تفسیر المیزان

ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۵۶۷ رواياتى درباره بهتر بودن شب قدر از هزار ماه، تقدير امور و نزول ملائکه و روح و در کافى، به سند خود، از ابن ابى عمير، از عده اى راويان، از امام صادق «عليه السلام» روايت آورده که گفت: بعضى از اصحاب ما اماميه - که به نظرم مى آيد سعيد بن سمان بود - از آن جناب پرسيد: چگونه شب قدر از هزار ماه بهتر است؟ (با اين که در آن هزار ماه، در هر دوازده ماهش، يک شب قدر است). فرمود: عبادت در شب قدر، بهتر است از عبادت در هزار ماهى که در آن شب قدر نباشد. و در همان کتاب، به سند، خود از فضيل، زراره و محمّد بن مسلم، از حمران روايت کرده که از امام باقر «عليه السلام»، از معناى آيه «إنّا أنزَلنَاهُ فِى لَيلَةٍ مُبَارَکَة» سؤال کرد. فرمود: بله، شب قدر - که همه ساله در ماه رمضان، در دهۀ آخرش تجديد مى شود - شبى است که قرآن جز در آن شب نازل نشده، و آن شبى است که خداى تعالى در باره اش فرموده: «فِيهَا يُفرَقُ کُلُّ أمرٍ حَکِيم». آنگاه فرمود: در آن شب، هر حادثه اى که بايد در طول آن سال واقع گردد، تقدير مى شود. چه خير و چه شر، چه طاعت و چه معصيت، و چه فرزندى که قرار است متولد شود، و يا اجلى که بناست فرا رسد، و يا رزقى که قرار است (تنگ و يا وسيع) برسد. پس آنچه در اين شب مقدّر شود، و قضايش رانده شود، قضايى است حتمى؛ ولى در عين حال، مشيّت خداى تعالى در آن ها محفوظ است (و خدا با حتمى کردن مقدرات، العياذ باللّه به دست خود، دستبند نمى زند). حمران مى گويد: پرسيدم: منظور خداى تعالى از اين که فرمود: «شب قدر، بهتر است از هزار شب» چيست؟ فرمود: عمل صالح، از نماز و زکات و انواع خيرات در آن شب، بهتر است از همان اعمال در هزار ماهى که در آن شب قدر نباشد. و اگر خداى تعالى، جزاى اعمال خير مؤمنان را مضاعف نمى کرد، مؤمنان به جايى نمى رسيدند؛ ولى خدا پاداش ‍ حسنات ايشان را مضاعف مى کند. مؤلّف: منظور امام از اين که فرمود: «ولى در عين حال مشيّت خداى تعالى در آن ها محفوظ است»، اين است که قدرت خداى تعالى، هميشه مطلق است. او هر زمان هر کارى را بخواهد مى کند، هر چند قبلا خلاف آن را حتمى کرده باشد. و خلاصه حتمى کردن يک مقدّر، قدرت مطلقۀ او را مقيد نمى کند، او مى تواند قضاى حتمى خود را هم نقض نمايد، هر چند که هيچ وقت چنين کارى را نمى کند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۵۶۸ و در مجمع است که: از ابن عبّاس، از رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» روايت شده که فرمود: وقتى شب قدر مى شود، ملائکه اى که ساکن در سدرة المنتهى هستند و جبرئيل يکى از ايشان است، نازل مى شوند، در حالى که جبرئيل به اتفاق ساير سکّان نامبرده، پرچم هايى را به همراه دارند. يک پرچم بالاى قبر من، و يکى بر بالاى بيت المقدس، و پرچمى در مسجدالحرام و پرچمى بر طور سينا نصب مى کنند. و هيچ مؤمن و مؤمنه اى در اين نقاط نمى ماند، مگر آن که جبرئيل به او سلام مى کند، مگر کسى که دائم الخمر و يا معتاد به خوردن گوشت خوک و يا زعفران ماليدن به بدن خود باشد. و در تفسير برهان، از سعد بن عبد اللّه روايت کرده که به سند خود، از ابى بصير روايت کرده که گفت: با امام صادق «عليه السلام» بودم که سخن از پاره اى خصائص امام در هنگام ولادت به ميان آمد. فرمود: وقتى شب قدر مى شود، امام مستوجب روح بيشترى مى گردد. عرضه داشتم: فدايت شوم! مگر روح همان جبرئيل نيست؟ فرمود: روح از جبرئيل بزرگتر است و جبرئيل، از سنخ ملائکه است و روح، از آن سنخ نيست. مگر نمى بينى خداى تعالى فرموده: «تنزّل الملائکةُ و الروحُ»؛ پس ‍ معلوم مى شود روح، غير از ملائکه است. مولّف: روايات در معنا و خصائص و فضائل شب قدر بسيار زياد است ، (که ما در اين جا، مختصرى از آن را آورديم). و در بعضى از آن روايات، علامت هايى براى شب قدر ذکر شده. از قبيل اين که: صبح شب قدر، آفتاب بدون شعاع طلوع مى کند. هوا در صبح آن شب معتدل است، وليکن چون اين علامت ها، نه دائمى است و نه اغلب چنين است، لذا از ذکر آن روايات خوددارى نموديم. * * * ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۵۶۹ «سوره بيّنه» آيات ۱ - ۸ سوره بيّنه * سوره «بيّنه»، مدنى است و هشت آيه دارد. بِسمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ * لَمْ يَکُنِ الَّذِينَ کَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْکِتَابِ وَ الْمُشرِکِينَ مُنفَکِّينَ حَتى تَأْتِيهُمُ الْبَيِّنَةُ(۱) رَسُولٌ مِّنَ اللَّهِ يَتْلُوا صُحُفاً مُّطهَّرَةً(۲) فِيهَا کُتُبٌ قَيِّمَةٌ(۳) وَ مَا تَفَرَّقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْکِتَاب إِلّا مِن بَعْدِ مَا جَاءَتهُمُ الْبَيِّنَةُ(۴) وَ مَا أُمِرُوا إِلا لِيَعْبُدُوا اللَّهَ مخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ حُنَفَاءَ وَ يُقِيمُوا الصلَوةَ وَ يُؤْتُوا الزَّکَوةَ وَ ذَلِک دِينُ الْقَيِّمَةِ(۵) إِنَّ الَّذِينَ کَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْکِتَابِ وَ الْمُشرِکِينَ فى نَارِ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا أُولَئک هُمْ شرُّ الْبرِيَّةِ(۶) إِنَّ الَّذِينَ ءَامَنُوا وَ عَمِلُوا الصالِحَاتِ أُولَئک هُمْ خَيرُ الْبرِيَّةِ(۷) جَزَاؤُهُمْ عِندَ رَبهِمْ جَنَّت عَدْنٍ تجْرِى مِن تحْتهَا الاَنهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَداً رَّضىَ اللَّهُ عَنهُمْ وَ رَضوا عَنْهُ ذَلِک لِمَنْ خَشىَ رَبَّهُ(۸) «ترجمه آيات» به نام اللّه رحمان و رحيم. به هيچ وجه کفار، چه مشرکين و چه اهل کتاب، رها نخواهند شد تا آن که حجّت نبوت خاتم الانبيا «صلوات اللّه عليه» و حقيقت دعوتش و قرآنش بر آنان تمام شود. (۱) رسولى از ناحيه خدا که صحيفه هايى منزه از باطل را بر آنان تلاوت کند. (۲) صحيفه هايى که در آن ها، کتاب هايى گرانبها هست. (۳) و اگر اهل کتاب، دعوت او را نپذيرفتند و از مسلمانان جدا و متفرق گشتند، بارى بعد از تماميت حجّت عليه شان جدا شدند. (۴) ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۵۷۰ با اين که رسالت اين رسول، جز اين نبود که به مشرکين و اهل کتاب بفهماند از طرف خدا مأمورند اللّه تعالى را به عنوان يگانه معبود خالصانه بپرستند و چيزى را شريک او نسازند و نماز را بپا داشته، زکات را بدهند و دين قيّم هم، همين است. (۵) از اهل کتاب و مشرکين، آن ها که کافر شدند، در آتش جهنم خواهند بود، آن هم براى هميشه و ايشان، بدترين خلق خدايند. (۶) و کسانى که ايمان آورده اعمال صالح کردند، ايشان بهترين خلق خدايند. (۷) جزايشان نزد پروردگارشان، عبارت است از: بهشت هاى عدن که نهرها در زير درختانش روان است و ايشان تا ابد در آنند، در حالى که خدا از ايشان راضى و ايشان هم از خدا راضى باشند. اين سرنوشت کسى است که از پروردگارش بترسد. (۸) «بیان آيات» اين سوره، رسالت محمّد بن عبد اللّه خاتم النبيِين «صلوات اللّه عليه» را براى عوام از اهل کتاب و مشرکين مسجل مى کند، و به عبارتى ساده تر، براى عموم اهل ملت و غير اهل ملت، و باز ساده تر بگويم: براى عموم بشر تسجيل مى کند، و مى فهماند که: آن جناب، از ناحيۀ خدا به سوى عموم بشر گسيل شده و اين عموميت رسالت آن جناب، مقتضاى سنّت الهى، يعنى سنّت هدايت است. همان سنّتى که آيات زير بر آن اشاره دارد، و مى فرمايد: «إنَّا هَدَينَاهُ السَّبِيلَ إمّا شَاکِراً وَ إمّا کَفُوراً»، «و إن مِن أُمّةٍ إلّا خَلَا فِيهَا نَذِير»؛ و به بيانى که إن شاء