تفسیر المیزان

منافقان بيماردل، از سيما و طرز گفتارشان، شناخته مى شوند «وَ لَوْ نَشاءُ لاَرَيْنَاکَهُمْ فَلَعَرَفْتَهُم بِسِيمَاهُمْ وَ لَتَعْرِفَنَّهُمْ فى لَحْنِ الْقَوْلِ وَ اللَّهُ يَعْلَمُ أَعْمَالَکمْ»: کلمه «سيما،» به معناى علامت است و معناى آيه چنين است: ما اگر بخواهيم اين افراد بيمار دل را به تو معرفى مى کنيم و علامت هايشان را مى گوييم، تا آنان را بشناسى. «وَ لَتَعرِفَنّهُم فِى لَحنِ القَول» - راغب مى گويد: کلمه «لحن»، بيشتر به معناى آن است که کلام را از سنت هاى جارى اش برگردانى، يا اعراب آن را نگويى و يا نقطه ها و کلمات آن را جا به جا کنى. و اين، عمل ناپسندى است، و گاهى هم در سربسته حرف زدن و به طور فحوى و کنايه سخن گفتن استعمال مى شود، که اين قسم استعمال، در بازار شعرا و ادباء بيشتر رواج دارد و در نظر آنان پسنديده و جزء بلاغت است. در نتيجه معناى آن اين مى شود: تو به زودى آنان را از طرز سخن گفتن شان خواهى شناخت. چون سخن ايشان، کنايه دار و تعريض گونه است. و اگر «لحن القول» را ظرف براى شناختن قرار داد، به نوعى عنايت مجازى بوده است. «وَ اللّهُ يَعلَمُ أعمَالَکُم» - يعنى خدا حقايق اعمال شما را مى داند و اطلاع دارد که مقصود و نيت شما از آن اعمال چيست و به چه منظورى آن را انجام مى دهيد، و بر طبق آن نيات، مؤمنان را پاداش و غيرمؤمنان را کيفر مى دهد. پس اين جمله، هم وعده به مؤمنان است و هم تهديد به کفار. «وَ لَنَبْلُوَنَّکُمْ حَتّى نَعْلَمَ الْمُجَاهِدِينَ مِنکُمْ وَ الصّابرِينَ وَ نَبْلُوَا أَخْبَارَکُمْ»: کلمه «بلاء» و «ابتلاء»، به معناى امتحان و آزمايش است. و آيه شريفه، علت واجب کردن قتال بر مؤمنان را بيان مى کند، مى فرمايد: علتش اين است که خدا مى خواهد شما را بيازمايد، تا برايتان معلوم شود مجاهدان در راه خدا و صابران بر مشقت تکاليف الهى، چه کسانى هستند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۳۶۶ «وَ نَبلُوَا أخبَارَکُم» - گويا مراد از اخبار، اعمال باشد، از اين جهت که از صاحب عمل سر مى زند و از او خبر مى دهد. و «اختبار اعمال»، آزمودن آن ها است تا صالح آن ها از طالحش متمايز شود. همچنان که «اختبار نفوس»، باعث مى شود نفوس صالح خير از ديگر نفوس متمايز شود. در بحث هاى گذشته گفتيم که: مراد از دانستن خداى تعالى، اين نيست که چيزى را که نمى داند، بداند، بلکه منظور، بر ملا شدن باطن بندگان و به نظرى دقيق تر، علم فعلى خداست که ربطى به ذات او ندارد. «إِنَّ الَّذِينَ کَفَرُوا وَ صدُّوا عَن سبِيلِ اللَّهِ وَ شاقُّوا الرَّسُولَ مِن بَعْدِ مَا تَبَينَ لهَُمُ الهُْدَى لَن يَضُرُّوا اللَّهَ شيْئاً وَ سيُحْبِط أَعْمَالَهُمْ»: مراد از «الّذِينَ کَفَرُوا» در اين جا، رؤساى کفر و ضلالت در مکه است. البته ساير رؤساى کفر نيز به آن ها ملحق اند، و آيه شريفه، شامل همه کسانى است که مانع راه خدا مى شوند و با رسول او دشمنى مى ورزند. چيزى که هست، کفار مکه فعلا مورد بحث اند. چون آن ها با رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، به شديدترين وجهى، آن هم بعد از آن که حق و هدايت برايشان روشن گرديد، دشمنى ورزيدند. مى فرمايد: اين کفار هيچ ضررى به خدا نمى زنند. چون کيد ايشان و نقشه هايى که عليه خدا مى کشند، ضررش به خودشان بر مى گردد، «وَ سَيُحبِطُ أعمَالَهُم»، و به زودى اعمالشان را بى نتيجه مى کند و نيرويى که براى هدم اساس دين مصرف مى کنند و آنچه براى خاموش کردن نور خدا به کار مى بندند، هدر مى رود. بعضى از مفسران گفته اند: مراد اين است که اعمال نيکشان حبط گشته، در آخرت اجر نمى برند. ولى معناى اول با سياق آيه سازگارتر است. چون بنابر معناى اول، آيه شريفه در صدد تحريک و تشويق مؤمنان به قتال با مشرکان نيز هست. و نيز آنان را دلخوش مى کند به اين که سرانجام، پيروزى نصيبشان مى شود، همچنان که آيات بعد، اين نکته را خاطرنشان مى سازند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۳۶۷ بحث روايتى در مجمع البيان، در ذيل آيه شريفه «وَ مِنهُم مَن يَستَمِعُ إلَيک...»