُّکُمْ فَاعْبُدُوهُ هَذَا صِرَاطٌ مُّستَقِيمٌ»:
اين آيه، حکايت دعوت حضرت عيسى «عليه السلام» است تنها به عبادت خدا و اين که تنها خداى عزوجل، ربّ او، و ربّ همگى ايشان است. و با اين بيان، عليه کسى که قائل به الوهيّت آن جناب بود، اتمام حجت مى کند.
«فَاخْتَلَف الاَحْزَابُ مِن بَيْنهِمْ فَوَيْلٌ لِّلَّذِينَ ظلَمُوا مِنْ عَذَابِ يَوْمٍ أَلِيمٍ»:
ضمير جمع در «مِن بَينِهِم»، به مردمى بر مى گردد که عيسى «عليه السلام»، به سويشان گسيل شده بود. مى فرمايد: حزب هاى مختلف، از بين امت عيسى در امر وى اختلاف کردند: بعضى به وى کفر ورزيدند، و عيبش گفتند. و جمعى ديگر، به وى ايمان آوردند و در باره اش غلوّ کردند. و جمعى راه ميانه و اعتدال را رفتند.
و جمله «فَوَيلٌ لِلّذِينَ ظَلَمُوا مِن عَذَابِ يَومٍ ألِيم»، تهديد و وعيدى است عليه دو طائفه اول. آن ها که عيبش گفتند، و آن ها که در باره اش غلوّ کردند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۱۷۹
آيات ۶۶ - ۷۸ سوره زخرف
هَلْ يَنظرُونَ إِلا السّاعَةَ أَن تَأْتِيَهُم بَغْتَةً وَ هُمْ لا يَشعُرُونَ(۶۶)
الاَخِلاءُ يَوْمَئذِ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوُّ إِلّا الْمُتَّقِينَ(۶۷)
يَا عِبَادِ لا خَوْفٌ عَلَيْکُمُ الْيَوْمَ وَ لا أَنتُمْ تَحْزَنُونَ(۶۸)
الَّذِينَ ءَامَنُوا بِآيَاتِنَا وَ کانُوا مُسلِمِينَ(۶۹)
ادْخُلُوا الْجَنَّةَ أَنتُمْ وَ أَزْوَاجُکُمْ تُحْبَرُونَ(۷۰)
يُطافُ عَلَيهِم بِصِحَافٍ مِن ذَهَبٍ وَ أَکْوَابٍ وَ فِيهَا مَا تَشتَهِيهِ الاَنفُسُ وَ تَلَذُّ الاَعْيُنُ وَ أَنتُمْ فِيهَا خَالِدُونَ(۷۱)
وَ تِلْک الجَْنَّةُ الَّتى أُورِثْتُمُوهَا بِمَا کُنتُمْ تَعْمَلُونَ(۷۲)
لَکُمْ فِيهَا فَاکِهَةٌ کَثِيرَةٌ مِّنْهَا تَأْکلُونَ(۷۳)
إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فى عَذَابِ جَهَنَّمَ خَالِدُونَ(۷۴)
لا يُفَترُ عَنْهُمْ وَ هُمْ فِيهِ مُبْلِسونَ(۷۵)
وَ مَا ظلَمْنَاهُمْ وَلَکِن کانُوا هُمُ الظّالِمِينَ(۷۶)
وَ نَادَوْا يَا مَالِکُ لِيَقْضِ عَلَيْنَا رَبُّک قَالَ إِنَّکُم مَاکِثُونَ(۷۷)
لَقَدْ جِئْنَاکُم بِالحَْقِّ وَلَکِنَّ أَکْثرَکُمْ لِلْحَقِّ کَارِهُونَ(۷۸)
«ترجمه آیات»
آيا منتظر همين اند که قيامت ناگهانى و در حالى که از آن بى خبرند، به سر وقتشان آيد؟ (۶۶)
آن روز، دوستان دنيایى، دشمن يکديگرند مگر پرهيزکاران (۶۷).
(که به ايشان گفته مى شود) اى بندگان من! نه هيچ ترسى امروز بر شما هست، و نه اندوهناک خواهيد شد (نه مکروهى قطعى داريد و نه مکروهى احتمالى) (۶۸).
