=== قاموس قرآن ===
امر دو معنی دارد یکی کار و چیز، جمه آن امور است مثل [بقره:117]، چون چیزی را اراده کند بدان گوید: باش پس میشود، و مثل [آل عمران:159] در کار آنها مشورت کن [نساء:83] چون چیزی از ایمنی و ترس بیاید منتشر میکنند. و مثل [بقره:210]، [حج:41] کارها به خدا برمیگردد عاقبت کارها با خدا و برای خداست. دیگری: دستور و فرمان قاموس گوید [اعراف:29] بگو خدایم به عدل فرمان داده است [یوسف:40] دستور داده که جز او را نپرستید. ناگفته نماند: امر به معنای اول اسم مصدر، و به معنای دوم مصدر و اسم مصدر است، در تفسیر المیزان :8 ص 154 احتمال داده که: معنای مصدری اصل، و اسم مصدر، معنای ثانوی و به عنایت باشد. و به طور خلاصه میتوان گفت: امر یا قولی است و یا فعلی، قولی به معنی دستور و فعلی به معنی کار و چیز است. در ایاتی نظیر [هود:97] و غیر آن ظاهراً هر دو امر، مراد است. «امّارَة» مبالغه است [یوسف:53] یعنی نفس به بدی، بسیار امر کننده است. ابتمار، یعنی قبول امر و مشورت [قصص:20]، یعنی اشراف قوم درباره تو مشورت میکنند که تو را بکشند [طلاق:6]، ما بین خوتان به شایستگی مشورت کنید. راغب گوید: مشورت را از آن جهت، ایتمار گویند که مشورت کنندگان امر یکدیگر را قبول میکنند. (اولی الامر) [نساء:59]، یعنی به خدا و رسول و صاحبان امر اطاعت کنید و اگر در چیزی نزاع و اختلاف کردید ،آنرا به خدا و رسول بر گردانید اگر به خدا و روز قیامت ایمان دارید. مراد از اولی الامر، اقوال اهل تفسیر مختلف است راغب در مفردات گفته: گویند مراد امراء است که در زمان حضرت رسول «صلی اللّه علیه و آله و سلم» بودند. گفته شده: مراد ائمه اهل بیتاند «علیه السلام» و گویند: امر به معروف کنندگانند. ابن عباس گفته: فقهاء و اهل دین اند که مطیع خدا باشند. در تفسیر المنار نیز نزدیک به آنچه نقل شد گفته است و نیز گوید: استاد گفت مدّتها درباره این فکر کردم تا فکرم به اینجا رسید که مراد از اولی الامر، اهل حَلّ و عقد اند. آنگاه شرایط زیادی به اهل حَلّ و عقد ذکر میکند، که به نظر نگارنده، شاید یک دفعه هم آن شرایط جمع نشود، تا به اولی الامر اطاعت شود. بهتر است خود را گیج نکنیم و در خود آیه دقت نمائیم، در آیه برای رسول (ص) و اولی الامر در ردیف رسول (ص) ، اگر آیه «اَطیعوا» آمده و اولی الامر در ردیف رسول «صلی اللّه علیه و آله و سلم» شمرده شده است، اگر آیه «اَطیعواالرسول و اطیعو اولی الامر» بود، مطلب دیگری از آن استفاده میشد. از طرف دیگر «اطیعو» مطلق است و قید و شرطی ندارد و میترساند که اولی الامر مانند رسول خدا مطلقا و در هر کار مطاع اند و کسی حق اعتراضی نسبت به آنها ندارد، و عموم این آیه، نظیر عموم آیه [حشر:7]، است. در اینصورت، قهراً باید اولی الامر کسانی باشند که مثل رسول «صلی اللّه علیه و آله» دارای علم و عصمت باشند، و گرنه هرگز بدون ثید و شرط و سر گشاده در ردیف رسول «صلی اللّه علیه و آله» نمیآمدند و مطاع و مطلق نمیشدند، آیه شریفه با زبان خود این مطلب زا میفهماند و میگوید: اولی الامر اشخاصی ممتاز و تالی رسول اند. اگر گویند: در این صورت میفرماید: «فَاِنْ تَنازَعْتُمْ فی شَیْئیٍ فَرُدُّهُ اِلی اللّهِ وَ الرَّسُولِ وَ اولی الامر» حال آنکه فقط رد به خدا و رسول ذکر شده است؟ گوئیم: چون تشریع فقط به خدا و رسول خدا مربوط است و در صورت ردّه اولی الامر، آنها هم قول خدا و رسول را خواهند گفت، از این سبب فقط ردّ به خدا و رسول«صلی اللّه علیه و آله» ذکر شده است و گرنه در صورت تنازع با نبودن رسول «صلی علیه و آله» باید به ولی امر که امام معصوم باشد برگشت. اگر گویند: «فَاِنْ تَنازَعْتُمْ فی شَیئی» قید اولی الامر است. و مقصود این است مه به خدا و رسول خدا و اولی الامر اطاعت کنید و اگر با اولی الامر در چیزی نزاع کردید آنوقت برای قطع نزاع به خدا و رسول بر گردید. نتیجه اینکه اطاعت اولی الامربدون قید و شرط نیست. گوئیم اولا این سخن مخالف صدر آیه است، ابتدا بدون قید و شرط به فرماید: با اولی الامر اطاعت کنید بعد بفرماید: در صورت تنازع چنین و چنان کنید، کسیکه مانند رسول «صلی اللّه علیه و آله» بدون قید و شرط، اطاعتش واجب است، آیا میشود با او نزاع کرد؟ مثلا آیا در مورد رسول (ص) معقول است که بعد از اطیعوی مطلق اجازه تنازع و مخالفت با او داشته است اولی الامر که به حکم آیه، مطاع مطلقند. ثانیاً کلمه «تَنازعتم» که از باب تفاعل و دلالت بر اشتراک دارد احتیاج به تقدیر ندارد معنایش این است، اگر اختلاف کردید، و با صدر آیه چنین میشود: ای کسانیکه ایمان آوردهاید اگر در چیزی اختلاف و نزاع کردید آنرا به خدا و رسول برگردانید، این مطلب خود به خود تمام است و احتیاج به تقدیر ندارد و گرنه مخالف باب تفاعل خواهد بود و این که زمخشری و بیضاوی گفتهاند «فانْ تنازعْتمْ وَ اولیِ الْاَمْرِ فی شیئی» اشتباه محض است و با صدر آیه که اطاعت مطلق را میرساند مخالف است و تفسیر برای میباشد،، و اگر مقصود این بود میفرماید «فَاِنْ تَنازَعْتُمْ مَعَهُمْ فی شَیئی» و ضمیر «معهم» به اولی الامر بر میگشت و مطلب تمام میشد. نظیر این آیه [آل عمران:152] و آیه [انفال:43]، است و چنانچه میبینیم احتیاج به تقدیر ندارد چون تفاعل بین الاثنین را میرساند یعنی «تَنازَعْتُمْ اَنْتُمْ بَیْنَکُمْ فزی الْاَمْرِ» منظور است. چه قدر سبک و خنده آور است که بگوئیم مراد از آیه، امراء، یا فقهاء و یا امر به معروف کنندگاناند یعنی اینها هم در ردیف رسول «صلی اللّه علیه و آله»اند و بدون قید و شرط مطاع مطلقاند"" آیا میشود خداوند اینها را مطلق و مانند رسول «صلی اللّه علیه و آله» مفترض الطاعة کند و برای هر دو یک «اطیعوا» بفرماید؟!! گذشته از دلالت آیه بر ائمه معصومین در تفسیر برهان 30 روایت نقل شده که اولی الامر ائمه معصومین «علیه السلام»اند و در تفسیر عیاشی 12 حدیث در این زمینه هست. طالب تفضیل بیشتر، به تفسیر برهان و غیره رجوع کند.