، از اصبغ بن نباته، از على «عليه السلام»، روايت آورده که فرمود: ما نزد رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» مى نشستيم و آن جناب از آنچه وحى شده بود، به ما خبر مى داد. من و بعضى ديگر از صحابه، آيات وحى شده را حفظ مى کرديم و همين که از مجلس آن جناب بر مى خاستيم، صحابه يادشان مى رفت و مى پرسيدند: «مَاذَا قَالَ آنِفاً»، همين چند لحظه قبل چه گفت؟ و در الدر المنثور است که احمد، بخارى، مسلم و ترمذى، از انس روايت کرده اند که گفت: رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» فرمود: من و قيامت، مثل اين دو، با هم مبعوث شده ايم. و اشاره کرد به انگشت سبابه و وسطى. مؤلف: اين عبارت از آن جناب، به چند طريق ديگر، از ابوهريره و سهل بن مسعود نيز روايت شده. و نيز در همان کتاب است که ابن ابى شيبه، بخارى، مسلم، ابن ماجه و ابن مردويه، از ابوهريره روايت کرده اند که گفت: رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، روزى در برابر مردم آشکار شد. مردى به حضورش آمده، عرضه داشت: يا رسول اللّه! قيامت چه وقت است؟ فرمود: مسؤول که منم، داناتر از سائل که تو باشى، نيست، ليکن از علامت هايش، برايت مى گويم: قيامت وقتى به پا مى شود که کنيز، خانم خود را بزايد. اين يکى از علامت هايش است. و وقتى که بى سروپاها و گوسفندچران ها، رؤساى مردم شوند. اين هم يک علامتش. و وقتى که گوسفندچران ها بر سرِ بنيان طغيان کنند، اين هم يکى ديگر. و در علل الشرايع، به سندى که به انس بن مالک دارد، از رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» روايت کرده که در حديثى طولانى، که در آن به پرسش هاى عبداللّه بن سلام پاسخ مى داده، در پاسخ از اين که علامت هاى قيامت چيست، فرمود: اما علامت هاى قيامت، آتشى است که مردم را از طرف مشرق به سوى مغرب جمع مى کند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۳۶۸ مؤلف: شايد مراد آن جناب، ظاهر اين عبارت نبوده و خواسته است چيز ديگرى بفهماند. و روايات در علامت هاى قيامت، از طريق شيعه و اهل سنت، بيش از حدّ شمار است، که در آخر جلد پنجم اين کتاب، روايت سلمان، از رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» و روايت حمران، از امام صادق «عليه السلام»، که دو روايت جامعى است، در باب علامت هاى قيامت گذشت. و در مجمع البيان گفته: از حذيفه بن يمان، به سندى صحيح روايت شده که گفت: من مردى بودم که نسبت به اهل خود بدزبان بودم، به رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» عرضه داشتم: مى ترسم اين زبانم مرا داخل آتش کند. فرمود: تو چرا از استغفار استفاده نمى کنى؟ من همه روزه حتما صد بار استغفار مى کنم. و در الدر المنثور است که: احمد، ابن ابى شيبه، مسلم، ابوداوود، نسائى، ابن حبان و ابن مردويه، از اعز مزنى روايت کرده اند که گفت رسول خدا فرمود: به درستى که پرده اميال بر قلبم کشيده مى شود و من هر روز، صد مرتبه استغفار مى کنم. و نيز در همان کتاب، در ذيل جمله «فَهَل عَسَيتُم أن توَلّيتُم...»