اللّه به زودى مى آيد، بر عموميّت دعوت آن جناب استدلال کرده، به اين که دعوت آن حضرت، متضمن صلاح مجتمع انسانى است. عقايد و اعمال افراد و جوامع را صالح مى سازد. و اين سوره، هم با نزول در مکّه مى سازد و هم نزول در مدينه، هر چند که از نظر سياق به مدنى بودن شبيه تر است. تفسير آيه: «لَم يَکُن الَّذِينَ کَفَرُوا مِن أهلِ الکِتَاب...» «لَمْ يَکُنِ الَّذِينَ کَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْکِتَبِ وَ الْمُشرِکِينَ مُنفَکِّينَ حَتى تَأْتِيهُمُ الْبَيِّنَةُ»: آيات اين سوره، در سياقى است که به قيام حجّت عليه کافران به دعوت اسلامى اشاره مى کند. چه از اهل کتاب و چه مشرکين. و نيز عليه عده اى از اهل کتاب، که بعد از آمدن حجت به خاطر اختلاف هاى ناشى از منيّت، حجت خدا را رها کردند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۵۷۱ و با در نظر داشتن اين سياق، از ظاهر آيات بر مى آيد که: منظور اشاره به اين معنا است که رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، از مصاديق حجت بيّنه اى است که عليه مردم قيام شده، و سنّت الهى که در بندگان جارى است، اقتضا کرده اين حجت قائم گشته، و اين رسول مبعوث شود. چون سنت جارى خدا ايجاب مى کرد بيّنه و حجت روشنگرش ‍ به سوى اين طوايف نيز بيايد، همان طور که به طوايف و اقوام گذشته قبل از اختلافشان، همين اقتضا را کرد و بر ايشان حجت فرستاد. چيزى که هست، خودشان از آن حجّت استفاده نکردند، و با يکديگر اختلاف راه انداختند. بنابر اين، مراد از جملۀ «الّذين کفروا» در آيه شريفه، همه کافران از دعوت اسلامى است. چه از اهل کتاب و چه مشرکان، و کلمۀ «من» در جملۀ «من أهل الکتاب»، تبعيض را مى رساند، نه تبيين را، و کلمه «و المشرکين» عطف است بر کلمه «اهل الکتاب»، و مراد از «مشرکين»، غير اهل کتاب است> حال چه بت پرست باشند، و چه اصناف ديگر مشرکان. و کلمۀ «منفکّين» از مادۀ انفکاک است، که به معناى جدايى دو چيز است که به شدت به هم متصل بوده اند، و مراد از آن - به طورى که از جمله «حتّى تَأتِيَهُمُ البَيّنَة» استفاده مى شود - جدا شدن از مقتضاى سنّت هدايت و بيان است. گويا سنت الهى دست بردار از آنان نبوده، تا حجت و بيّنه بيايد. همين که آمد، آن وقت رهاشان مى کند، و به حال خودشان واگذار مى کند. همچنان که در جاى ديگر به اين معنا اشاره نموده، مى فرمايد: «وَ مَا کَانَ اللّهُ لِيُضِلّ قَوماً بَعدَ إذ هَدَيهُم حَتّى يُبَيِّنَ لَهُم مَا يَتَّقُون». «حتّى تأتيهم البيّنة »: اين جمله، به همان معناى ظاهريش معناى مى شود. يعنى منظور از کلمۀ «تأتيهم» - که صيغه مضارع است - همان آينده است. و کلمۀ «بيّنة»، به معناى دليل روشن است. و معناى آيه شريفه اين است که: خداى تعالى، کسانى را که به رسالت و يا دعوت رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» کافر شدند، و يا به قرآن کفر ورزيدند، رها نخواهد کرد، تا آن که بيّنه و دليل روشن - که همان رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» است - براى آنان بيايد. (و ساده تر آن که: خداى تعالى،از هدايت اين کفار دست بر نمى دارد، تا زمانى که حجّت بر آنان تمام شود، و خودشان يقين کنند که محمّد «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» رسول خداست، و راست مى گويد، و لجاج و عناد وادار به «کفرشان ساخته). ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۵۷۲ و اما مفسّران در تفسير آيه و معانى کلمات آن، اختلافى عجيب به راه انداخته اند، به طورى که بعضى از آنان - آن طور که مى گويند - گفته اند: اين آيه، از مشکل ترين آيات قرآن است. هم از نظر نظم و هم از نظر تفسير. ولى معنايى که ما براى آيه کرديم، با سياق آيات سوره سازگار است، و هيچ تناقضى بين مفردات و جمله هاى آن رُخ نمى دهد، و از خوانندگان هر کس بخواهد به طور مفصل به آن قيل و قال ها واقف شود، بايد به تفاسير مطول مراجعه کند. «رَسُولٌ مِّنَ اللَّهِ يَتْلُوا صحُفاً مُّطهَّرَةً فِيهَا کُتُبٌ قَيِّمَةٌ»: اين آيه، بيانگر معناى بيّنه است. مى فرمايد: منظور از بيّنه، محمّد رسول اللّه «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» است و اين معنا، به طور قطع از سياق استفاده مى شود. و کلمۀ «صُحُف»، جمع صحيفه است، که به معناى هر چيزى است که در آن مى نويسند. (از قبيل کاغذ، و لوح هاى سنگى و فلزى و امثال آن). و منظور در اين جا، اجزايى است که از قرآن کريم نازل شده بود. و در کلام خداى تعالى، اطلاق صحف بر اجزاى کتاب هاى آسمانى - و از آن جمله خود قرآن کريم - مکرر آمده. از آن جمله فرموده: «فِى صُحُف مُکرّمة * مَرفُوعَة مُطهَرة * بِأيدى سَفَرة * کِرامٍ بَرَرَة». و مراد از اين که فرموده: «مى خواند صحفى مطهره را» اين است که: اجزاى قرآن از لوث باطل پاک است، و شيطان در آن دست نينداخته. و اين معنا نيز، در قرآن کريم مکرر آمده که خداى تعالى، قرآن را از مداخله شيطان ها حفظ مى کند. از آن جمله فرموده: «لا يَمَسُّهُ إلّا المُطهرون». موارد استعمال واژۀ «کتاب»، و مراد از «صُحُف مطهّره»، در آیه شریفه و در جملۀ «فِيهَا کُتُبٌ قَيِّمَة»، منظور از «کُتُب» - که جمع کتاب است - جرم کتاب نيست، بلکه منظور مکتوب و مطالبى است که در کتاب نوشته شده، و کلمۀ «کتاب»، هم بر کاغذ و لوح هاى مختلف اطلاق مى شود و هم بر کلمات و الفاظ نوشته شده اى که نقوش حک شده و يا با قلم سياه شده، از آن الفاظ حکايت مى کند. و چه بسا بر معانى آن الفاظ هم اطلاق شود، به اين اعتبار که آن معانى، به وسيله الفاظ حکايت شده؛ و نيز بر حکم حاکم و قضاى رانده شده نيز اطلاق مى گردد. مثلا مى گويند: «کتب عليه کذا»: بر فلانى چنين نوشتند؛ يعنى حکم کردند که بايد چنين و چنان کند، ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۵۷۳ در قرآن هم آمده که: «کُتب عليکم الصيام». و نيز فرموده: «کُتب عليکم القتال»، و ظاهرا مراد از «کتبى که در صحف است»، همين معناى آخر باشد. يعنى احکام و قضايايى الهى باشد، که در مورد اعتقادات و اعمال صادر شده است. دليلش توصيف کتاب است به صفت «قيّمة». چون کلمۀ «قيّمة»، از قيام کردن به امر خيرى، و حفظ و مراعات مصلحت آن، و ضمانت سعادت آن است. همچنان که در قرآن کريم، در مورد دين استعمال شده، آن جا که فرموده: «أمر ألّا تعبدوا إلّا إيّاه ذلک الدّينُ القيّم». يعنى: دينى که خدا آن را حفظ مى کند و بقايش را ضمانت کرده است. و معلوم است که صحف آسمانى قيّم اند. چون امر مجتمع انسانى را به پا مى دارند، و با دستورات و احکام و قضايايى - که متعلّق به عقايد و اعمال است - مصالح بشر را حفظ مى کنند. پس معناى آيه مورد بحث اين مى شود که: آن حجت و بيّنۀ روشنى که از ناحيه خداى تعالى براى آنان آمده، عبارت است از: رسولى از ناحيۀ خدا، که براى مردم صحف آسمانى پاک را مى خواند، پاک از پليدى باطل، صحفى که در آن احکام و قضايايى است قائم به امر مجتمع انسانى، و اداره کنندۀ آن به بهترين وجه، و حافظ مصالح آن. «وَ مَا تَفَرَّقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْکِتَاب إِلّا مِن بَعْدِ مَا جَاءَتهُمُ الْبَيِّنَةُ»: آيه اول سوره که مى فرمود: «ما دست بردار از کفار اهل کتاب و مشرکان نيستيم تا حجت بر آنان تمام شود»، به کفرشان به نبوّت رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» و کتاب او، که متضمن دعوت حق اوست، اشاره مى کرد و آيه مورد بحث، به اختلافى که قبل از دعوت اسلامى داشتند، اشاره مى کند. و در قرآن کريم، در چند