ای کسانی که کتاب (خدا) به شما داده شده! به آنچه (بر پیامبر خود) نازل کردیم -و هماهنگ با نشانههایی است که با شماست- ایمان بیاورید، پیش از آنکه صورتهایی را محو کنیم، سپس به پشت سر بازگردانیم، یا آنها را از رحمت خود دور سازیم، همان گونه که «اصحاب سبت» [= گروهی از تبهکاران بنی اسرائیل] را دور ساختیم؛ و فرمان خدا، در هر حال انجام شدنی است!
و هنگامی که خبری از پیروزی یا شکست به آنها برسد، (بدون تحقیق،) آن را شایع میسازند؛ در حالی که اگر آن را به پیامبر و پیشوایان -که قدرت تشخیص کافی دارند- بازگردانند، از ریشههای مسائل آگاه خواهند شد. و اگر فضل و رحمت خدا بر شما نبود، جز عدّه کمی، همگی از شیطان پیروی میکردید (و گمراه میشدید).
(ولی) کسانی را که در دلهایشان بیماری است میبینی که در (دوستی با آنان)، بر یکدیگر پیشی میگیرند، و میگویند: «میترسیم حادثهای برای ما اتفاق بیفتد (و نیاز به کمک آنها داشته باشیم!)» شاید خداوند پیروزی یا حادثه دیگری از سوی خود (به نفع مسلمانان) پیش بیاورد؛ و این دسته، از آنچه در دل پنهان داشتند، پشیمان گردند!
و هنگامی که موسی خشمگین و اندوهناک به سوی قوم خود بازگشت، گفت: «پس از من، بد جانشینانی برایم بودید (و آیین مرا ضایع کردید)! آیا درمورد فرمان پروردگارتان (و تمدید مدّت میعاد او)، عجله نمودید (و زود قضاوت کردید؟!)» سپس الواح را افکند، و سر برادر خود را گرفت (و با عصبانیت) به سوی خود کشید؛ او گفت: «فرزند مادرم! این گروه، مرا در فشار گذاردند و ناتوان کردند؛ و نزدیک بود مرا بکشند، پس کاری نکن که دشمنان مرا شماتت کنند و مرا با گروه ستمکاران قرار مده!»
آنها پیش از این (نیز) در پی فتنهانگیزی بودند، و کارها را بر تو دگرگون ساختند (و به هم ریختند)؛ تا آن که حق فرا رسید، و فرمان خدا آشکار گشت (و پیروز شدید)، در حالی که آنها کراهت داشتند.
گفت: «بزودی به کوهی پناه میبرم تا مرا از آب حفظ کند!» (نوح) گفت: «امروز هیچ نگهداری در برابر فرمان خدا نیسست؛ مگر آن کس را که او رحم کند!» در این هنگام، موج در میان آن دو حایل شد؛ و او در زمره غرقشدگان قرار گرفت!
ما به آنها ستم نکردیم؛ بلکه آنها خودشان بر خویشتن ستم روا داشتند! و هنگامی که فرمان مجازات الهی فرا رسید، معبودانی را که غیر از خدا میخواندند، آنها را یاری نکردند؛ و جز بر هلاکت آنان نیفزودند!
برای انسان، مأمورانی است که پی در پی، از پیش رو، و از پشت سرش او را از فرمان خدا [= حوادث غیر حتمی] حفظ میکنند؛ (امّا) خداوند سرنوشت هیچ قوم (و ملّتی) را تغییر نمیدهد مگر آنکه آنان آنچه را در خودشان است تغییر دهند! و هنگامی که خدا اراده سوئی به قومی (بخاطر اعمالشان) کند، هیچ چیز مانع آن نخواهد شد؛ و جز خدا، سرپرستی نخواهند داشت!
آیا آنها انتظاری جز این دارند که فرشتگان (قبض ارواح) به سراغشان بیایند، یا فرمان پروردگارت (برای مجازاتشان) فرا رسد (آنگاه توبه کنند؟! ولی توبه آنها در آن زمان بی اثر است! آری،) کسانی که پیش از ایشان بودند نیز چنین کردند! خداوند به آنها ستم نکرد؛ ولی آنان به خویشتن ستم مینمودند!
