المیزان جلد۱۸ بخش۳۲
و در الدر المنثور است که بيهقى، از عروه نقل کرده که گفت: رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، وقتى از حديبيّه بر مى گشت و به طرف مدينه مى آمد، مردى از اصحابش گفت: به خدا ما فتحى نکرديم، براى اين که مانع ما از زيارت خانه شدند. تنها نتيجۀ کار ما اين شد که رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» در حديبيّه معطل شود، و دو نفر از مسلمانان اهل مکه را به آنان پس دهد.
اين سخن به گوش رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» رسيد که بعضى از مردم چنين مى گويند.
فرمود: بسيار بد حرفى زدند، زيرا اين بزرگترين فتح براى ما بود، که مشرکان با آن همه ناراحتى که از شما ديدند، و خداوند چند نوبت شما را بر آنان ظفر داد، و شما که در کنار شهر ايشان بوديد، سالم و با غنيمت و مأجور برگرداند، و بدون خونريزى از بلاد ايشان دور شديد، و خود آنان تقاضاى صلح نموده، براى آمدن به نزد شما از خود رغبت نشان دادند. پس اين بزرگترين فتح بود.
مگر روز «أُحُد» فراموشتان شده که به منظور فرار از دشمن به بالاى بلندى ها مى گريختيد، و صداى من تنها به آخرين نفر شما مى رسيد؟ آيا از يادتان رفته جنگ «احزاب» را که از بالاى مدينه و پايين آن بر شما تاختند و چشم هايتان از شدت ترس از کاسه بيرون مى زد، و دل ها تا گلوگاه ها رسيده، در باره خداى تعالى پندارهايى مى پنداشتيد؟
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۴۰۴
مسلمانان گفتند: خدا و رسولش درست مى گويند. راستى ماجراى حديبيّه، فتحى عظيم و از عظيم ترين فتوح بود. به خدا سوگند اى پيامبر خدا، ما در آنچه شما فکر کرديد، فکر نمى کرديم، و تو از ما به خدا و به امور داناترى. در اين جا بود که سوره «فتح» نازل شد.
مؤلف: احاديث در داستان حديبيّه بسيار است. آنچه ما نقل کرديم، قسمتى از آن بود.
و در تفسير قمى، به سند خود، از عمر بن يزيد بياع سابرى مى گويد: به امام صادق «عليه السلام» عرضه داشتيم: آيه «لِيَغفِرَ لَکَ اللّهُ مَا تَقَدّمَ مِن ذَنبِکَ وَ مَا تَأخّر» چه معنا دارد؟ فرمود: ايشان گناهى نداشتند، حتى تصميم بر گناهى را هم نگرفتند، وليکن خداى تعالى، گناهان شيعه اش را بر او حمل کرد، و آنگاه آمرزيد.
و در عيون الاخبار، در رواياتى که مجلس مأمون با حضرت رضا «عليه السلام» را حکايت مى کند، به سند خود که به ابن جهم دارد، روايت کرده که گفت: در مجلس مأمون حاضر شدم، ديدم حضرت رضا «عليه السلام» نزد اوست. مأمون از آن جناب مى پرسيد: يابن رسول اللّه! آيا رأى شما اين نيست که انبياء معصوم اند؟ فرمود: بله - تا آنجا که مأمون گفت - پس بفرما ببينم معناى اين کلام خداى عزّوجلّ: «لِيَغفِرَ لَکَ مَا تَقَدّمَ مِن ذَنبِکَ وَ مَا تَأخّر» چيست؟
حضرت فرمود: در نظر مشرکان عرب هيچ کس گناهکارتر و گناهش عظيم تر از رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» نبود. براى اين که آن ها سيصد و شصت خدا داشتند، و رسول خدا که آمد، همۀ آن ها را از خدايى انداخت و مردم را به اخلاص خواند، و اين در نظر آن ها، بسيار سنگين و عظيم بود.