جا به اين اختلاف اشاره شده. از آن جمله مى فرمايد: «وَ مَا اختَلَفَ الَّذِينَ أوتُوا الکِتَابَ إلّا مِن بَعدِ مَا جَاءَهُمُ العِلمُ بَغياً بَينَهُم»، و از اين قبيل آياتى ديگر. و منظور از آمدن بيّنه براى کفّار، همان بيانات کتب انبياى گذشته اى است که در کتب شان آمده بود، و يا کلام انبياى آنان در توضيح و تفسير بيان الهى است. همچنان که در آيه زير، «بيّنه» را به همين دو قسم بيان تفسير نموده، مى فرمايد: «وَ لَمَّا جَاءَ عِيسَى بِالبَيِّنَاتِ قَالَ قَد جِئتُکُم بِالحِکمَةِ وَ لأُبيّن لَکُم بَعضَ الَّذِى تَختَلِفُون فِيه فَاتَّقُوا اللّهَ وَ أطِيعُون إنّ اللّهَ هُوَ رَبِّى وَ رَبُّکُم فَاعبُدُوهُ هَذَا صِرَاطٌ مُستَقِيم فَاختَلَفَ الأحزَابُ مِن بَينِهِم». ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۵۷۴ بيان اين که کتب آسمانى، براى عموم بشر آورده شده در اين جا، ممکن است اين سؤال پيش آيد که: چرا در آيه مورد بحث، متعرّض اختلاف اهل کتاب در مذاهب خود شد، ولى اختلاف و تفرقۀ مشرکان و اعراضشان از دين توحيد و انکارشان مسأله رسالت را متعرض نگرديد؟ در پاسخ مى گوييم: بعيد نيست جملۀ «وَ مَا تَفَرَّقَ الَّذِينَ أُوتُوا الکِتَاب»، شامل مشرکان هم بشود. چون در آيه مورد بحث، مى توانست بفرمايد: «و ما تفرّق أهل الکتاب إلّا من بعد»؛ ولى به جاى جملۀ «أهل الکتاب»، جملۀ «الّذِينَ أُوتُوا الکِتَاب» را آورد، و تفاوت بين اين دو تعبير، بر کسى پوشيده نيست. چون تعبير اهل کتاب در عرف قرآن، تنها شامل يهود و نصارى و صابئان و مجوسيان، و يا تنها يهود و نصارا مى شود. ولى تعبير دوم، يعنى «آنان که کتاب برايشان نازل شده»، شامل مشرکان هم مى شود. چون کتاب خدا، براى عموم بشر نازل شده، و در قرآن کريم تصريح فرموده به اين که: خداى تعالى، در اولين روز تشکيل اجتماع بشرى، و بروز اختلاف هاى حيوانى در بينشان، براى آنان کتاب نازل کرد. يعنى شريعت و قانونى بر ايشان تشريع کرد تا در اختلاف هايى که در امور زندگى و حيوانی شان رُخ مى دهد، حکومت کند. ولى بشر، بعد از آمدن شريعت هم، آن اختلاف هاى قبلى را در شريعت خدا سرايت دادند، با اين که حق بر ايشان روشن شده و حجّت بر آنان تمام گشته بود. پس به حکم اين آيات، عموم بشر مشمول کتب آسمانى بوده و هستند. چيزى که هست، در اثر اختلاف (ناشى از پيروى هواى نفس)، بشر چند طايفه شدند. بعضى ها، به کلّى فراموش کردند که کتابى از ناحيه آفريدگارشان بر ايشان نازل شده؛ و بعضى ديگر، اين معنا را از ياد نبردند، وليکن هواى نفس را در دين خدا رخنه داده، به دينى تحريف شده متدين شدند. طايفه اى ديگر، دين خدا را بدون کم و کاست حفظ کرده، بدان متدين شدند. اينک، يکى از آن آيات از نظر خواننده مى گذرد: «کَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَة فَبَعَثَ اللّهُ النَّبِيِّينَ مُبشّرِينَ وَ مُنذِرِينَ وَ أنزَلَ مَعَهُمُ الکِتَابَ بِالحَقّ لِيَحکُمَ بَينَ النَّاسِ فِيمَا اختَلَفُوا فِيهِ وَ مَا اختَلَفَ فِيه إلّا الَّذِينَ أُوتُوهُ مِن بَعدِ مَا جَاءَتهُمُ البَيِّنَاتُ بَغياً بَينَهُم»، که تفسيرش گذشت. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۵۷۵ و در اين معناست آيه اى ديگر که مى فرمايد: «تِلکَ الرُّسُلُ فَضَّلنَا بَعضَهُم... وَ لَو شَاءَ اللّهُ مَا اقتَتَلَ الَّذِينَ مِن بَعدِهِم مِن بَعدِ مَا جَاءَتهُمُ البَيِّنَاتُ وَلِکن اختَلَفُوا فَمِنهُم مَن آمَنَ وَ مِنهُم مَن کَفَر». و کوتاه سخن اين که: جملۀ «الّذِينَ أُوتُوا الکِتَاب»، اعم از اهل کتاب است. و بنابر اين، جملۀ «وَ مَا تَفَرَّقَ الَّذِينَ أُوتُوا الکِتَاب...»