، از بيهقى، از جابر بن عبداللّه روايت آورده که گفت: رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» فرمود: رحم آدمى با زبانى گويا دست به دامن عرش خدا است، مى گويد: خدايا! هر کس مرا پيوند کند، تو با او پيوند کن و هر کس مرا قطع کند، تو او را از رحمت خود قطع کن. مؤلف: روايات در باب صله رحم و قطع رحم بسيار زياد است. در سابق، يعنى در اول سوره «نساء» هم، چند روايتى از آن نقل کرديم. و در مجمع البيان، در ذيل جمله «أفَلا يَتَدَبّرُونَ القُرآن...» مى گويد: از امام صادق و موسى بن جعفر «عليهما السلام» روايت شده که در معناى آن فرموده اند: چرا در قرآن تدبر نمى کنند، تا حقى که به گردن دارند، اداء کنند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۳۶۹ و در کتاب توحيد، به سندى که به محمد بن عماره دارد، از وى نقل کرده که گفت: از امام صادق جعفر بن محمد «عليهما السلام» پرسيدم: يابن رسول اللّه! مرا خبر ده بدانم آيا خدا هم راضى و خشمگين مى شود؟ فرمود: بله، ليکن نه آن طور که مخلوقين مى شوند، بلکه غضب خدا، عقاب او و رضايتش، ثواب او است. در زمان پيامبر«ص»، دشمنى با على«ع»، نشانۀ نفاق بوده است و در مجمع البيان، در ذيل جمله «وَ لَتَعرِفَنّهُم فِى لَحنِ القَول...»، از ابى سعيد خدرى روايت کرده که گفته است: «لحن القول»، عبارت است از عداوتى که با على بن ابى طالب داشتند. مى گويد: ما در زمان رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، براى شناختن مؤمنان واقعى و منافقان، اين محک را در دست داشتيم که هر کس على را دوست مى داشت، او را مؤمن مى دانستيم و هر کس دشمنش مى داشت، مى فهميديم که منافق است. صاحب مجمع البيان سپس مى گويد: نظير اين سخن، از جابر بن عبداللّه انصارى نيز روايت شده. و باز مى گويد: از عبادة بن صامت روايت شده که گفت: رسم ما اين بود که فرزندان خود را با محبت به على بن ابى طالب مى آزموديم. اگر يکى از بچه ها او را دوست نمى داشت، مى فهميديم رشد فکرى ندارد و واقع بين نيست. و در الدر المنثور است که ابن مردويه، از ابن مسعود روايت کرده که گفت: ما منافقان را در عهد رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، جز با محک دشمنى با على بن ابى طالب نمى شناختيم. و در امالى طوسى، به سندى که به على بن ابى طالب دارد، از آن جناب روايت کرده که: من چهار کلمه گفته ام که خداى تعالى هم، در کتابش گفته مرا تصديق فرموده: يکى اين که من گفته ام: «المَرءُ مَخبُوءٌ تَحتَ لِسَانِهِ فَإذَا تَکَلّمَ ظَهَرَ: شخصيت انسان، در زير زبانش پنهان است، و همين که سخن بگويد، ظاهر مى شود». خداى تعالى هم در کلامش فرموده: «وَ لَتَعرِفَنّهُم فِى لَحنِ القَول». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۳۷۰ آيات ۳۳ - ۳۸ سوره محمد يَا أَيّهَا الَّذِينَ ءَامَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَ أَطِيعُوا الرَّسولَ وَ لا تُبْطِلُوا أَعْمَالَکُمْ(۳۳) إِنَّ الَّذِينَ کَفَرُوا وَ صدُّوا عَن سبِيلِ اللَّهِ ثمَّ مَاتُوا وَ هُمْ کُفَّارٌ فَلَن يَغْفِرَ اللَّهُ لهَُمْ(۳۴) فَلا تَهِنُوا وَ تَدْعُوا إِلى السّلْمِ وَ أَنتُمُ الاَعْلَوْنَ وَ اللَّهُ مَعَکُمْ وَ لَن يَترَکُمْ أَعْمَالَکُمْ(۳۵) إِنَّمَا الحَْيَوةُ الدُّنْيَا لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ إِن تُؤْمِنُوا وَ تَتَّقُوا يُؤْتِکمْ أُجُورَکُمْ وَ لا يَسئَلْکُمْ أَمْوَالَکُمْ(۳۶) إِن يَسئَلْکُمُوهَا فَيُحْفِکُمْ تَبْخَلُوا وَ يُخْرِجْ أَضغَانَکُمْ(۳۷) هَا أَنتُمْ هَؤُلاءِ تُدْعَوْنَ لِتُنفِقُوا فى سبِيلِ اللَّهِ فَمِنکُم مَّن يَبْخَلُ وَ مَن يَبْخَلْ فَإِنَّمَا يَبْخَلُ عَن نَّفْسِهِ وَ اللَّهُ الْغَنىُّ وَ أَنتُمُ الْفُقَرَاءُ وَ إِن تَتَوَلَّوْا يَستَبْدِلْ قَوْماً غَيرَکُمْ ثُمَّ لا يَکُونُوا أَمْثَالَکُم (۳۸) «ترجمه آيات» اى کسانى که ايمان آورده ايد! خدا و رسول را اطاعت کنيد و اعمال خود را باطل مسازيد (۳۳). به درستى آنان که کفر ورزيدند و از راه خدا جلوگيرى کرده، در حال کفر مُردند، هرگز خدا ايشان را نمى آمرزد (۳۴). پس شما مسلمانان سست نشويد، و مشرکان را به صلح و صفا دعوت مکنيد، در حالى که شما پيروز و دست بالائيد و خدا با شما است و هرگز پاداش اعمالتان را کم نمى کند (۳۵). زندگى دنيا چيزى به جز بازيچه و بيهوده نيست (و اما اگر در همين زندگى ) ايمان آوريد و تقوا پيشه کنيد، خداوند پاداش هايتان را به شما مى دهد و از اموالتان هم نمى خواهند (۳۶). ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۳۷۱ چون اگر به اموال شما طمع کند و از شما بخواهد که در اختيار او قرار دهيد و خود تهیدست شويد، بخل مى ورزيد و کينه هاى درونی تان به بيرون زبانه مى کشد (۳۷). همين شما وقتى دعوت مى شويد که در راه خدا انفاق کنيد، بعضى از شما بخل مى ورزد و هر کس بخل بورزد، از سود بردن خودش بخل ورزيده و خدا احتياجى به شما ندارد، اين شماييد که سراپا فقيريد و اگر از دعوت اسلام سر برتابيد، خداوند به جاى شما قومى ديگر قرار مى دهد، که اصلا از شما اعراب نباشند و مثل شما هم رفتار نکنند (۳۸). «بیان آيات» خداى تعالى، بعد از آن که حال کفار را بيان کرد، و بيان حال بيماردلان و تثاقل آنان در امر قتال و حال مرتدان ايشان را بر آن بيان اضافه کرد، اينک در اين آيات، روى سخن را به مؤمنان برگردانده و بر حذرشان مى دارد، از اين که مثل آن کفار و آن منافقان و آن مرتدان باشند و با مشرکان سازش نموده، به سوى آنان متمايل شوند. در نتيجه تابع روشى شوند که خدا را به خشم مى آورد، و يا همانند منافقان از خوشنودى خدا کراهت داشته باشند، و در نتيجه عملشان حبط گردد. البته در اين آيات ايشان را با ترغيب و ترهيب و تطميع و تخويف، موعظه هم مى کند، و با اين بيانات سوره خاتمه مى يابد. مقصود از اطاعت خدا و رسول«ص» و معنای جمله: «لا تُبطِلُوا أعمَالَکُم...» «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَ أَطِيعُوا الرَّسولَ وَ لا تُبْطِلُوا أَعْمَالَکُمْ»: اين آيه، اگرچه در مدلول خود مستقل، و از نظر معنا مطلق است، و حتى فقهاء با اين قسمت از آيه که مى فرمايد: «وَ لا تُبطِلُوا أعمَالَکُم» استدلال کرده اند که بعد از شروع به نماز جايز نيست آن را باطل کرد، وليکن اگر آن را با در نظر گرفتن سياقى که با آيات قبل دارد، مورد دقت قرار دهيم، آياتى که متعرض مسأله قتال بود، و همچنين آيات بعد که آن ها نيز در يک سياق قرار دارند، و مخصوصا با ظاهر تعليلى که در آيه «إنّ الّذِينَ کَفَرُوا...» است، و با ظاهر تفريعى که در جمله «فَلا تَهِنُوا وَ تَدعُوا إلَى السّلم...» به کار رفته؛ و خلاصه آيه مورد بحث را با سياقش در نظر بگيريم، آن وقت مى فهميم منظورش از «اطاعت خدا»، اطاعت او در احکامى است که در قرآن نازل کرده؛ و منظورش از «اطاعت رسول»، اطاعت او است در همه آن دستوراتى که از ناحيه خدا نازل کرده، و آن دستوراتى که خودش از باب اين که ولىّ مسلمين و زمامدار جامعه دينى ايشان است، صادر فرموده. و در آخر، ايشان را هشدار مى دهد از اين که از اطاعت اين دو جور دستور سرباز زنند، که اگر چنين کنند اعمالشان حبط مى شود، همچنان که عاقبت مخالفت بعضى از نامبردگان در آيات قبل اين شد که بعد از روشن شدن هدايت، کارشان به ارتداد کشيده شد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۳۷۲ پس مراد از «اطاعت خدا»، به حسب مورد اطاعت او، در احکام مربوط به قتال است، و مراد از «اطاعت رسول»، اطاعت او است در هر دستورى که آن جناب مأمور به آن و به ابلاغ آن شده. و نيز هر دستوری است که آن جناب به عنوان مقدمه قتال و به ولايتى که در آن داشته داده. و مراد از «ابطال اعمال»، تخلف از حکم قتال است، آن طور که منافقان و مرتدان تخلّف کردند. ولى بعضى از مفسران گفته اند: مراد از «ابطال اعمال» و حبط شدن آن، منت نهادن بر خدا و رسول است که ما ايمان آورديم، و چنين و چنان کرديم، به شهادت اين که در جاى ديگر فرموده: «يَمُنُّونَ عَلَيکَ آن آسلَمُوا: بر تو منت مى گذارند که اسلام آوردند». بعضى ديگر گفته اند: منظور از اين ابطال، ابطال