گفتند: «أجَعَلَ الآلِهَة إلَهاً وَاحِداً إنّ هَذَا لَشَئٌ عُجَاب * وَ انطَلَقَ المَلَأ مِنهُم أن امشُوا وَ اصبِرُوا عَلى آلِهَتِکُم إنّ هَذَا لَشَئٌ يُرَادُ * مَا سَمِعنَا بِهَذَا فِى المِلّةِ الآخِرَة إن هَذَا إلّا اختِلَاق: آيا آن همه خدا را يکى کرده، اين خيلى شگفت آور است، بزرگانشان براى تحريک مردم به راه افتادند که برخيزيد و از خدايان خود دفاع کنيد، که اين وظيفه اى است مهم، ما چنين چيزى را در هيچ کيشى نشنيده ايم، اين جز سخنى خود ساخته نيست».
اين جاست که وقتى خداى تعالی، مکه را براى پيامبرش فتح مى کند، مى فرمايد: «إنّا فَتَحنَا لَکَ فَتحاً مُبِيناً لِيَغفِرَ لَکَ اللّهُ مَا تَقَدّمَ مِن ذَنبِکَ وَ مَا تَأخّر: يعنى ما اين فتح آشکار را برايت کرديم، تا تبعات و آثار سوئى را که دعوت گذشته و آينده ات در نظر مشرکان دارد، از بين ببريم، تا ديگر در صدد آزارت برنيايند». و همين طور هم شد. بعد از فتح مکه، عده اى مسلمان شدند و بعضى از مکه فرار کردند. آن هايى هم که ماندند، قدرت بر انکار توحيد نداشتند، و با دعوت مردم آن را مى پذيرفتند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۴۰۵
پس با فتح مکه، گناهانى که رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» نزد مشرکان داشت، آمرزيده شد. يعنى ديگر نتوانستند دست از پا خطا کنند. مأمون عرضه داشت: خدا خيرت دهد، يا اباالحسن!
و در تفسير عياشى، از منصور بن حازم، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که فرمود: از روزى که آيه «إنّى أخَافُ إن عَصَيتُ رَبّى عَذابُ يَومٍ عَظِيم» نازل شد، رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، آرام و قرار نداشت، و مرتب از آن سخن مى گفت، تا آن که سوره «فتح» نازل شد. ديگر از آن آيه سخنى نگفت، و آن را مثل سابق، مکرر براى مردم نخواند.
مؤلف: اين معنا از طرق اهل سنت نيز روايت شده، ولى حديث خالى از شبهه نيست. چون از آن بر مى آيد که قبول کرده کلمه «ذنب»، به معناى نافرمانى خدا، و منافى با عصمت است، در حالى که گفتيم معنايش اين نيست.
و در کافى، به سند خود، از جميل روايت کرده که گفت: من از امام صادق «عليه السلام»، از معناى آيه «هُوَ الّذِى أنزَلَ السّکِينَةَ فِى قُلُوبِ المُؤمِنِين» پرسيدم که اين سکينت چيست؟ فرمود: ايمان است، همچنان که دنبالش فرمود: «لِيَزدَادُوا إيمَاناً مَعَ إيمَانِهِم».
مؤلف: ظاهر اين روايت چنين مى رساند که جملۀ «لِيَزدَادُوا إيمَاناً مَعَ إيمَانِهِم» را تفسير براى سکينت گرفته، و در همين معنا روايتى ديگر نيز هست.
روایتی در معنای «ایمان» و کمی و زیادتی آن
و نيز در همان کتاب، به سند خود، از ابى عمرو زبيرى، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که گفت: به حضورش عرضه داشتم: اى عالم! مرا خبر ده از اين که کدام يک از اعمال نزد خدا افضل است؟
فرمود: آن چيزى که ساير اعمال جز به وسيله آن قبول نمى شود. پرسيدم آن چيست؟ فرمود: ايمان به خدايى که جز او معبودى نيست. اين از همه اعمال، درجه اش بالاتر و منزلتش شريف تر و برکاتش بيشتر است.
مى گويد: پرسيدم: آيا مرا از ايمان خبر نمى دهى که آيا صرف گفتن شهادتين است و يا عمل کردن؟ فرمود: ايمان، همه اش عمل است و گفتن شهادتين هم، عمل زبان است که خدا وجوب آن را در کتابش و نور واضحش بيان کرده، و دليلش از ناحيه عقل هم تمام است. کتاب هم، شاهد عقل است، و به سوى رهنمودهاى عقل مى خواند.