، شامل مشرکان مى شود، همان طور که شامل اهل کتاب مى شود. «وَ مَا أُمِرُوا إِلا لِيَعْبُدُوا اللَّهَ مخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ حُنَفَاءَ ...»: ضمير در جمله «أُمروا» به همان «الّذين کفروا من أهل الکتاب و المشرکين» بر مى گردد، مى فرمايد: رسالت رسول اسلام «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» و «کتب قيّمه» - که در صحف وحى است - اين کفار از اهل کتاب و مشرکان را امر نمى کند، مگر به عبادت خداى تعالى، به قيد اخلاص در دين. پس بايد که چيزى را شريک او نگيرند. کلمۀ «حنفاء»، حال است از ضمير جمع در «ليعبدوا». و اين کلمه، جمع حنيف است، که از ماده «حنف» است که به معناى متمايل شدن و انحراف از دو حالت افراط و تفريط به سوى حالت اعتدال است. و خداى تعالى، اسلام را بدين جهت دين حنيف خوانده که خلق را دستور مى دهد به اين که: در تمامى امور حد وسط و حالت اعتدال را از دست ندهند، و از انحراف به سوى افراط و تفريط بپرهيزند. و جملۀ «وَ يُقِيمُوا الصَّلَوة وَ يُؤتُوا الزَّکَوة»، از باب ذکر خاص بعد از عام، و يا ذکر جزء بعد از کلّ است، که در مواردى صورت مى گيرد که گوينده، به آن فرد خاص عنايت بيشترى دارد. در اين جا نيز، خداى تعالى، بعد از ذکر کلّى عبادت، نماز و زکات را ذکر کرد. چون اين دو عبادت، از ارکان اسلام اند. يکى توجه عبودى خاصى است به درگاه خداى تعالى، و ديگرى انفاق مال است در راه رضاى او. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۵۷۶ بيان مفاد جملۀ «وَ ذَلِکَ دِينُ القَيِّمَة» «وَ ذَلِکَ دينُ القَيِّمَة» - يعنى اين است دين کتب قيّمه - مفسّران، چنين معنا کرده اند. و مراد از «کُتُبٌ قَيِّمة»، اگر همۀ کتاب هاى آسمانى يعنى کتاب نوح و پايين تر از او از ساير انبيا «عليهم السلام» باشد، معناى جمله اين مى شود که: اين دعوت محمدى که بشر به پذيرفتن آن مأمور شده، دينى است که در همۀ کتاب هاى قيّم آسمانى، بدان مکلّف بودند، و دين نوظهورى نيست. چون دين خدا همواره يکى بوده، پس بناچار بايد به آن بگروند، براى اين که قيّم است. و اگر مراد از کتب قيّمه، معارفى است که رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» از صحف مطهره براى آنان خوانده، معناى آيه چنين مى شود که: مردم در دعوت اسلامى مأمور نشده اند، مگر به احکام و قضاهايى قيّم. احکام و قضايايى که مصالح جامعۀ انسانى را تأمين مى کند. پس با در نظر گرفتن اين معنا، بر مردم واجب است به اين دعوت ايمان آورده، و به اين دين متدين شوند. پس آيه شريفه، به هر حال اشاره دارد به اين که دين توحيد (که قرآن کريم متضمّن آن است، قرآنى که مصدق کتب آسمانى قبل از خويش و به حکم آيه ۴۸ از سورۀ مائده، مهيمن و مافوق آن هاست)، با دستوراتى که به مجتمع بشرى مى دهد، قائم به امر آنان و حافظ مصالح حياتشان است. همچنان که آيه زير، اين معنا را با وافى ترين بيان خاطرنشان ساخته، مى فرمايد: «فأقِم وَجهَکَ لِلدِّينِ حَنِيفاً فِطرَتَ اللّهِ الَّتِى فَطَرَ النَّاسَ عَلَيهَا لَا تَبدِيلَ لِخَلقِ اللّه ذَلِکَ الدِّينُ القَيِّم». و با اين آيه، بيان عموميت رسالت رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» و شمول و فراگيرى دعوت اسلامى عموم بشر را، تکميل مى شود. پس اين که فرمود: «لَم يَکُنِ الَّذِينَ کَفَرُوا مِن أهلِ الکِتَابِ وَ المُشرِکِين...»، اشاره مى کند به اين که: از نظر سنت هدايت الهى، بر خداى تعالى است که همۀ عالَم را هدايت نموده، لازم است حجتش را بر هر کسى که کافر شده و دعوت او را نپذيرفته، تمام کند. چه کافر از اهل کتاب و چه از مشرکان. گو اين که در روز نزول آيه، کفّار از اهل کتاب و از مشرکين بعضى از کفار بودند، نه همه آنان، ولى اين معنا را به طور قطع مى دانيم که در تعلّق دعوت، فرقى ميان بعضى با بعض ديگر نيست. اگر در عصر نزول متعلق به بعضى شده، بايد که متعلق به کلّ کفار هم بشود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۵۷۷ و جملۀ «رَسُولٌ مِنَ الله» اشاره دارد به اين که: آن بيّنه عبارت است از محمّد «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، و جملۀ «و ما تفرّق...»