تفسیر المیزان

«فَالْيَوْمَ نُنَجِّيک بِبَدَنِک لِتَکُونَ لِمَنْ خَلْفَک ءَايَةً وَ إِنَّ کَثِيراً مِّنَ النَّاسِ عَنْ ءَايَتِنَا لَغَافِلُونَ»: کلمه «ننجيک» متکلم مع الغير از مضارع باب تفعيل (تنجية ) است. و «تنجية» و همچنين «انجاء» - که مصدر باب افعال از نجات است - هم از نظر وزن و هم از نظر معنا شبيه به تخليص و اخلاص هستند که از ثلاثى مجرد «خلاص » گرفته شده اند. رابطه نفس و بدن و اين که انسانيت انسان، به نفس اوست و تنجيه به بدن فرعون ، دلالت دارد بر اينکه فرعون غير از بدن چيز ديگرى داشته که بدن بعد از نزول عذاب آن را از دست داده ، و آن چيزى که نامش «فرعون» بوده و بدن بدن او بوده ، همان نفسى است که روح هم خوانده مى شود، و اين نفس همان چيزى است که خداى تعالى در دم مرگ هر کس آن را ميگيرد، همچنانکه در آيات ذيل فرموده: «اللّه يتوفى الانفس حين موتها»، و نيز فرموده: «قل يتوفاکم ملک الموت الذى وکل بکم»، و اين نفس همان است که آدمى در طول عمرش از او خبر مى دهد به «من» و «اينجانب»، و همين «من» است که انسانيت انسان به وسيله آن تحقق مى يابد، همان است که درک مى کند و اراده مينمايد، و افعال انسانى را به وسيله بدن و قوا و اعضاى مادى آن انجام مى دهد و بدن چيزى به جز آلت و ابزار کار نفس نيست ، البته ابزار کار نفس در کارهاى مادى او و اما در کارهاى معنوى ، نفس بدون حاجت به بدن کارهاى خود را انجام ميدهد. و از آنجا که نفس و بدن با هم متحدند نام نفس را به بدن هم اطلاق مى کنند، (و به بدن و جسم زيد مى گويند: اين زيد است ، با اينکه در حقيقت آن بدن زيد نيست بلکه آن نفس زيد است که بدن مرکب او است). دليلى که شما، خواننده را در اين باب قانع سازد همين کافى است که : بدن از روزى که متولد مى شود تا روزى که ميميرد بطور دائم در حال تغيير است ، و دائما در معرض تبدلهاى طبيعى است که چه بسا تمامى بدن تحليل برود و اجزاى جديدى جاى تحليل رفته ها را بگيرد و از بدنى که روز اول به دنيا آمد چيزى باقى نماند، بلکه بدن بدنى ديگر شود. و اگر حقيقت زيد عبارت باشد از بدن او، همان بدنى که مادرش به دنيا آورده و کلمه زيد هم نام آن باشد، بايد در حال جوانياش او را زيد نناميم ، تا چه رسد به هفتاد سالگى و هشتاد سالگيش که بطور قطع بدن زمان تولد را ندارد، و حتما نام زيد نام شخصى ديگر غير او خواهد بود. و بر همين حساب اگر اين شخص در جوانى کار خوبى و يا جنايتى کرده باشد در اين سنين عمرش نه، ميتوان پاداشش داد و نه کيفرش کرد، براى اينکه کار خوب از شخص ديگرى بوده ، و شخص ديگرى غير از اين شخص جنايت کرده . ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۱۷۵ پس اين دليل و دليل هاى ديگرى مثل اين ، شواهدى است قطعى بر اينکه انسانيت انسان به نفس او است ، نه به بدن او، و نامها نيز نام آن نفوس است نه نام بدنها، و اين معنا را هر انسانى بطور اجمال ميفهمد هر چند که در مقام تفصيل اگر به او بگويى بدن امروز تو غير از بدن چند سال قبل تو است تعجب کند و حاضر به پذيرفتنش نباشد. و کوتاه سخن اينکه ، آيه شريفه «اليوم ننجيک ببدنک» اگر صريح نباشد نزديک به صريح است در اينکه نفوس بشر غير از بدنهاى آنان است ، و اسماء هم اسماء نفوس است نه بدنها، و اگر بدنها را نيز به نام صاحبش ميناميم به خاطر شدت اتحادى است که بين آن دو است. وجوهى که در معناى: «ننجيک ببدنک» گفته شده پس معناى جمله «ننجيک ببدنک» اين شد که : اى فرعون ما بدن تو را از دريا نجات ميدهيم و در مى آوريم . و اگر بيرون آوردن بدن