به رياء و خودنمايى است. بعضى ديگر گفته اند: ابطال به وسيله عُجب و خودپسندى است. بعضى گفته اند: به وسيله کفر و نفاق است. و بعضى گفته اند: مراد تنها ابطال صدقات به وسيله منّت و اذيت است، همچنان که فرموده: «لا تُبطِلُوا صَدَقَاتِکُم بِالمَنّ وَ الأذَى». و بعضى گفته اند: ابطال به وسيله گناهان است. و بعضى ديگر گفته اند: به وسيله گناهان کبيره است. و اشکالى که متوجه همه اين گفته ها مى شود - به فرض اين که هر يک در جاى خود درست باشد - اين است که هر کدام از آن ها يکى از مصاديق آيه است، نه اين که آيه در خصوص آن نازل شده. تازه اين در صورتى است که ما از سياق آيه صرف نظر کنيم، و گرنه گفتيم که سياق تنها با اين معنا سازگار است که منظور تخلف از جهاد باشد. «إِنَّ الَّذِينَ کَفَرُوا وَ صدُّوا عَن سبِيلِ اللَّهِ ثمَّ مَاتُوا وَ هُمْ کُفَّارٌ فَلَن يَغْفِرَ اللَّهُ لهَُمْ»: از ظاهر سياق بر مى آيد که اين آيه تعليل آيه قبل باشد، در نتيجه چنين مى فهماند که: اگر شما خدا و رسول را اطاعت نکنيد، و اعمال خود را با پيروى از روشى که خدا را به خشم مى آورد، باطل کنيد، و از رضوان خدا کراهت داشته باشيد، نتيجه اش اين مى شود که به کفار خواهيد پيوست. کفارى که سدّ راه خدايند، و بعد از مُردن اين چنينى تا ابد مغفرت ندارند. و مراد از «صدّ عن سبيل اللّه»، اعراض از ايمان، و يا جلوگيرى مردم است از اين که ايمان آورند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۳۷۳ «فَلا تَهِنُوا وَ تَدْعُوا إِلى السّلْمِ وَ أَنتُمُ الاَعْلَوْنَ وَ اللَّهُ مَعَکُمْ وَ لَن يَترَکُمْ أَعْمَالَکُمْ»: اين آيه تفريع بر ماقبل است. و جمله «فَلا تَهِنُوا»، به اين معنا است که سستى و ضعف به خرج ندهيد. و جمله «وَ تَدعُوا إلى السّلم»، عطف است بر «تَهِنُوا» که چون در زمينه نهى واقع شده، معناى «لا تَدعُوا إلى السّلم» را مى دهد. و کلمه «سَلم» - به فتحه سين - به معناى صلح است. و جمله «وَ أنتُمُ الأعلَونَ» جمله اى است حاليه. مى فرمايد: تن به صلح ندهيد، در حالى که شما غالب هستيد. و مراد از «علو»، همان غلبه است و اين، خود استفاده اى است معروف. و جمله «وَ اللّهُ مَعَکُم»، عطف است بر جمله «وَ أنتُمُ الأعلَونَ» که سبب علو و غلبه مؤمنان را بيان و تعليل مى کند. پس مراد از معيّت (همراهى) خداى تعالى با مؤمنان، معيّت نصرت است، نه معيت قيوميت که آيه «وَ هُوَ مَعَکُم أينَ مَا کُنتُم» بدان اشاره کرده است. «وَ لَن يتَرِکُم أعمَالَکُم» - در مجمع البيان مى گويد: ماده «وتر»، به معناى ناقص کردن چيزى است، و در حديث هم آمده که رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» فرمود: «کسى که نماز عصرش فوت شود، مثل اين مى ماند که اهل و مال خود را وتر (ناقص) کرده باشد». و معناى اصلى اين کلمه «قطع» است و از مشتقات آن، يکى «تره» است که به معناى قطع به وسيله کشتن است، و يکى هم «وتر» است. و «وتر»، به کسى و چيزى مى گويند که با جدايى از ديگران منقطع شده باشد. پس معنايش اين مى شود که: خداوند اعمال شما را ناقص نمى کند، يعنى اجرش را تمام و کمال به شما مى دهد. بعضى هم گفته اند: معنايش اين است که: خدا اعمال شما را ضايع نمى کند. و بعضى گفته اند: خدا به شما ظلم نمى کند. ولى همه اين معانى نزديک به هم اند. و معناى آيه اين است که: وقتى راه اطاعت نکردن خدا و رسول او و ابطال اعمال شما چنين راهى است، و کار شما را به محروميت ابدى از آمرزش خدا مى کشاند، پس زنهار که در امر قتال سستى و فتور مکنيد، و هرگز مشرکان را به صلح و متارکه جنگ دعوت مکنيد، در حالى که شما غالبيد و خدا ناصر شما عليه ايشان است، و چيزى از اجر شما را کم نمى کند، بلکه اجرتان را بطور کامل به شما مى دهد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۳۷۴ و در آيه