عرضه داشتم : فدايت شوم توضيح بدهيد تا بفهمم. فرمود: ايمان، حالات و درجات و صفات و منازلى دارد. بعضى از آن مراتب، مرتبۀ تامّ است، که ديگر به منتهى درجه رسيده است، و بعضى از آن ناقص است و نقصانش، روشن است. و بعضى از آن، نه به آن تماميت است و نه به اين نقص، بلکه از طرف نقصان به سوى کمال ترجيح دارد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۴۰۶
عرضه داشتم: مگر ايمان، تامّ و ناقص، و کم و زياد دارد؟ فرمود: بله. پرسيدم: چطور؟ فرمود: براى اين که خداى تعالى، ايمان را بر تمامى اعضاى بنى آدم واجب، و در همه آن ها تقسيم کرده. هيچ عضوى از اعضاء نيست مگر آن که موظف به داشتن ايمانى است، غير آن ايمانى که اعضاى ديگر دارند.
پس هر کس خدا را ديدار کند، در حالى که اعضاى خود را حفظ کرده، و هر يک را در انجام وظيفه اى که داشته به کار بسته، خدا را با ايمان کامل ديدار کرده، و اهل بهشت است. و هر کس که در يکى از آن ها خيانت کرده و يا از حدودى که خدا معين نموده، تعدّى کند، خدا را ناقص الايمان ملاقات کرده است.
عرضه داشتم: نقصان و کمال ايمان را فهميدم. حال بفرماييد: اين زيادتى ايمان از کجا مى آيد؟
فرمود: از آمادگى، همچنان که خداى عزّوجلّ، پاسخ اين سؤال را چنين مى دهد: «وَ إذَا مَا أُنزِلَت سُورَةٌ فَمِنهُم مَن يَقُولُ أيُّکُم زَادَتهُ هَذِهِ إيمَاناً فَأمَّا الّذِينَ آمَنُوا فَزَادَتهُم إيمَاناً وَ هُم يَستَبشِرُونَ وَ أمّا الّذِينَ فِى قُلُوبِهِم مَرَضٌ فَزَادَتهُم رِجساً إلَى رِجسِهِم: و چون سوره اى نازل مى شود، بعضى ها مى پرسند: کدام يک از شما است که اين سوره، ايمانش را زياد کرده باشد؟ و اما آن هايى که ايمان دارند، آن سوره ايمانى بر ايمانشان بيفزايد و خوشحال مى شوند. و اما آن هايى که در دل مريض اند، همان سوره، پليدى جديدى بر پليديشان مى افزايد».
و نيز مى فرمايد: «نَحنُ نَقُصُّ عَلَيکَ نَبَأهُم بِالحَقّ إنّهُم فِتيَةٌ آمَنُوا بِرَبّهِم وَ زِدنَاهُم هُدىً: ما اخبار آنان را به حق برايت نقل مى کنيم، آنان جوانمردانى بودند که به پروردگار خود ايمان آورده بودند، و ما هدايتشان را بيشتر کرديم».
و اگر ايمان در همه افراد يکى مى بود، و هيچ زيادت و نقصانى در بين نبود، ديگر احدى بر ديگرى برترى نمى داشت، و نعمت ها و مردم همه برابر مى شدند، و فضيلتى در کار نمى بود، وليکن اين تماميت ايمان است که مؤمنان را بهشتى مى کند، و اين زيادتى آن است که مؤمنان را از نظر درجاتى که نزد خدا دارند، مختلف مى سازد، و اين کمى ايمان است، که مقصرين را داخل آتش مى سازد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۴۰۷
آيات ۸ - ۱۰ سوره فتح
إِنَّا أَرْسلْنَاک شاهِداً وَ مُبَشّراً وَ نَذِيراً(۸)
لِّتُؤْمِنُوا بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ تُعَزِّرُوهُ وَ تُوَقِّرُوهُ وَ تُسبِّحُوهُ بُکرَةً وَ أَصِيلاً(۹)
إِنَّ الَّذِينَ يُبَايِعُونَک إِنَّمَا يُبَايِعُونَ اللَّهَ يَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ فَمَن نَّکَث فَإِنَّمَا يَنکُث عَلى نَفْسِهِ وَ مَنْ أَوْفى بِمَا عَهَدَ عَلَيْهُ اللَّهَ فَسيُؤْتِيهِ أَجْراً عَظِيماً(۱۰)
«ترجمه آيات»
ما تو را فرستاديم تا شاهد امت باشى و امت را بشارت و انذار دهى (۸).