مرده فرعون را نجات بدن او خوانده ، باز به خاطر همان اتحادى است که بين نفس و بدن هست، و اين اتحاد باعث مى شود عملى که با يکى از آن دو واقع شود به نحوى بر آن ديگرى نيز واقع شود. «لتکون لمن خلفک آية » باز در اين جمله بدن فرعون را فرعون خوانده و فرموده : بدنت را از دريا در آورديم تا براى آنها که بعد از تو مى آيند آيت و مايه عبرت باشى و اين تعبير به وجهى نظير تعبير آيه شريفه «منها خلقناکم و فيها نعيدکم» است که خلقت انسانها را از زمين دانسته ، و فرموده: شما انسانها را به زمين بر ميگردانيم، با اينکه آنچه به زمين بر مى گردد جسد آدمى است نه تمامى آدمى. پس اگر نسبت اعاده شدن به زمين را به انسان داده جز براى اين نيست که بين انسان و بدنش اتحادى است که اين نسبت را تصحيح مى کند. مفسرين در معناى جمله «ننجيک » اشکالى به نظرشان رسيده و بدين جهت گفته اند: اين جمله نمى تواند از مصدر «نجات » باشد، زيرا باب افعال و تفعيل از نجات که «انجاء» و «تنجيه» باشد لفظ و ماده اش دلالت دارد بر سلامتى آن کسى که نجات يافته ، (وقتى گفته مى شود: فلانى از غرق شدن و آتش سوزى نجات يافت که او را زنده در آورده باشند، و در آوردن بدن مرده و سوخته از دريا و آتش را نجات دادن نميگويند). و اگر جمله مورد بحث از ماده نجات باشد بايد بگوييم خداى تعالى فرعون را زنده از آب بيرون آورده با اينکه مى دانيم مردهاش را بيرون آورد. پس ناگزير بايد بگوييم : اين جمله از ماده «نجوة» گرفته شده که به معناى زمين بلند است، زمينى که سيل آن را نميگيرد، و معناى آيه اين است که : امروز ما بدنت را به بلندى زمين بيرون کرديم. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۱۷۶ و چه بسا بعضى از مفسرين که گفته اند: منظور از بدن در اين جمله «زره'» است ، چون فرعون زرهى از طلا داشت که همه وى را به آن علامت ميشناختند، و خداى تعالى فرعون را با آن زره به بالاى آب آورد تا براى آيندگان آيت و عبرت باشد. و چه بسا که بعضى گفته باشند: تعبير به تنجية از باب استهزاء به فرعون بوده است. وليکن حق مطلب اينست که همه اينها تکلف و خود را بيهوده به زحمت انداختن است و هيچ حاجتى به اين تکلفها نيست ، چون خداى تعالى نفرموده: «ننجيک» تا آن اشکال متوجه شود و کسى بگويد: بيرون آوردن لاشه فرعون نجات فرعون نيست، بلکه فرموده: «ننجيک ببدنک» که حرف باء براى آلت و يا سببيت است ، و معنايش اينست که : ما تو را با بدنت و يا به سبب بدنت نجات داديم ، و در صحت اين نسبت عنايت به اتحادى است که گفتيم بين نفس و بدن برقرار مى باشد. علاوه بر اينکه اشکال اصلا وارد نيست ، جوابى هم که داده اند صحيح نميباشد، زيرا صرف اينکه جمله «ننجيک» را حمل کنيم بر قرار دادن بدن روى نجوهاى از زمين ، اشکال را از اصل برطرف نميسازد، براى اينکه آنچه به قول آنان بر بالاى بلندى زمين قرار گرفته بدن فرعون بوده ، نه خود فرعون چون اگر خود فرعون بود بايد زنده و سالم ميبود ناگزير بايد بگويند: فرعون زنده از آب نجات يافته که اين را هم نمى توانند بگويند. پس ، چاره اى جز اين ندارند که حرف ما را قبول کنند و بگويند نسبتى که در آيه شريفه به فرعون داده شده به عنايت اتحادى است که بين بدن و جسم آدمى وجود دارد، و در صورتى که اين اتحاد مصحح اطلاق اسم انسان بر بدن انسان باشد، قهرا ميتواند مصحح اين نيز باشد که نجات دادن بدن انسان را نجات انسان بناميم، مخصوصا در جايى که قرينهاى هم باشد بر اينکه منظور از تنجيه ، تنجيه اى است که خاص بدن است، نه تنجيه اى که مربوط به انسان است ، و مستلزم زنده بيرون آوردن و سلامت جان و تن انسان هر دو است، و قرينه اى که در مورد بحث ما هست کلمه «ببدنک» مى باشد. «وَ لَقَدْ بَوَّأْنَا بَنى إِسرائيلَ مُبَوَّأَ صِدْقٍ وَ رَزَقْنَاهُم مِّنَ الطيِّبَاتِ فَمَا اخْتَلَفُوا حَتى جَاءَهُمُ الْعِلْمُ»: معناى «مبواء صدق» که در وصف مسکن بنى اسرائيل آمده است و اشاره به مفهومى که از اضافه اشياء و مفاهيم به کلمه «صدق»، استفاده مى شود. يعنى ما بنى اسرائيل را سکنى داديم در مسکنى صدق. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۱۷۷ و اگر سکنى را اضافه به صدق کرده همچنان که در مواردى ديگر «وعد»، «قدم»، «لسان»، «مدخل» و «مخرج» را اضافه به صدق کرده و فرموده: «وعد الصدق»، «قدم صدق»، «لسان صدق»، «مدخل صدق» و «مخرج صدق» همه به اين منظور است که بفهماند لوازم معنا و آثارى که از اين اشياء مطلوب است در اين اشياء موجود ميباشد، و به راستى موجود ميباشد، بدون اينکه در چيزى از آثارش که به زبان دلالت التزاميه اش وعده آن را به طالبش مى دهد دروغ بگويد، مثلا وعده صدق آن وعده اى است که وعده دهنده اش زود به آن وفا مى کند، و شخص موعود به آن وعده را خوشحال مى سازد، وعده اى است که جا دارد موعود آن اميد به آن ببندد، و آرزومند وقوعش باشد، و اما وعدهاى که وعده صدق نباشد، قهرا وعده کذب است ، کانه خود آن وعده به زبان دلالت التزاميهاش ميگويد که : من آثار مطلوب را ندارم. و بنابراين ، پس جمله «مبوا صدق» دلالت دارد بر اينکه خداى سبحان بنى اسرائيل را در مسکنى سکنى داد که در آن ، آنچه انسان از مسکن انتظار دارد موجود بوده است . يک انسان از مسکن مطلوب و مرغوب اين را ميخواهد که آب و هواى خوبى داشته باشد و سرزمينش ‍ پر از برکات و داراى وفور نعمت باشد و بتواند در آن استقرار يابد. و آن مسکن عبارت بود از نواحى بيت المقدس و شام که خداى - عزوجل - بنى اسرائيل را در آنجا سکنى داد و آن را سرزمين مقدس و نيز سرزمين مبارک نام نهاد. قرآن کريم داستان داخل شدن بنى اسرائيل در آنجا را ذکر فرموده است. و اما اينکه بعضى گفته اند «منظور از اين «مبوأ صدق»، مصر است که بنى اسرائيل داخل آن شده خانه هايى براى خود ساختند» معنايى است که قرآن شريف آن را ذکر نکرده. علاوه بر اين ، به فرضى هم که بنى اسرائيل بعد از غرق شدن فرعون دوباره به مصر برگشته باشند، سرزمين مصر براى آنان سرزمين مستقرى نبوده ، و سرزمينى را که سکونت در آن مستقر و دائمى نباشد «مبوا صدق» نميخوانند. آيه مورد بحث ، يعنى جمله «و لقد بوانا بنى اسرائيل... من الطيبات» سياق شکايت و گلايه و سرزنش را دارد. شاهد اينکه آيه در چنين سياقى است اينست که به دنبالش مى فرمايد: «فما اختلفوا حتى جاءهم العلم - اختلاف نکردند مگر بعد از آنکه به حقيقت امر علم پيدا کردند»، و نيز مى فرمايد: «ان ربک يقضى بينهم - خداى تعالى بين آنان داورى خواهد کرد... که همه اينها بيانگر عاقبت وخيمى است که اختلاف آنان از روى علم و آگاهى ببار آورد. اين جمله به منزله نتيجه اى است که از نقل سرگذشت گرفته شده است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۱۷۸ و معناى آيه اينست که: ما نعمت را بر بنى اسرائيل تمام کرديم و آنان را در مسکنى که همه خصوصيات مطلوب از مسکن را دارا بود جاى داديم و بعد از سالهائى طولانى محروميت و اسارت به دست قبطيان ، از طيبات روزيشان داديم و آنان را ملت واحدى گردانيديم و پراکندگيشان را به جمع تبديل نموديم ، ولى کفران نعمت کردند و دوباره در مورد حق اختلاف