المیزان جلد۱۱ بخش۲۱
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۲۵۰
آيات ۴۳ - ۵۷ سوره يوسف
وَ قَالَ الْمَلِکُ إِنّى أَرَى سَبْعَ بَقَرَاتٍ سِمَانٍ يَأْکلُهُنَّ سَبْعٌ عِجَافٌ وَ سَبْعَ سُنبُلَاتٍ خُضرٍ وَ أُخَرَ يَابِساتٍ يَا أَيهَا الْمَلاُ أَفْتُونى فى رُءْيَاىَ إِن کُنتُمْ لِلرُّءْيَا تَعْبرُونَ(۴۳)
قَالُوا أَضغَاثُ أَحْلَامٍ وَ مَا نَحْنُ بِتَأْوِيلِ الاَحْلَامِ بِعَالِمِينَ(۴۴)
وَ قَالَ الَّذِى نجَا مِنهُمَا وَ ادَّکَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ أَنَا أُنَبِّئُکم بِتَأْوِيلِهِ فَأَرْسِلُونِ(۴۵)
يُوسُفُ أَيُّهَا الصدِّيقُ أَفْتِنَا فى سَبْع بَقَرَاتٍ سِمَانٍ يَأْکلُهُنَّ سَبْعٌ عِجَافٌ وَ سَبْع سُنبُلَاتٍ خُضرٍ وَ أُخَرَ يَابِساتٍ لَّعَلى أَرْجِعُ إِلى النَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَعْلَمُونَ(۴۶)
قَالَ تَزْرَعُونَ سَبْعَ سِنِينَ دَأَباً فَمَا حَصَدتمْ فَذَرُوهُ فى سُنبُلِهِ إِلّا قَلِيلاً مِّمَّا تَأْکلُونَ(۴۷)
ثمَّ يَأْتى مِن بَعْدِ ذَلِک سَبْعٌ شِدَادٌ يَأْکلْنَ مَا قَدَّمْتُمْ لهَُنَّ إِلّا قَلِيلاً مِمَّا تُحْصِنُونَ(۴۸)
ثُمَّ يَأْتى مِن بَعْدِ ذَلِک عَامٌ فِيهِ يُغَاث النَّاس وَ فِيهِ يَعْصِرُونَ(۴۹)
وَ قَالَ المَْلِک ائْتُونى بِهِ فَلَمَّا جَاءَهُ الرَّسُولُ قَالَ ارْجِعْ إِلى رَبِّک فَسئَلْهُ مَا بَالُ النِّسوَةِ الَّتى قَطَّعْنَ أَيْدِيهُنَّ إِنَّ رَبّى بِکَيْدِهِنَّ عَلِيمٌ(۵۰)
قَالَ مَا خَطبُکُنَّ إِذْ رَاوَدتُّنَّ يُوسُف عَن نَّفْسِهِ قُلْنَ حَاش للَّهِ مَا عَلِمْنَا عَلَيْهِ مِن سُوءٍ قَالَتِ امْرَأَت الْعَزِيزِ آلْآنَ حَصحَص الْحَقُّ أَنَا رَاوَدتُّهُ عَن نَّفْسِهِ وَ إِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ(۵۱)
ذَلِک لِيَعْلَمَ أَنّى لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ وَ أَنَّ اللَّهَ لا يَهْدِى کَيْدَ الخَْائنِينَ(۵۲)
وَ مَا أُبَرِّىُ نَفْسى إِنَّ النَّفْس لاَمَّارَةُ بِالسُّوءِ إِلّا مَا رَحِمَ رَبّى إِنَّ رَبّى غَفُورٌ رَّحِيمٌ(۵۳)
وَ قَالَ الْمَلِک ائْتُونى بِهِ أَستَخْلِصهُ لِنَفْسى فَلَمَّا کلَّمَهُ قَالَ إِنَّک الْيَوْمَ لَدَيْنَا مَکِينٌ أَمِينٌ(۵۴)
قَالَ اجْعَلْنى عَلى خَزَائنِ الاَرْضِ إِنّى حَفِيظٌ عَلِيمٌ(۵۵)
وَ کَذَلِک مَکَّنَّا لِيُوسُف فى الاَرْضِ يَتَبَوَّأُ مِنهَا حَيْث يَشاءُ نُصِيبُ بِرَحمَتِنَا مَن نَّشاءُ وَ لا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ(۵۶)
وَ لاَجْرُ الاَخِرَةِ خَيرٌ لِّلَّذِينَ آمَنُوا وَ کانُوا يَتَّقُونَ(۵۷)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۲۵۱
«ترجمه آيات»
شاه گفت که: من در رؤيا هفت گاو فربه را ديدم که هفت گاو لاغر، آن ها را مى خورند، و هفت خوشه سبز و هفت خوشه خشکيده، (که خشکيده ها بر سبزه ها پيچيدند و آن ها را از بين بردند). اى بزرگان! اگر تعبير رؤيا مى کنيد، مرا درباره رؤيايم نظر دهيد.(۴۳)