تا شما امت، به خدا و رسول ايمان آورده، او را يارى و احترام کنيد و صبح و شام تسبيحش گوييد (۹).
به درستى آن هايى که با تو بيعت مى کنند، جز اين نيست که با خدا بيعت مى کنند، چون دست خدا بالاى دستشان است. بنابراين، هر کس بيعت خود را بشکند، عليه خودش شکسته و هر کس وفا کند، به عهدى که با خدا بر سرِ آن پيمان بسته، خداى تعالى، خيلى زود پاداش عظيمى به او مى دهد (۱۰).
«بیان آيات»
اين چند آيه، فصل دوم از آيات سوره است که در آن، خداى سبحان، پيامبر خود را از درِ تعظيم و تکريم، چنين معرفى مى کند که او را به عنوان «شاهد» و «مبشّر» و «نذير» فرستاده، اطاعت او اطاعت خدا، و بيعت با او، بيعت با خدا است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۴۰۸
فصل اول سوره، در اين مقام بود که بر پيامبر خود منت بگذارد به اين که فتح و مغفرت و اتمام نعمت و هدايت و نصرت ارزانی اش داشته، و بر مؤمنان منت بگذارد به اين که سکينت را بر دل هايشان افکنده، و در نتيجه داخل بهشتشان مى کند. و نيز، مشرکان و منافقان را تهديد کند به غضب و لعنت و آتش.
«إِنَّا أَرْسلْنَاک شاهِداً وَ مُبَشّراً وَ نَذِيراً»:
مراد از «شاهد» بودن آن جناب، شهادتش بر اعمال امت، يعنى بر ايمان و کفر و عمل صالح و طالح آن ها است. و مسأله شهادت رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، در قرآن کريم مکرر آمده، و قبلا بحث مفصل پيرامون معناى اين شهادت گذشت و گفتيم که: مراد از آن شهادت، حمل در دنيا است، و اما اداء شهادت ها، جايش در آخرت است.
و «مبشّر» بودن آن جناب، به اين بود که افراد با ايمان و با تقوا را به قرب خدا و ثواب جزيل او بشارت مى داد.
و «نذير» بودنش، بدين جهت بود که کفار و اعراض کنندگان را به عذاب دردناک خدا انذار و تخويف مى کرد.
«لِّتُؤْمِنُوا بِاللَّهِ وَ رَسولِهِ وَ تُعَزِّرُوهُ وَ تُوَقِّرُوهُ وَ تُسبِّحُوهُ بُکرَةً وَ أَصِيلاً»:
در قرائت مشهور، همه فعل هاى چهارگانه با «تاء» - که علامت خطاب است - قرائت شده. و در قرائت ابن کثير و ابوعمرو، با «ياء» - که علامت غيبت است - قرائت شده، و قرائت اين دو، با سياق مناسب تر است.
و به هرحال، لام در جمله «لِتُؤمِنُوا»، لام تعليل است. مى فرمايد: اگر ما تو را به عنوان «شاهد» و «مبشّر» و «نذير» فرستاديم، براى اين بود که به خدا و رسولش ايمان بياوريد. (و بنابر قرائت دوم: ايمان بياورند).
و «تعزير» - که مصدر «تُعَزّرُوهُ» است - به طورى که گفته اند - به معناى نصرت است. و «توقير» - که مصدر «تُوَقّرُوهُ» است - به معناى تعظيم است. همچنان که در جاى ديگر فرموده: «مَا لَکُم لَا تَرجُونَ لِلهِ وَقَاراً». و ظاهرا ضميرهايى که در سه فعل آيه آمده، همه به خداى تعالى بر مى گردد.
و معناى آيه، اين است که: ما تو را به عنوان «شاهد» و «مبشّر» و «نذير» فرستاديم، تا مردم به خدا و رسولش ايمان آورند، و او را با دست و زبان يارى کنند و تعظيم و تسبيح - که منظور تسبيح در نماز است - بنمايند. هم در بامدادان و هم در عصر.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۴۰۹
ولى بعضى از مفسران گفته اند: ضمير در دو فعل «تُعَزّرُوهُ» و «تُوَقّرُوهُ»، به رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» بر مى گردد، و ضمير در «تُسَبّحُوهُ»، به خداى تعالى عود مى کند. ولى يک نکته اين توجيه را موهون مى سازد و آن اتحاد سياق است، که با وحدت سياق، نمى شود مرجع ضمائر را مختلف کرد.