راه انداختند، و اين اختلافشان ناشى از عذر نادانى نبود، بلکه عالما و عامدا اختلاف کردند، و پروردگار تو بطور حتم در بين آنان در آنچه اختلاف ميکنند حکم خواهد کرد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۱۷۹ آيات ۹۴ - ۱۰۳ سوره يونس فَإِن کُنت فى شکٍ مِّمَّا أَنزَلْنَا إِلَيْک فَسئَلِ الَّذِينَ يَقْرَءُونَ الْکتَاب مِن قَبْلِک لَقَدْ جَاءَک الْحَقُّ مِن رَّبِّک فَلا تَکُونَنَّ مِنَ الْمُمْترِينَ(۹۴) وَ لا تَکُونَنَّ مِنَ الَّذِينَ کَذَّبُوا بِآيَاتِ اللَّهِ فَتَکُونَ مِنَ الْخَاسِرِينَ(۹۵) إِنَّ الَّذِينَ حَقَّت عَلَيهِمْ کلِمَات رَبِّک لا يُؤْمِنُونَ(۹۶) وَ لَوْ جَاءَتهُمْ کلُّ ءَايَةٍ حَتى يَرَوُا الْعَذَاب الاَلِيمَ(۹۷) فَلَوْلا کانَت قَرْيَةٌ ءَامَنَت فَنَفَعَهَا إِيمَانهَا إِلا قَوْمَ يُونُس لَمَّا ءَامَنُوا کَشفْنَا عَنهُمْ عَذَاب الْخِزْىِ فى الْحَيَوةِ الدُّنْيَا وَ مَتَّعْنَاهُمْ إِلى حِينٍ(۹۸) وَ لَوْ شاءَ رَبُّک لاَمَنَ مَن فى الاَرْضِ کلُّهُمْ جَمِيعاً أَ فَأَنت تُکْرِهُ النَّاس حَتى يَکُونُوا مُؤْمِنِينَ(۹۹) وَ مَا کانَ لِنَفْسٍ أَن تُؤْمِنَ إِلا بِإِذْنِ اللَّهِ وَ يجْعَلُ الرِّجْس عَلى الَّذِينَ لا يَعْقِلُونَ(۱۰۰) قُلِ انظرُوا مَاذَا فى السمَاوَاتِ وَ الاَرْضِ وَ مَا تُغْنى الآيَات وَ النُّذُرُ عَن قَوْمٍ لا يُؤْمِنُونَ(۱۰۱) فَهَلْ يَنتَظِرُونَ إِلا مِثْلَ أَيَّامِ الَّذِينَ خَلَوْا مِن قَبْلِهِمْ قُلْ فَانتَظِرُوا إِنى مَعَکُم مِّنَ الْمُنتَظِرِينَ(۱۰۲) ثُمَّ نُنَجِّى رُسلَنَا وَ الَّذِينَ ءَامَنُوا کَذَلِک حَقاًّ عَلَيْنَا نُنج الْمُؤْمِنِينَ(۱۰۳) «ترجمه آیات» اگر در آنچه بر تو نازل کردهايم ترديد دارى از اهل کتاب که هميشه کتابهاى آسمانى را ميخوانند بپرس ، سوگند مى خورم که از ناحيه پروردگارت حق بر تو نازل شده بنابر اين باشى (۹۴) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۱۸۰ و نيز مبادا از آنهائى باشى که آيات خدا را تکذيب کردند، که اگر چنين باشى از زيانکاران خواهى شد (۹۵) محققا کسانى که خدا بر گمراهيشان حکم کرده ايمان نخواهند آورد (۹۶) هر چند که هر نوع آيتى برايشان بيايد، تا آنکه عذاب دردناک را ببينند (۹۷) چرا هيچ يک از شهرها و آباديها ايمان نياوردند که (ايمانشان به موقع باشد و) مفيد به حالشان افتد، تنها قوم يونس بود که همينکه ايمان آورد عذاب ذلت آور دنيوى را از ايشان برداشتيم و تا مدتى ديگر از زندگى برخوردارشان کرديم (۹۸) و اگر خدا بخواهد تمام کسانى که روى زمينند ايمان مى آورند، تو نمى توانى مردم را در فشار قرار دهى تا ايمان بياورند (۹۹) و هيچ شخصى جز به اذن خدا ايمان نمى آورد، اين خداست (که بعضى را موفق مى کند و) بر کسانى که تعقل نميکنند پليدى را بر آنها قرار مى دهد (۱۰۰) بگو نظر کنيد به موجودات گوناگونى که در آسمانها و زمين است ، ولى چه فايده از اين آيات و اين انذارها، براى مردمى که ايمان نمى آورند (۱۰۱) آيا منتظر چه هستيد؟ منتظر آنند که به سرنوشتى چون سرنوشت اقوام قبل از خود دچار شوند؟ بگو اگر چنين است پس منتظر باشيد، من نيز با شما جزء منتظرانم (۱۰۲) اقوام گدشته را که گرفتار عذاب کرديم رسولان خود را از آن ميان نجات داديم و همچنين کسانى را که ايمان آورده بودند، اين چنين بر خود لازم کرده ايم که مؤ منين را نجات دهيم (۱۰۳) «بیان آیات» اين آيات متضمن استشهادى است بر حقانيت معارفى که در مورد مبداء و معاد و در باره قصص انبياء و امتهاى آنان ، در اين سوره نازل شده ، که از جمله آن انبياء نوح و موسى و پيغمبران بين آن دو و امت هاى آنان است ، که داستان آنا را که اهل کتابهاى آسمانى در آن کتابها که قبل از نزول قرآن بر رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله) نازل شده بود خوانده بودند بطور اجمال ذکر کرده است. آنگاه بيانى آورده که به منزله خلاصه دگيرى از بيانات سابق است ، و آن اينست که آنان به هيچ وجه مالک نفس خود نخواهند شد که به دلخواه خود به خدا ايمان بياورند مگر آنکه خداى تعالى اذن دهد، و خدا به کسى اذن مى دهد ايمان آورد که خودش مهر بر دل وى نزده باشد و پليدى را بر او مسلط نکرده باشد، و گرنه کسى که کلمة اللّه (اراده و مشيت خدا) عليه او محقق شده ديگر به خدا و آيات او ايمان نخواهد آورد، تا زمانى که عذاب را ببيند، در آن هنگام ايمان مى آورد، ولى ديگر چه سود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۱۸۱ پس سنت جارى خداى تعالى اين است که مردم از ابتداى خلقت پس از آنکه اختلاف کردند دو طايفه مختلف شدند عدهاى آيات خدا را تکذيب و عده اى ديگر تصديق مى کنند. و نيز سنتش بر اين جريان يافته که در بين اين دو طايفه به حق داورى کند، البته بعد از آنکه پيغمبران را فرستاده باشد، که در اين هنگام پيغمبر هر قوم و مؤ منين آن قوم را نجات دهد، و ديگران را به هلاکت و عذاب خود بگيرد. «فَإِن کُنت فى شکٍ مِّمَّا أَنزَلْنَا إِلَيْک ...»: کلمه «شک» به معناى «ريب» و ترديد است ، و منظور از جمله «مما انزلنا اليک» معارف راجع به مبدأ و معاد، و سنت جارى الهى در سرنوشت امتها است ، که در اوايل اين سوره ذکر شد. و در جمله «يقرؤن الکتاب من قبلک» کلمه «يقرون» فعل مضارعى است که در استمرار، استعمال شده و جمله «من قبلک» حال است از کتاب ، و عامل آن همان متعلق آن است که در تقدير است ، و تقدير کلام «منزلا من قبلک» است ، همه اينها که گفتيم بر اساس لحنى است که سياق آيه دارد، و اين مطالب را به دست مى دهد. و معناى آيه اين است که : (فان کنت ) اگر اى رسول گرامى ما (فى شک) در شک هستى نسبت به (مما انزلنا اليک ) آنچه از معارف حقه و راجع به مبدأ و معاد که برايت نازل کرديم و آنچه از داستانها که بطور اجمال از قصص انبياء برايت بيان نموديم ، قصصى که از سنت جارى خدا در خلقش حکايت مى کند و مى فهماند که خداى تعالى هر قومى را اول دعوت مى کند و سپس قضاء به حق مى نمايد. (فسل) پس سوال کن از اهل کتاب (الذين) آنها که دائما و بطور مستمر (يقرؤن الکتاب) کتابهاى آسمانى را مى خوانند «من قبلک» کتابهائى که قبلا نازل شده بود، سوگند مى خورم (لقد جاء الحق من ربک فلا تکونن من الممترين) که از ناحيه پروردگارت آنچه آمده حق است ، پس ، از زمره مترددان و دودلان مباش. از ظاهر اين آيه بر مى آيد که رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) - العياذ باللّه - نسبت به حقيقت آنچه بر او نازل گرديده دچار ترديد شده و ليکن آيه شريفه چنين لازمه اى ندارد. و اين نوع خطاب همانطور که ممکن است متوجه کسى شود که به راستى دچار شک و ترديد است، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۱۸۲ همچنين ممکن است متوجه کسى شود که خودش ، هم يقين بر صحت و حقانيت کلام دارد و هم بر دليل آن. و نيز مى توان گفت : اين مطلب دليلهاى بسيار دارد، و دليلش تنها آن نيست که در دست تو است و براى افاده اين معنا بطور کنايه مى گويند اگر در حقيقت اين مطلب ترديد دارى دليلهاى بسيارى بر حقيقت آن هست و فايده اينگونه سخن گفتن اينست که اگر شنونده واقعا ترديد