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۱۸۰
کسانى که به آيات ما ايمان آوردند و تسليم ارادۀ ما شدند (۶۹).
داخل بهشت شويد، هم خودتان و هم همسرانتان و به سرور پردازيد (۷۰).
در بهشت، قدح ها از طلا و تُنگ ها برايشان در گردش است، و در آن، هرچه که نفس اشتهايش کند و چشم لذت ببرد، وجود دارد، و شما در آن جاودانيد (۷۱).
(و به شما گفته مى شود:) اين است آن بهشت که شما به خاطر اعمالى که کرديد، از ديگران ارث برديد(۷۲).
براى شما در بهشت، ميوه ها بسيار است، و از آن مى خوريد (۷۳).
به درستى، مجرمان در عذاب جهنم جاودان اند (۷۴).
و هيچ تخفيفى برايشان نيست، و براى هميشه از نجات مأيوس اند (۷۵).
و ما به ايشان ستم نکرديم، ليکن خودشان ستمگر بودند (۷۶).
و ندا کردند که: هان اى مالک دوزخ! پروردگار خود را بخوان تا مرگ ما را برساند، مى گويد: نه، شما ديگر مرگ نداريد، و هميشه زنده ايد (۷۷).
آن روز که حق را برايتان آورديم، بيشترتان نسبت به آن کراهت داشتيد (به ناچار امروز هم بايد با کراهت زندگى کنيد) (۷۸).
«بیان آیات»
در اين آيات، دوباره به انذار قوم برگشته، از قيامت تخويفشان مى کند، و نيز به مآل حال پرهيزکاران و مجرمان و ثواب و عقابشان در قيامت اشاره مى فرمايد.
«هَلْ يَنظرُونَ إِلّا السّاعَةَ أَن تَأْتِيَهُم بَغْتَةً وَ هُمْ لا يَشعُرُونَ»:
کلمه «يَنظُرُون»، از مصدر «نظر» و به معناى انتظار است. و کلمه «بغتة»، به معناى ناگهانى است. و مراد از اين که فرمود: «و ايشان نمى فهمند»، غفلتشان از قيامت است. به خاطر اين که سرگرم به امور دنيايند، همچنان که فرموده: «مَا يَنظُرُونَ إلّا صَيحَةً وَاحِدَةً تَأخُذُهُم وَ هُم يَخِصّمُون». و بنابراين، در جمله «بَغتَةً وَ هُم لا يَشعُرُون»، معنا مکرر نشده.
و معناى آيه اين است که: اين کفار با کفر و تکذيبشان به آيات خدا، انتظار نمى کشند مگر آمدن قيامت را که به طور ناگهانى بيايد، و نيز در حالى بيايد که ايشان با اشتغال به امور دنيايشان به کلّى از آن غافل باشند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۱۸۱
و خلاصه: حالشان، حال کسى است که هلاکت تهديدشان مى کند، و هيچ در صدد پيشگيرى از آن و يافتن وسيله اى براى نجات از آن نباشند، و در عوض بنشينند و منتظر آمدن هلاکت باشند. پس در اين تعبير، کنايه اى به کار رفته. يعنى به کنايه فهمانده که کفار، اعتنايى به ايمان به حق ندارند، تا به وسيلۀ آن، از عذاب اليم نجات يابند.
رده:تفسیر المیزان
آیات این صفحه
آیه ۵۷ سوره زخرفآیه ۵۸ سوره زخرفآیه ۵۹ سوره زخرفآیه ۶۰ سوره زخرفآیه ۶۱ سوره زخرفآیه ۶۲ سوره زخرفآیه ۶۳ سوره زخرفآیه ۶۴ سوره زخرفآیه ۶۵ سوره زخرفآیه ۶۶ سوره زخرفآیه ۶۷ سوره زخرفآیه ۶۸ سوره زخرفآیه ۶۹ سوره زخرفآیه ۷۰ سوره زخرفآیه ۷۱ سوره زخرفآیه ۷۲ سوره زخرفآیه ۷۳ سوره زخرفآیه ۷۴ سوره زخرفآیه ۷۵ سوره زخرفآیه ۷۶ سوره زخرفآیه ۷۷ سوره زخرفآیه ۷۸ سوره زخرف