معناى این که بيعت با پيامبر«ص»، بيعت با خدا است
«إِنَّ الَّذِينَ يُبَايِعُونَک إِنَّمَا يُبَايِعُونَ اللَّهَ يَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ ...»:
کلمه «بيعت»، يک نوع پيمان است که بيعت کننده، خود را مطيع بيعت شونده مى سازد. راغب، در مفردات مى گويد: «وقتى مى گويند با سلطان بيعت کرد، که بيعتش متضمن بذل طاعت باشد. البته طاعت به قدر مقدور».
و اين کلمه، از ماده «بيع» - که معناى معروفى دارد - گرفته شده، و چون رسم عرب (و همچنين در ايران)، اين بود که وقتى مى خواستند معامله را قطعى کنند، به يکديگر دست مى دادند، و گويا با اين عمل، مسأله نقل و انتقال را نشان مى دادند - چون نتيجه نقل و انتقال، که همان تصرف است، بيشتر به دست ارتباط دارد - لذا دست به دست يکديگر مى زدند و به همين جهت، دست زدن به دست ديگرى در هنگام بذل اطاعت را، «مبايعه» و «بيعت» مى خواندند.
و حقيقت معنايش اين بود که: بيعت کننده، دست خود را به بيعت شونده مى بخشيد، و به سلطان بيعت شونده مى گفت: اين دست من، مالِ تو است. هر کارى مى خواهى، با آن انجام بده.
پس اين که فرمود: «إنّ الّذِينَ يُبَايِعُونَکَ إنّمُا يُبَايِعُون»، در حقيقت مى خواهد بيعت با رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» را، به منزله بيعت با خدا قلمداد کند، به اين ادعاء که اين همان است. هر اطاعتى که از رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» بکنند، در حقيقت از خدا کرده اند. چون طاعت او، طاعت خدا است.
آنگاه همين نکته را در جمله «يَدُ اللّه فَوقَ أيدِيهِم»، بيشتر بيان و تأکيد کرده مى فرمايد: دست او، دست خدا است. همچنان که در آيه: «وَ مَا رَمَيتَ إذ رَمَيتَ وَلَکِنّ اللّهَ رَمَى» نيز، دست او را دست خدا خوانده است.
و در اين که کارها و خصائص رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، کار خدا و شأن خدا است، آيات بسيارى در قرآن عزيز آمده. مانند آيه «مَن يُطِعِ الرّسُولَ فَقَد أطَاعَ اللّه». و آيه «فَإنّهُم لَا يُکَذّبُونَکَ وَلَکِنَّ الظّالِمِينَ بِآيَاتِ اللّه يَجحَدُون». و آيه «لَيسَ لَکَ مِنَ الأمرِ شَئٌ».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۴۱۰
«فَمَن نَکَثَ فَإنّمَا يَنکُثُ عَلى نَفسِهِ» - کلمه «نکث»، به معناى پيمان شکنى و نقض بيعت است. جمله مورد بحث، تفريع و نتيجه گيرى از جمله «إنّ الّذِينَ يُبَايِعُونَکَ إنّمَا يُبَايِعُونَ اللّه» است، و معناى مجموع آن دو، چنين است:
حال که بيعت تو، بيعت خدا است، پس کسى که بيعت تو را بشکند، شکنندۀ بيعت خدا است و به همين جهت، به جز خودش کسى متضرر نمى شود، همچنان که اگر وفا کند، کسى جز خودش از آن بيعت سود نمى برد. چون خدا، غنىّ از همه عالَم است.
«وَ مَن أوفَى بِمَا عَاهَدَ عَلَيهُ الله فَسَيُؤتِيهِ أجراً عَظِيماً» - اين جمله، وعدۀ جميلى است به کسانى که عهد و بيعت خدا را حفظ مى کنند، و به آن وفا مى نمايند.
و اين آيه، خالى از اشاره به اين نکته نيست که رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» در هنگام بيعت، دست خود را روى دست مردم مى گذاشت، نه اين که مردم دست روى دست آن جناب بگذارند.