غیب آسمانها و زمین، مخصوص خداست (و او همه را میداند)؛ و امر قیامت (بقدری نزدیک و آسان است) درست همانند چشم برهم زدن، و یا از آن هم نزدیکتر؛ چرا که خدا بر هر چیزی تواناست!
به یاد آرید زمانی را که به فرشتگان گفتیم: «برای آدم سجده کنید!» آنها همگی سجده کردند جز ابلیس -که از جن بود- و از فرمان پروردگارش بیرون شد آیا (با این حال،) او و فرزندانش را به جای من اولیای خود انتخاب میکنید، در حالی که آنها دشمن شما هستند؟! (فرمانبرداری از شیطان و فرزندانش به جای اطاعت خدا،) چه جایگزینی بدی است برای ستمکاران!
مؤمنان واقعی کسانی هستند که به خدا و رسولش ایمان آوردهاند و هنگامی که در کار مهمّی با او باشند، بیاجازه او جایی نمیروند؛ کسانی که از تو اجازه میگیرند، براستی به خدا و پیامبرش ایمان آوردهاند! در این صورت، هر گاه برای بعضی کارهای مهمّ خود از تو اجازه بخواهند، به هر یک از آنان که میخواهی (و صلاح میبینی) اجازه ده، و برایشان از خدا آمرزش بخواه که خداوند آمرزنده و مهربان است!
(به خاطر بیاور) زمانی را که به آن کس که خداوند به او نعمت داده بود و تو نیز به او نعمت داده بودی [به فرزند خواندهات «زید»] میگفتی: «همسرت را نگاهدار و از خدا بپرهیز!» (و پیوسته این امر را تکرار میکردی)؛ و در دل چیزی را پنهان میداشتی که خداوند آن را آشکار میکند؛ و از مردم میترسیدی در حالی که خداوند سزاوارتر است که از او بترسی! هنگامی که زید نیازش را از آن زن به سرآورد (و از او جدا شد)، ما او را به همسری تو درآوردیم تا مشکلی برای مؤمنان در ازدواج با همسران پسر خواندههایشان -هنگامی که طلاق گیرند- نباشد؛ و فرمان خدا انجام شدنی است (و سنّت غلط تحریم این زنان باید شکسته شود).
هیچ گونه منعی بر پیامبر در آنچه خدا بر او واجب کرده نیست؛ این سنّت الهی در مورد کسانی که پیش از این بودهاند نیز جاری بوده؛ و فرمان خدا روی حساب و برنامه دقیقی است!
ما پیش از تو رسولانی فرستادیم؛ سرگذشت گروهی از آنان را برای تو بازگفته، و گروهی را برای تو بازگو نکردهایم؛ و هیچ پیامبری حق نداشت معجزهای جز بفرمان خدا بیاورد و هنگامی که فرمان خداوند (برای مجازات آنها) صادر شود، بحق داوری خواهد شد؛ و آنجا اهل باطل زیان خواهند کرد!
و هرگاه دو گروه از مؤمنان با هم به نزاع و جنگ پردازند، آنها را آشتی دهید؛ و اگر یکی از آن دو بر دیگری تجاوز کند، با گروه متجاوز پیکار کنید تا به فرمان خدا بازگردد؛ و هرگاه بازگشت (و زمینه صلح فراهم شد)، در میان آن دو به عدالت صلح برقرار سازید؛ و عدالت پیشه کنید که خداوند عدالت پیشگان را دوست میدارد.
آنها را صدا میزنند: «مگر ما با شما نبودیم؟!» میگویند: «آری، ولی شما خود را به هلاکت افکندید و انتظار (مرگ پیامبر را) کشیدید، و (در همه چیز) شکّ و تردید داشتید، و آرزوهای دور و دراز شما را فریب داد تا فرمان خدا فرا رسید، و شیطان فریبکار شما را در برابر (فرمان) خداوند فریب داد!