دارد، به آن ادله رجوع کند، و اگر يقين دارد ولى يکى از آن ادله برايش مورد شک واقع شده به ساير ادله مراجعه کند. و اين جور سخن گفتن روشى است که در عرف تخاطب و تفاهم ، شايع است ، و عقلا به انگيزه قريحه اى که دارند اين روش را در بين خود بکار مى برند، مثلا وقتى مى خواهند امرى از امور را اثبات کنند، نخست به هر دليلى که دارند استدلال مى کنند، و سپس به طرف مى گويند: اگر در اين باره شک دارى و يا فرض کنيم مطلوب را ايجاب نمى کند، دليل ديگرى بر اين هست و آن فلان دليل است ، و خيال نکن که دليل ما تنها آن بود که گفتيم. و اين کنايه است از اينکه اين مطلب دليلهاى بسيارى دارد که هر يک براى اثباتش کافى است ، و احتياج به بيش از يک دليل ندارد. ليکن غرض از تکثير آن اينست که به هر حال مطلب ثابت شود، چه با همه آن ادله و چه با يکى از آنها. استشهاد از اهل کتاب براى اثبات حقانيت معارف قرآن مجيد در نتيجه برگشت معناى کلام به اينست : اين معارفى است که خداى تعالى آن را با حجتهاى قاطعى برايت بيان کرده ، که عقول بشر را از قبول آن مضطر و ناگزير مى سازد و داستانهائى است که همه از سنت جارى خدا در خلقش خبر مى دهد و آثار باستانى موجود هم شاهد بر آن است. خداى سبحان آن معارف و اين داستانها را در کتابى بيان کرده که شکى در آن نيست ، پس بر طبق آنچه خداى تعالى بيان کرده حجت و دليل وجود دارد، و علاوه بر آن ، حجت ديگرى نيز هست ، و آن اينست که پيروان کتب آسمانى - البته آنهائى که به قرائت صحيح و درست آن آشنايند و آن را تحريف نمى کنند - اين معارف و داستانها را در کتاب خود مى يابند. پس معلوم شد که در اين ميان مبدأ و معادى هست و دينى الهى وجود دارد که فرستادگان خدا، مبعوث به دعوت بشر به سوى آنند، و انبياى هيچ امتى از امتها را دعوت نکردند مگر آنکه آن امت در پذيرش دعوت پيغمبر خود دو طايفه شدند، يکى مؤ من و ديگرى منکر و تکذيبگر. و خداى تعالى به دنبال اين اختلاف آيتى فرستاده تا بين حق و باطل جدايى افکنده و بين اهل حق و باطل حکم کند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۱۸۳ و اين خود امرى است که اهل کتاب نمى توانند انکارش کنند، تنها چيزى را که انکار کردند آياتى از کتاب خود بود که به آمدن و بعثت خاتم الانبياء - (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) - بشارت مى داد و نيز جزئياتى بود که آنها را تغيير داده و تحريف کردند. و يکى از اشارات لطيف قرآن اينست که خداى سبحان در داستانهائى که در اين سوره آورده داستان هود و صالح را ذکر نکرده ، و اين بدان جهت است که تورات موجود در دست يهوديان آن زمان اين دو داستان را نداشته ، و همچنين قصه شعيب و سرگذشت مسيح را نياورده چون همه اهل کتاب درباره اين دو داستان ، توافق نداشتند و منظور آيه مورد بحث اين بوده که به داستانهائى استشهاد کند که همه اهل کتاب آنها را قبول دارند و نمى توانند انکارش کنند. پس ، اين آيه حجتى را که بر رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) القاء مى کند که در استدلال براى مردم هم وزن آيه زير است که مى فرمايد: «او لم يکن لهم آية ان يعلمه علماء بنى اسرائيل». علاوه بر اين ، سوره مورد بحث از اولين سوره هائى است که در مکه نازل شده و در آن ايام ، خصومت بين مسلمانان و اهل کتاب شدت نگرفته بود، و شدت اين خصومت مخصوصا در مورد يهود در مدينه بالا گرفت، زمانى که رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) به آن شهر هجرت فرمود و جنگهائى بين مسلمين و يهود واقع