اقوال مفسران در معناى جمله: «يَدُ اللّه فَوقَ أيدِيهِم»
مفسران، در معناى جمله «يَدُ اللّه فَوقَ أيدِيهِم»، اقوال ديگرى دارند:
بعضى گفته اند: استعاره اى است تخييليّه، که به منظور تأکيد مطالب قبل آمده، و اين را تقرير مى کند که بيعت با رسول، بيعت با خدا است، بدون هيچ گونه تفاوت. پس کأنّه اين طور به خيال ها انداخته که خدا هم يکى از بيعت شوندگان است. آن وقت براى خدا دستى اثبات مى کند که بالاى دست بيعت کنندگان، جاى دست رسول قرار مى گيرد.
ولى چنين توجيهى با ساحت قدس خداى تعالى سازگار نيست، و بزرگتر از آن است که آدمى او را به وجهى به خيالش اندازد، که از آن منزّه است.
بعضى ديگر گفته اند: مراد از کلمه «يد»، قوت و نصرت است. پس «يَدُ اللّه»، به معناى نصرت اللّه و قوت اللّه مى باشد. مى خواهد بفرمايد: قوّت و نصرت خدا، فوق قوّت و نصرت مردم است، و يعنى: اى پيامبر! اعتمادت به نصرت خدا باشد، نه به نصرت آنان.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۴۱۱
ولى اين هم با مقام آيه جور نيست. براى اين که مقام، مقام إعظام بيعت رسول خدا است، و اين که بيعت مردم با آن جناب، آن قدر مهم است که گويى بيعت با خود خدا است، و اعتماد از نصرت خدا، هرچند کار خوبى است، ليکن اجنبى از مقام آيه است.
بعضى ديگر گفته اند: مراد از کلمه «يد»، عطيه و نعمت است. يعنى: نعمت خدا بر مسلمين که يا ثواب است و يا توفيق بيعت، فوق نعمت و خدمتى است که آن ها به تو کرده اند و با تو بيعت نمودند.
بعضى ديگر گفته اند: نعمت خدا بر مردم که هدايتشان کرده، عظيم تر از خدمتى است که آن ها به تو کردند، و تو را اطاعت نمودند. و از اين قبيل توجيه ها، که ما فايده اى در بحث پيرامون آن ها نمى بينيم.
بحث روايتى
در الدر المنثور است که ابن عدى، ابن مردويه، خطيب و ابن عساکر، در کتاب تاريخ خود، از جابر بن عبداللّه روايت کرده اند که گفت: وقتى آيه «وَ تُعَزّرُوهُ» بر پيغمبر نازل شد، به اصحاب خود فرمود: مى دانيد يعنى چه؟ عرضه داشتند: خدا و رسولش داناتر است. فرمود: يعنى او را يارى مى کنيد.
و در عيون الاخبار، به سند خود، از عبداللّه بن صالح هروى روايت کرده که گفت: من به على بن موسى الرضا «عليهما السلام» عرضه داشتم: يابن رسول اللّه! شما در باره اين حديث که راويان حکايتش مى کنند که مؤمنان، خدا را از همان منزل هاى بهشتى خود زيارت مى کنند، چه مى فرمايى؟
فرمود: اى اباصلت! خداى تعالى، پيغمبر خود را از تمامى خلایق، حتى از ملائکه و انبياء برترى داده، و طاعت او را طاعت خود خوانده، و بيعت با او را بيعت با خود خوانده، و زيارتش در دنيا و آخرت را، زيارت خود خوانده، و در باره اطاعتش فرموده: «مَن يُطِعِ الرّسُولَ فَقَد أطَاعَ اللّه». و در باره بيعتش فرموده: «إنّ الّذِينَ يُبَايِعُونَکَ إنّمَا يُبَايِعُونَ اللّه يَدُ اللّه فَوقَ أيدِيهِم»، و خود رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» فرموده: «هر کس مرا زيارت کند، چه در حياتم و چه بعد از مرگم، خدا را زيارت کرده، و درجه او در بهشت، بالاترين درجات است، و کسى که رسول خدا را در درجه اى که دارد در بهشت و در منزل خودش زيارت کند، خداى تبارک و تعالى را زيارت کرده.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۴۱۲
و در ارشاد مفيد، در حديثى که بيعت حضرت رضا را حکايت مى کند، آمده: مأمون نشست و براى حضرت رضا «عليه السلام» دو پشتى بزرگ گذاشت. خودش روى فرش نشست و حضرت رضا را در آن جايگاه نشانيد، در حالى که عمامه اى بر سر و شمشيرى حمايل داشت. آنگاه دستور داد به پسرش عباس، که اولين کسى باشد که با آن جناب بيعت مى کند. حضرت رضا، دست مبارک خود را طورى بلند کرد که کف دستش، رو به صورت عباس و ساير مردم بود.