، اشاره دارد به اين که تفرقه و کفرى که در سابق نسبت به حق داشتند نيز بعد از آمدن بيّنه بوده. و جملۀ «وَ مَا أُمِرُوا إلّا لِيَعبُدُوا الله ...» مى فهماند که آنچه بدان دعوت شده اند، و مأمور به آن گشته اند، دينى است قيّم، که مصالح اجتماع بشری شان را تأمين مى کند. پس بر همه آنان لازم است به آن دين ايمان آورند و کفر نورزند. بهترين مردم و بدترين مردم «إِنَّ الَّذِينَ کَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْکِتَابِ وَ الْمُشرِکِينَ فى نَارِ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا أُولَئک هُمْ شرُّ الْبرِيَّةِ»: بعد از آن که از اشاره به کفرشان به بيّنه اى که به موجب سنّت الهى برايشان آمده بود، فارغ شد؛ و نيز بعد از آن که بيان کرد که دين قيّم به چه چيز دعوت مى کند، شروع کرد به انذار و تهديد کفار، و وعده به مؤمنان. و کلمۀ «بريه»، به معناى خلق است. مى فرمايد: کسانى که از اهل کتاب و مشرکان به اين بيّنه کافر شدند، در آتش جهنم و به طور دائم خواهند بود؛ اين گونه افراد بدترين خلق خدايند (چون نعمت هدايت بالاترين نعمت هاى الهى است و کفران آن، بدترين کفران هاست). «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصالِحَاتِ أُولَئک هُمْ خَيرُ الْبرِيَّةِ»: در اين آيه، خيريّت را منحصر در مؤمنان کرده، که اعمال صالح مى کنند. همچنان که در آيه قبلى، شرّيت را منحصر در کفار مى کرد، (و اين انحصار از آوردن ضمير «هم» استفاده مى شود. چون اگر فرموده بود: «أولَئِکَ شَرُّ البَرِيّة»، معنايش اين مى شد که ايشان بدترين خلق اند و اين، منافات نداشت با اين که اشخاص ديگرى هم بدترين خلق باشند. ولى عبارتى که در آيه آمده، معنايش اين است که: ايشان، آرى ايشانند بدترين خلق). «جَزَاؤُهُمْ عِندَ رَبهِمْ ... ذَلِک لِمَنْ خَشىَ رَبَّهُ»: کلمۀ «عدن»، به معناى استقرار و ثبات است. پس «جنّات عدن» به معناى بهشت هاى خالد و جاودانه است، و توصيف دوباره اش به اين که «خير البريّه» در آن بهشت ها خالدند و ابدا خالدند، تأکيد همان جاودانگى است، که اسم «عدن»، بر آن دلالت داشت. «رَضِىَ اللّهُ عَنهُم»: خدا از ايشان راضى است و رضايت خدا، از صفات فعل خداست و مصداق و مجسّم آن، همان ثوابى است که به ايشان عطا مى کند، تا جزاى ايمان و اعمال صالحشان باشد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۵۷۸ «ذَلِکَ لِمَن خَشِىَ رَبَّه»: اين جمله، علامت بهشتيان و آنان که به سعادت آخرت مى رسند را بيان مى کند. مى فرمايد: علامت خير البريّه و آن هايى که به جنّات عدن مى رسند، اين است که: از پروردگار خود ترس ‍ دارند. در جاى ديگر هم فرموده: «إنّما يخشى اللّه من عباده العلماء»، پس علم به خدا، خشيت از خدا را به دنبال دارد و خشيت از خدا هم، ايمان به او را به دنبال دارد. يعنى کسى که از خدا مى ترسد، قهرا در باطن قلبش ملتزم به ربوبيّت و الوهيّت اوست و در ظاهر هم، ملازم با اعمال صالح است. اين را هم بدان که مفسّران در تفسير مفردات اين آيات، به شدت اختلاف کرده، اقوالى بسيار دارند که چون فايده اى در تعرض آن ها نبود، از نقل آن ها و پاسخ دادن و اشکال کردن به آن ها صرفنظر شد. خواننده مى تواند به تفسيرهاى مطوّل مراجعه نمايد. بحث روایتی در تفسير قمى، در روايت ابى الجارود، از امام ابى جعفر «عليه السلام» آمده که فرمود: منظور از کلمۀ «بيّنه» رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» محمّد «صلوات اللّه عليه» است. و در الدر المنثور است که ابن مردويه، از عايشه روايت کرده که گفت: به رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» عرضه داشتم: يا رسول اللّه! گرامى ترين خلق نزد خداى عزّوجلّ کيست؟ فرمود: اى عايشه! مگر آيه شريفه «إنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَات أُولَئِکَ هُم خَيرُ البَرِيَّة» را نمى خوانى. و در همان کتاب است که ابن عساکر، از جابر بن عبد اللّه روايت کرده که گفت: نزد رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» بوديم که على «عليه السلام» از راه رسيد. رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» فرمود: به آن خدايى که جانم به دست اوست، اين مرد و پيروانش (شيعيانش)، تنها و تنها رستگاران در قيامت اند. آنگاه اين آيه نازل شد: «إنّ الّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَات أُولَئِکَ هُم خَيرُ البَرِيَّة». از وقتى که اين آيه نازل شد، اصحاب رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، هر وقت على را مى ديدند که دارد مى آيد، مى گفتند: «خير البريّه» آمد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۵۷۹ مؤلّف: الدرّ المنثور اين معنا را از ابن عدى، از ابن عبّاس نيز نقل کرده، و نيز از اين مردويه آورده. و نيز تفسير برهان، آن را از موفق بن احمد - در کتاب المناقبش - از يزيد بن شراحيل انصارى، کاتب على «عليه السلام»، از آن جناب روايت کرده؛ و در عبارت يزيد بن شراحيل چنين آمده: من از على شنيدم مى فرمود: رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» از دنيا مى رفت، در حالى که سرِ آن جناب را به سينه ام تکيه داده بودم، در آن حال فرمود: يا على! مگر نشنيدى کلام خداى عزّوجلّ را که مى فرمايد: «إنّ الّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أُولَئِکَ هُم خَيرُ البَرِيَّة»، اين «خَيرُ البَرِيّة»، شيعيان تواند. موعدم و موعد شما حوض است، وقتى که تمامى امت ها براى حساب جمع مى شوند، شيعيان تو به نام و لقب، «پيشانى سفيدان» خوانده مى شوند. و در مجمع البيان، از مقاتل بن سليمان، از ضحاک، از ابن عباس ‍ روايت کرده که در تفسير کلمۀ «هُم خَيرُ البَريَّه» گفته است: اين آيه شريفه، در بارۀ على و اهل بيتش نازل شده. * * * ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۵۸۰ «سوره زلزال» آيات ۱ - ۸ سوره زلزال * سوره «زلزال»، مدنى است و هشت آيه دارد. بِسمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ * إِذَا زُلْزِلَتِ الاَرْض زِلْزَالهََا(۱) وَ أَخْرَجَتِ الاَرْض أَثْقَالَهَا(۲) وَ قَالَ الإنسانُ مَا لهََا(۳) يَوْمَئذٍ تحَدِّث أَخْبَارَهَا(۴) بِأَنَّ رَبَّک أَوْحَى لَهَا(۵) يَوْمَئذٍ يَصدُرُ النَّاس أَشتَاتاً لِّيُرَوْا أَعْمَالَهُمْ(۶) فَمَن يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ(۷) وَ مَن يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شرًّا يَرَهُ(۸) «ترجمه آیات» به نام خداوند رحمان و رحيم. وقتى که زمين آن زلزله مخصوصش را آغاز مى کند. (۱) و زمين آنچه از مُردگان (و يا معادن ) که در شکم دارد، بيرون مى ريزد. (۲) و انسان ها از درِ تعجّب مى پرسند: زمين را چه شده است؟ (۳) در آن روز، زمين اخبار و اسرار خود را شرح مى دهد. (۴) آرى، پروردگار تو، به وى وحى کرده که به زبان آيد و اسرار را بگويد. (۵) در آن روز، مردم يک جور محشور نمى شوند، بلکه طايفه هايى مختلفند تا اعمال هر طايفه اى را به آنان نشان دهند. (۶) پس هر کس به سنگينى يک ذرّه عمل خيرى کرده باشد، آن را مى بيند. (۷) و هر کس به سنگينى يک ذرّه عمل شرّى کرده باشد، آن را خواهد ديد. (۸) رده:تفسیر المیزان