شد، آن روزها بود که کار دشمنى را بدانجا رساندند که به کلى نبوت را انکار نموده - و بنابر حکايت قرآن کريم - گفتند: «ما انزل اللّه على بشر من شئ». پس ، اين بود آن معنائى که سياق و زمينه گفتار، به آيه مورد بحث مى دهد. و من خيال مى کنم اگر خواننده عزيز اين آيه و ساير آياتى را که مناسب آنست - يعنى آياتى که خداى تعالى در آن ، رسول گرامى خود را مخاطب قرار داده و حقانيت دينى که بر او نازل شده است را بيان مى کند، و آياتى که بشر را تحدى کرده و به مقابله مى خواند که شما نمى توانيد مثل اين قرآن را بياوريد و آياتى که رسول خدا را توصيف مى کند به اينکه وى در کار خود بصيرت دارد و از ناحيه پروردگارش ‍ دليل و برهان دارد - مورد دقت قرار دهد، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۱۸۴ همين دقت او را در معنائى که ما کرديم قانع مى سازد، و بطور مسلم از احتمالاتى که مفسرين در تفسير آيه داده اند - احتمالاتى که به خاطر بى فايده بودنش از نقلش خوددارى نموديم - بى نياز مى سازد. «وَ لا تَکُونَنَّ مِنَ الَّذِينَ کَذَّبُوا بِئَايَتِ اللَّهِ فَتَکُونَ مِنَ الْخَاسِرِينَ»: در اين آيه نخست رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) را از ترديد نهى مى کند و سپس آن را ترقى داده و تا تکذيب به آيات خدا که خود عناد با حق و استکبار بر خداست کشانيده . آرى هيچ آيتى ، آيت نمى شود مگر وقتى که دلالتش واضح و بيانش روشن باشد، و چيزى که چنين است تکذيبش جز عناد و لجاجت علت و انگيزه ديگرى نمى تواند داشته باشد. جمله «فتکون من الخاسرين» به دليل اينکه حرف «فاء» بر سرش آمده نتيجه گيرى و تفريع بر تکذيب به آيات خدا است ، مى خواهد بفرمايد: عاقبت تکذيب به آيات خدا اينست که آدمى از زيانکاران مى گردد. پس در حقيقت همين عاقبت و خيم مورد نهى واقع گشته است. و معناى آن اين است که: مبادا از زيانکاران باشى. و زيانکارى به معناى زايل شدن سرمايه به سبب کم شدن و يا از بين رفتن آن مى باشد، و سرمايه آدمى در سعادت زندگى دنيا و آخرتش ايمان به خدا و آيات او است ، چون در آيه بعدى خسران را تعليل مى کند به اينکه خاسران ايمان نمى آورند. مراد از حتمى شدن کلمه پروردگار، در زيانکارى مکذبان «إِنَّ الَّذِينَ حَقَّت عَلَيهِمْ کلِمَت رَبِّک لا يُؤْمِنُونَ وَ لَوْ جَاءَتهُمْ کلُّ ءَايَةٍ...»: اين آيه شريفه با بيان اثر سوئى که فعل منهى عنه دارد نهى سابق را تعليل مى کند. توضيح اينکه : اصل نظم به حسب معناى مستفاد از سياق ، اقتضاء داشت که گفته شود: «اى پيامبر! مبادا که از مکذبين باشى، براى اينکه مکذبين ايمان نمى آورند و در نتيجه از زيانکاران خواهند شد، چون سرمايه سعادت ، ايمان است». وليکن جمله «آنهائى که کلمه پروردگارت عليه آنان حتمى شده» را در جاى کلمه «مکذبين» قرار داده تا بفهماند سبب حکم چيست ، يعنى چرا مکذبين زيانکارند. و علتش اينست که کلمه «خداى سبحان عليه آنان حتمى شده» پس امر، به هر حال به دست خداى سبحان است. و اما آن کلمه الهى که عليه مکذبين به آيات خدا حتمى شده عبارت است از همان گفتارى که در اولين روز تشريع شريعت عامه بشرى به آدم و همسرش و همه ذريه آن دو گفت ، و قرآن کريم آن را اينگونه حکايت کرده: «قلنا اهبطوا منها جميعا... و الذين کفروا و کذبوا باياتنا اولئک اصحاب النار هم فيها خالدون». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۱۸۵ و اين دوزخى شدن ، همان چيزى است که در جمله: «ان الذين حقت عليهم کلمة ربک» به عنوان بيان سبب خسران تکذيب گران منظور بوده است. پس تکذيب گرانند که کلمه عذاب دوزخ عليه آنان حتمى شده و همانهايند که ايمان نمى آورند، و به همين جهت است که خاسر و زيانکارند، براى اينکه سرمايه سعادت خود را که همان ايمان است از دست داده اند، و در نتيجه محروم از ايمان و از برکاتى که در دنيا و آخرت دارد شده اند. و چون اين کلمه عليه آنان حتمى شده که ايمان نياورند، پس هيچ راهى به ايمان آوردن ندارند هر چند که تمامى معجزات هم برايشان اقامه شود، «حتى يروا العذاب الاليم» تا آنکه عذاب اليم را ببينند، وقتى عذاب را ببينند البته ايمان مى آورند، ولى ايمان اضطرارى فايده اى ندارد. و خداى سبحان در کلام مجيدش اين معنا را مکرر آورده : که بر اثر خسران و ايمان نياوردن ايشان «کلمه خدا عليه منکرين و مکذبين حتمى و محقق شده است»، مثل آيه شريفه «لقد حق القول على اکثرهم فهم لا يؤمنون» و آيه شريفه «لينذر من کان حيا و يحق القول على الکافرين» - يعنى زمينه فراهم شود براى آنها که آيات خدا را تکذيب مى کنند تا به جرم همان تکذيبشان توفيق ايمان از آنان سلب گشته و زيانکار شوند - و آيه شريفه «و حق عليهم القول فى امم قد خلت من قبلهم من الجن و الانس انهم کانوا خاسرين»، و آياتى ديگر. پس از آيات مذکور سه نکته روشن گرديد: اول اينکه : عناد و لجاجت با حق و تکذيب به آيات خدا کلمه عذاب جاودانه را عليه انسان حتمى مى سازد. دوم اينکه : سرمايه سعادت آدمى تنها ايمان است. و سوم اينکه : هر انسانى خواه ناخواه داراى ايمان هست ، چه ايمان اختيارى و چه اضطرارى با اين تفاوت که ايمان اختيارى مقبول درگاه الهى است و آدمى را به سوى سعادت زندگى دنيا و آخرت سوق مى دهد، و اما ايمان اضطرارى که ايمان در هنگام ديدن عذاب است ، نه در درگاه خداى تعالى مقبول است ، و نه دردى را از او دوا مى کند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۱۸۶ «فَلَوْلا کانَت قَرْيَةٌ ءَامَنَت فَنَفَعَهَا إِيمَانهَا إِلا قَوْمَ يُونُس لَمَّا ءَامَنُوا کَشفْنَا عَنهُمْ عَذَاب الْخِزْىِ ...»: معناى استثناء «الا قوم يونس» در آيه شریفه از ظاهر سياق بر مى آيد که کلمه «لولا» براى تحضيض (ترغيب ) است ، و نيز بر مى آيد که منظور از جمله «آمنت» ايمان اختيارى صحيح است ، همچنانکه جمله بعد هم که مى فرمايد: «فنفعها ايمانها» به اين معنا اشعار دارد. و از آنجا که اين تحضيض بر امرى ماضى واقع شده که هنوز تحقق نيافته قهرا معناى ياس و نوميدى را افاده مى کند، ياسى که مساوى با نفى است ، و چون چنين مفادى داشته قوم يونس را از آن استثناء کرده و فرموده: «الا قوم يونس». و معناى آيه اينست که : چرا - از اين قريه ها که رسولان ما به سويشان آمدند و اهل آن قريه ها آن رسولان را تکذيب کردند - هيچ قريه اى قبل از نزول عذاب ايمانى اختيارى نياورد. تا ايمانش سودى به حالش داشته باشد، نه ، هيچ قريه اى ايمان نياورد مگر قوم يونس که وقتى ايمان آورد عذاب خوار کننده در زندگى دنيا را از آنان برداشتيم و تا مدتى - که همان اجل طبيعى آنان بود - از زندگى برخوردارشان نموديم. و با اين معنائى که ما براى آيه کرديم معلوم مى شود که استثناء متصل است. بعضى از مفسرين گفته اند: معناى آيه اينست که در گذشته هيچ چنين اتفاقى نيفتاد که اهل قريه اى همگى و بدون استثناء ايمان بياورند مگر قوم يونس ، و چرا همه قريه ها اينطور نباشند؟ ليکن اين معنا براى آيه درست نيست ، هر چند که فى نفسه معناى صحيحى است ، براى اينکه آيه شريفه با خصوصياتى که در آن هست با اين معنا منطبق نيست. رده:تفسیر المیزان