مأمون عرضه داشت: دست خود را دراز کن، تا بيعت کنند.
فرمود: رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، اين طور بيعت مى گرفت. پس مردم آمدند، و با آن جناب در حالى که دستش بالاى دست مردم بود، بيعت کردند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۴۱۳
آيات ۱۱ - ۱۷ سوره فتح
سيَقُولُ لَک الْمُخَلَّفُونَ مِنَ الاَعْرَابِ شغَلَتْنَا أَمْوَالُنَا وَ أَهْلُونَا فَاستَغْفِرْ لَنَا يَقُولُونَ بِأَلْسِنَتِهِم مَّا لَيْس فى قُلُوبِهِمْ قُلْ فَمَن يَمْلِک لَکُم مِّنَ اللَّهِ شيْئاً إِنْ أَرَادَ بِکُمْ ضراًّ أَوْ أَرَادَ بِکُمْ نَفْعَا بَلْ کانَ اللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرَا(۱۱)
بَلْ ظنَنتُمْ أَن لَّن يَنقَلِب الرَّسولُ وَ الْمُؤْمِنُونَ إِلى أَهْلِيهِمْ أَبَداً وَ زُيِّنَ ذَلِک فى قُلُوبِکُمْ وَ ظنَنتُمْ ظنَّ السوْءِ وَ کنتُمْ قَوْمَا بُوراً(۱۲)
وَ مَن لَّمْ يُؤْمِن بِاللَّهِ وَ رَسولِهِ فَإِنَّا أَعْتَدْنَا لِلْکَافِرِينَ سعِيراً(۱۳)
وَ للَّهِ مُلْکُ السّمَاوَاتِ وَ الاَرْضِ يَغْفِرُ لِمَن يَشاءُ وَ يُعَذِّبُ مَن يَشاءُ وَ کانَ اللَّهُ غَفُوراً رَّحِيماً(۱۴)
سيَقُولُ الْمُخَلَّفُونَ إِذَا انطلَقْتُمْ إِلى مَغَانِمَ لِتَأْخُذُوهَا ذَرُونَا نَتَّبِعْکُمْ يُرِيدُونَ أَن يُبَدِّلُوا کلَامَ اللَّهِ قُل لَّن تَتَّبِعُونَا کذَلِکُمْ قَالَ اللَّهُ مِن قَبْلُ فَسيَقُولُونَ بَلْ تحْسدُونَنَا بَلْ کانُوا لا يَفْقَهُونَ إِلّا قَلِيلاً(۱۵)
قُل لِّلْمُخَلَّفِينَ مِنَ الاَعْرَابِ ستُدْعَوْنَ إِلى قَوْمٍ أُولى بَأْسٍ شدِيدٍ تُقَاتِلُونهُمْ أَوْ يُسلِمُونَ فَإِن تُطِيعُوا يُؤْتِکُمُ اللَّهُ أَجْراً حَسناً وَ إِن تَتَوَلَّوْا کَمَا تَوَلَّيْتُم مِّن قَبْلُ يُعَذِّبْکمْ عَذَاباً أَلِيماً(۱۶)
لَّيْس عَلى الاَعْمَى حَرَجٌ وَ لا عَلى الاَعْرَج حَرَجٌ وَ لا عَلى الْمَرِيضِ حَرَجٌ وَ مَن يُطِع اللَّهَ وَ رَسولَهُ يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تجْرِى مِن تحْتِهَا الاَنهَارُ وَ مَن يَتَوَلَّ يُعَذِّبْهُ عَذَاباً أَلِيماً(۱۷)
«ترجمه آيات»
از اعراب، آن هايى که از حرکت با تو تخلف کردند، به زودى از درِ عذرخواهى خواهند گفت: بى سرپرستى اموال و خانواده، ما را از شرکت در جهاد باز داشت، از خدا برايمان طلب مغفرت کن. ولى اين سخنى است که به زبان خود مى گويند و دل هايشان چيز ديگر مى گويد. به ايشان بگو: اگر خدا بخواهد گرفتارتان کند و يا سودى برايتان بخواهد، کيست که چنين اختيار و قدرتى را دارا باشد که جلو آن را بگيرد، بلکه خدا به آنچه مى کنيد، دانا و با خبر است (۱۱).