شريفه، مؤمنان را به غلبه و پيروزى وعده مى دهد، البته به شرطى که مؤمنان خدا و رسول را اطاعت کنند. پس آيه شريفه، از نظر معنا نظير آيه «وَ لا تَهِنُوا وَ لا تَحزَنُوا وَ أنتُمُ الأعلَونَ إن کُنتُم مُؤمنين» مى باشد. «إِنَّمَا الحَْيَوةُ الدُّنْيَا لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ إِن تُؤْمِنُوا وَ تَتَّقُوا يُؤْتِکمْ أُجُورَکُمْ وَ لا يَسئَلْکُمْ أَمْوَالَکُمْ»: در اين آيه، با بيان حقيقت زندگى دنيا و آخرت، مؤمنان را ترغيب مى کند به زندگى آخرت، و نسبت به زندگى دنيا بى رغبت و بى ميلى مى کند به اين که مى فرمايد: زندگى دنيا بازيچه و لهو است؛ که بيان آن در سابق گذشت. «وَ إن تُؤمِنُوا...» - يعنى اگر ايمان آوريد، و با اطاعت خدا و رسول تقوا گزينيد، خدا پاداش هايتان را مى دهد، و به ازاى آنچه به شما مى دهد، مالى از شما نمى خواهد. و ظاهر سياق اين است که مراد از اموال، همۀ اموال باشد، و آيه بعدى هم مؤيد اين معنا است. «إِن يَسئَلْکُمُوهَا فَيُحْفِکُمْ تَبْخَلُوا وَ يُخْرِجْ أَضغَانَکُمْ»: کلمه «إحفاء» - که مصدر «يُحفِکُم» است - به معناى اجهاد و تحميل مشقت است. و مراد از «بخل» به طورى که گفته اند، خوددارى از اعطاء است. و «أضغان»، به معناى کينه ها است. نکوهش بخل ورزندگان از انفاق مال در راه خدا مى فرمايد: مال هايتان را از شما نمى خواهد. چون اگر همه اموال شما را طلب کند، مشقت بزرگى به شما تحميل کرده، و آن وقت ديگر حاضر نمى شويد چيزى بدهيد. چون اموالتان را دوست داريد، و اين باعث مى شود که کينه هاى درونی تان بيرون بريزد و گمراه شويد. «هَأَنتُمْ هَؤُلاءِ تُدْعَوْنَ لِتُنفِقُوا فى سبِيلِ اللَّهِ فَمِنکم مَّن يَبْخَلُ ...»: اين آيه، به منزله استشهادى است براى بيان آيه قبلى. گويا فرموده: اگر خدا همه اموال شما را طلب کند، شما دچار بخل خواهيد شد. به شهادت اين که خود شما وقتى دعوت مى شويد که در راه خدا انفاق کنيد - با اين که انفاق پاره اى از مال است - بعضى از شما بخل مى ورزد. پس از اين وضع روشن مى شود که اگر خدا همه اموال شما را طلب کند، بخل خواهيد ورزيد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۳۷۵ «وَ مَن يَبخَل فَإنّمَا يَبخَلُ عَن نَفسِهِ» - يعنى هر کس بخل بورزد، در حقيقت خير را از خودش بريده. چون اگر خدا از ايشان مالى طلب مى کند، براى اين نيست که از آن بهره مند شود، بلکه براى اين است که خود صاحب مال بهره مند شود. چون در انفاق، خير دنيا و آخرت ايشان است. پس اگر از انفاق خوددارى کنند، از خير خود مضايقه کرده اند. جمله «وَ اللّهُ الغَنِىُّ وَ أنتُمُ الفُقَرَاء» نيز به اين معنا اشاره مى کند، و هر دو انحصار در «وَ اللّهُ الغَنِىّ» و «أنتُمُ الفُقَرَاء»، قصر قلب است، و معنايش اين است که «اللّهُ هُوَ الغَنِىّ دُونَکُم: بى نياز واقعى، تنها خداست، نه شما»، «وَ أنتُمُ الفُقَرَاءُ دُون اللّه: و نيازمند تنها شماييد، نه خدا». «وَ إن تَتَوَلّوا يَستَبدِل قَوماً غَيرَکُم ثُمّ لا يَکُونُوا أمثَالَکُم» - بعضى از مفسران گفته اند: اين جمله، عطف است بر جمله «وَ إن تُؤمِنُوا وَ تَتّقُوا». و معناى مجموع دو جمله اين است که: اگر ايمان بياوريد و تقوا پيشه کنيد، پاداش هايتان را مى دهد، و اگر اعراض نموده و پشت کنيد، خداوند به جاى شما، قومى ديگر قرار مى دهد، و آنان را موفق به ايمان مى کند و مثل شما نمى باشند، بلکه ايمان مى آورند و تقوا دارند و در راه او انفاق مى کنند. بحث روايتى در کتاب ثواب الاعمال، از ابى جعفر «عليه السلام» روايت آورده که فرمود: رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» فرمود: هر کس بگويد «سُبحَانَ اللّه»، خداوند با آن برايش درختى در بهشت مى نشاند. و هر کس بگويد «الحَمدُ لِلّه»، خداوند با آن برايش درختى در بهشت غرس مى کند. و هر کس بگويد: «لا اله إلّا اللّه»، خداى تعالى با آن برايش درختى در بهشت مى نشاند. و هر کس بگويد «اللّهُ أکبر»، خداوند با آن درختى در بهشت برايش مى کارد. مردى از قريش گفت: يا رسول اللّه! پس در بهشت درختان بسيارى داريم. فرمود: بله، وليکن بپرهيزيد از اين که آتشى بفرستيد و همه را بسوزاند. چون خداى عزّوجلّ مى فرمايد: «يَا أيُّهَا الّذِينَ آمَنُوا أطِيعُوا اللّهَ وَ أطِيعُوا الرّسُولَ وَ لا تُبطِلُوا أعمَالَکُم». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۳۷۶ و در تفسير قمى، در ذيل جمله «وَ إن جَنَحُوا لِلسّلمِ کَافّة فَاجنَح لَهَا»، امام فرموده: اين آيه، با آيه «فَلا تَهِنُوا وَ تَدعُوا إلَى السّلمِ وَ أنتُمُ الأعلَونَ وَ اللّهُ مَعَکُم» نسخ شده. و در الدرّ المنثور آمده که: عبدالرزاق، عبد بن حميد، ترمذى، ابن جرير، ابن ابى حاتم، و طبرانى - در کتاب اوسط - و بيهقى - در کتاب دلائل - همگى از ابوهريره روايت کرده اند که گفت: روزى رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، اين آيه را تلاوت کرد: «وَ إن تَتَوَلّوا يَستَبدِل قَوماً غَيرَکُم ثُمّ لا يَکُونُوا أمثَالَکُم»، مردم پرسيدند: اى رسول خدا! اين قوم چه کسانى هستند که اگر ما پشت به دين کنيم، خداى تعالى آنان را به جاى ما مى گذارد؟ رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، دست به شانه سلمان زد و فرمود: اين و قوم اين مرد است. به خدايى که جانم به دست او است، اگر ايمان به خدا را در ثريا آويزان کرده باشند، بالاخره مردمى از فارس ‍ آن را به دست مى آورند. مؤلف: الدر المنثور، اين روايت را به طرقى ديگر، به همين عبارت، از ابوهريره نقل کرده است، و همچنين مثل آن را از ابن مردويه، از جابر آورده. و در مجمع البيان مى گويد: ابوبصير، از امام ابى جعفر «عليه السلام» روايت کرده که در ذيل جمله «إن تَتَوَلّوا» فرمود: اى گروه عرب! اگر به دين خدا پشت کنيد «يَستَبدِل قَوماً غَيرَکُم»، خداوند به جاى شما قومى ديگر قرار مى دهد. يعنى موالى همين اقوامى که امروز از آنان برده گيرى مى کنيد. و در همان کتاب، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که فرمود: به خدا سوگند، خدا آن کار را کرد، و به جاى عرب، موالى را که بهتر از ايشان بودند، گذاشت. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۳۷۷ «سوره فتح » آيات ۱ - ۷ سوره فتح * سوره «فتح»، مکى است و بيست و نه آيه دارد. بِسمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ * إِنَّا فَتَحْنَا لَک فَتْحاً مُّبِيناً(۱) لِّيَغْفِرَ لَک اللَّهُ مَا تَقَدَّمَ مِن ذَنبِک وَ مَا تَأَخَّرَ وَ يُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْک وَ يهْدِيَک صِرَاطاً مُّستَقِيماً(۲) وَ يَنصُرَک اللَّهُ نَصراً عَزِيزاً(۳) هُوَ الَّذِى أَنزَلَ السکِينَةَ فى قُلُوبِ الْمُؤْمِنِينَ لِيزْدَادُوا إِيمَاناً مَّعَ إِيمَانهِمْ وَ للَّهِ جُنُودُ السمَاوَاتِ وَ الاَرْضِ وَ کانَ اللَّهُ عَلِيماً حَکِيماً(۴) لِّيُدْخِلَ الْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُؤْمِنَاتِ جَنَّاتٍ تجْرِى مِن تحْتهَا الاَنهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَ يُکفِّرَ عَنْهُمْ سيِّئَاتهِمْ وَ کانَ ذَلِک عِندَ اللَّهِ فَوْزاً عَظِيماً(۵) وَ يُعَذِّب الْمُنَافِقِينَ وَ الْمُنَافِقَتِ وَ الْمُشرِکِينَ وَ الْمُشرِکَاتِ الظانِّينَ بِاللَّهِ ظنَّ السَّوْءِ عَلَيهِمْ دَائرَةُ السَّوْءِ وَ غَضِب اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَ لَعَنَهُمْ وَ أَعَدَّ لَهُمْ جَهَنَّمَ وَ ساءَت مَصِيراً(۶) وَ للَّهِ جُنُودُ السمَاوَاتِ وَ الاَرْضِ وَ کانَ اللَّهُ عَزِيزاً حَکِيماً(۷) «ترجمه آيات» به نام اللّه که هم رحمان است و هم رحيم. به درستى که ما برايت فتحى نمايان کرديم (۱). تا خداوند آثار گناهانى که بدهکار مشرکان بودى (و به خاطر آن تو را مستحق آزار و شکنجه مى دانستند)، از دل هاى آنان بزدايد، چه گذشته ات و چه آينده ات را، و نعمت خود بر تو تمام نموده، به سوى صراط مستقيم رهنمونت شود (۲). و به نصرتى شکست ناپذير ياريت کند (۳). ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۳۷۸ او همان خدايى است که سکينت و آرامش و قوت قلب را بر دل هاى مؤمنان نازل کرد تا ايمانى بر ايمان خود بيفزايند. آرى براى خدا همه رقم لشکر در آسمان ها و زمين هست و خدا مقتدرى شکست ناپذير و حکيمى فرزانه است (۴). و نيز چنين کرد تا مردان و زنان مؤمن را به جناتى درآورد، که از زير آن نهرها جارى است. جناتى که ايشان در آن جاودانه اند و گناهانشان را جبران کند، که اين در آخرت (نزد خدا) رستگارى عظيمى است(۵). و مردان و زنان منافق و مردان و زنان مشرک را که به خدا ظنّ بد مى بردند، عذاب نموده، گردونه عذاب بر سرشان گرداند، و خدا بر آنان خشم و لعنت کرد و جهنم را که بازگشتگاه بدى است، برايشان آماده نمود(۶). و خداى را لشکريانى در آسمان ها و زمين است و خدا، مقتدرى شکست ناپذير و حکيمى فرزانه است(۷). «بیان آيات» محتوای سوره مبارکه فتح مضامين آيات اين سوره، با فصول مختلفى که دارد انطباقش بر قصه صلح حديبيه که در سال ششم از هجرت اتفاق افتاد، روشن است، و همچنين با ساير وقايعى که پيرامون اين قصه اتفاق افتاد، مانند داستان تخلف اعراب از شرکت در اين جنگ و نيز جلوگيرى مشرکان از ورود مسلمانان به مکه، و نيز بيعتى که بعضى از مسلمانان در زير درختى انجام دادند که تاريخ، تفصيل آن ها را آورده، و ما هم به زودى قسمتى از رواياتش را در بحث روايتى آينده - إن شاء اللّه - مى آوريم. پس غرض سوره بيان منتى است که خداى تعالى، به رسول خدا نهاده، و در اين سفر، فتحى آشکار نصيبش فرموده. و نيز منتى که بر مؤمنان همراه وى نهاده و مدح شايانى است که از آنان کرده، و وعده جميلى است که به همه کسانى از ايشان داده که ايمان آورده و عمل صالح کرده اند. و اين سوره در مدينه نازل شده. «إِنَّا فَتَحْنَا لَک فَتْحاً مُّبِيناً»: اين جمله در زمينه منت نهادن قرار دارد. و اگر مطلب را با کلمه «إنّ» و نسبت دادن فتح به نون عظمت «نا» و توصيف آن به کلمه «مبين» تأکيد کرده، براى اين است که نسبت به اين فتح عنايتى داشته که با آن منت گذارده. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۳۷۹ و مراد از اين «فتح» - به طورى که قرائن کلام هم تأييد مى کند - فتحى است که خدا در صلح حديبيه، نصيب رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» فرمود. و توضيح اين که: تمامى پيشرفت هايى که در اين سوره اشاره اى به آن ها دارد، از روزى شروع شده که آن جناب، از مدينه به سوى مکه بيرون رفت و سرانجام مسافرتش، به صلح «حديبيّه» منتهى گرديد. مانند منت نهادن بر رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» و مؤمنان، و مدح مؤمنان، و خشنوديش از بيعت ايشان، و وعده جميلى که به ايشان داده، که در دنيا به غنيمت هاى دنيايى و در آخرت به بهشت مى رساند، و مذمت عرب هاى متخلف که رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» خواست آنان را به سوى جنگ حرکت دهد، ولى حاضر نشدند، و مذمت مشرکان در اين که سدّ راه رسول خدا و همراهيان آن جناب از داخل شدن به مکه شدند، و مذمت منافقان و تصديق خدا رؤياى رسول گراميش را. و همچنين اين که مى فرمايد: او چيزهايى مى داند که شما نمى دانيد، و در پس اين حوادث، فتحى نزديک قرار دارد، همه اين ها اگر صريح نباشد، نزديک به صريح است که مربوط به خروج آن جناب از مدينه به سوى مکه، که منتهى به صلح حديبيه شد، مى باشد. رده:تفسیر المیزان