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۴۱۴
اين بود که پنداشتيد رسول و مؤمنان از اين جنگ به هيچ وجه به خانواده خود بر نمى گردند و همين پندار در دلتان موجّه جلوه کرد و ظن سویى برديد و مردمى هالک بوديد (۱۲).
و کسى که به خدا و رسولش ايمان نياورده، بداند که ما براى کافران آتشى تهيه کرده ايم (۱۳).
ملک آسمان ها و زمين از آنِ خدا است، او هر که را بخواهد، مى آمرزد و هر که را بخواهد، عذاب مى کند و خدا همواره آمرزگار مهربان است (۱۴).
به زودى آن هايى که از شرکت در جهاد تخلف کردند، وقتى که مى رويد که غنيمت هاى جنگى را بگيريد، خواهند گفت: بگذاريد ما هم با شما بياييم. اينان مى خواهند کلام خداى را مبدّل نمايند. بگو: نه، شما هرگز ما را پيروى نمى کنيد و اين را خداى تعالى قبلا به من خبر داده. وقتى اين را بشنوند، خواهند گفت: شما به ما حسد مى ورزيد، ولى بايد بدانند که جز اندکى فهم ندارند (۱۵).
بگو به اعرابى که تخلف کردند، اگر راست مى گوييد، به زودى به جنگى ديگر دعوت خواهيد شد، جنگ با مردمى دلاور که بايد يا مسلمان شوند و يا با ايشان بجنگند. اگر در آن روز اطاعت کرديد، خداوند اجرى نيک به شما خواهد داد و اگر آن روز هم مثل جنگ قبلى تخلف ورزيديد، خداوند به عذابى دردناک معذبتان مى کند(۱۶).
در مسأله جهاد بر افراد نابينا و لنگ و بيمار گناهى نيست (اگر تخلف کنند) و کسى که خدا و رسولش را اطاعت کند، خداوند او را در جناتى داخل مى کند که از دامنه آن، نهرها روان است و کسى که اعراض کند، خداوند تعالى، به عذابى دردناک معذّبش مى کند (۱۷).
«بیان آيات»
اين آيات، فصل سومى است از آيات سوره و در آن، متعرض حال عرب هايى است که از يارى رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» تقاعد ورزيدند، و در سفر حديبيّه شرکت نکردند. و به طورى که گفته اند، آن ها، اعراب و قبایل اطراف مدينه بودند. يعنى «جهينه»، «مزينه»، «غفار»، «اشجع»، «اسلم» و «دئل»، که از امر آن جناب تخلف کرده و گفتند: محمد و طرفدارانش به جنگ مردمى مى روند، که ديروز در کنج خانه خود، به دست ايشان کشته دادند و به طور قطع، از اين سفر بر نمى گردند و ديگر ديار و زن و فرزند خود را نخواهند ديد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۴۱۵
خداى سبحان، در اين آيات به رسول گرامى اش خبر داد که اينان به زودى تو را مى بينند، و از نيامدنشان اعتذار مى جويند، که سرگرم کارهاى شخصى و رسيدگى به اهل و به مال ها بوديم، و از تو مى خواهند برايشان طلب مغفرت کنى. ولى خدا آنان را در آنچه مى گويند، تکذيب مى کند، و تذکر مى دهد که سبب نيامدنشان، چيزى است غير از آنچه که اظهار مى کنند و آن، سوء ظنّ شان است، و خبر مى دهد که به زودى درخواست مى کنند تا دوباره به تو بپيوندند و تو نبايد بپذيرى.
چيزى که هست، به زودى دعوتشان خواهى کرد به جنگ قومى ديگر. اگر اطاعت کردند، که اجرى جزيل دارند و گرنه عذابى دردناک در انتظارشان هست.
رده:تفسیر المیزان