گفتند: اين خواب هاى آشفته است و ما به تعبير چنين خواب ها، واقف نيستيم.(۴۴)
آن کس از آن دو تن که نجات يافته بود، و پس از مدتى به خاطر آورد، گفت: من از تعبير آن خبرتان مى دهم، مرا بفرستيد.(۴۵)
اى يوسف راستگوى! درباره هفت گاو فربه که هفت گاو لاغر آن ها را مى خورند و هفت خوشه سبز و هفت خوشه خشکيده به ما نظر بده، تا شايد نزد کسان باز گردم و آن ها (حقيقت را) بدانند.(۴۶)
گفت: هفت سال پياپى کشت مى کنيد، هرچه درو کرديد، آن را جز اندکى که مى خوريد در خوشه گذاريد.(۴۷)
آنگاه از پى اين سال ها هفت سال سخت بيايد که آنچه از پيش براى آن نهاده ايد، مگر اندکى که محفوظ داريد، به مصرف مى رسانيد.(۴۸)
عاقبت از پى اين سال ها، سالى بيايد که در اثناى آن، باران زيادى نصيب مردم شود و در آن سال مردم عصير (ميوه ها و دانه هاى روغنى) مى گيرند.(۴۹)
شاه گفت: او را نزد من آريد، ولى هنگامى که فرستاده او پيش وى آمد، گفت سوى صاحبت باز گرد، و از او بپرس قصه زنانى که دست هاى خويش را بُريدند چه بود، که پروردگار از نيرنگشان آگاه است.(۵۰)
شاه به زنان گفت: قصد شما آن دم که از يوسف کام مى خواستيد، چه بود؟ گفتند: خدا منزّه است، ما درباره او هيچ بدى سراغ نداريم. زن عزيز گفت: اکنون حق جلوه گر شد، من از او کام مى خواستم و او راستگو است.(۵۱)
و اين که مى گويم برگرد و چنين بگو، براى اين است که عزيز بداند که من در غيابش، به او خيانت نکردم، که خدا نيرنگ خيانتکاران را به هدف نمى رساند.(۵۲)
من خويش را مبرّا نمى کنم چون که نفس انسانى پيوسته به گناه فرمان مى دهد، مگر آن را که پروردگارم رحم کند که پروردگار من، آمرزگار و رحيم است.(۵۳)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۲۵۲
شاه گفت: وى را نزد من آريد که او را محرم خويش کنم، و همين که با او صحبت کرد، گفت: اکنون تو نزد ما صاحب اختيار و امينى.(۵۴)
گفت: خزينه هاى اين سرزمين را به من بسپار، که من نگهدار و دانايم.(۵۵)
بدين سان، يوسف را در آن سرزمين تمکن داديم که در آن، هر کجا که مى خواستف مقام مى گرفت، ما رحمت خويش را به هر که بخواهيم مى رسانيم، و پاداش نيکوکاران را تباه نمى کنيم.(۵۶)
و پاداش آخرت براى کسانى که ايمان آورده و پرهيزگارى کرده اند، بهتر است.(۵۷)
«بیان آيات»
اين آيات داستان خارج شدن يوسف «عليه السّلام» از زندان و رسيدنش به مقام عزيزى مصر و اسبابى را که در اين سرنوشت دخالت داشت، بيان مى کند، و در آن آمده که پادشاه مصر براى بار دوم، تهمتى را که به وى زده بودند، رسيدگى نموده و برائت و پاکى او را معلوم مى سازد.
توضيح مفردات و جملات آيه کريمه: «وَ قَالَ المَلِکُ...»
«وَ قَالَ الْمَلِکُ إِنّى أَرَى سَبْعَ بَقَرَاتٍ سِمَانٍ يَأْکلُهُنَّ سَبْعٌ عِجَافٌ...»:
اين خوابى بوده که پادشاه مصر ديده و به کرسى نشينان خود بازگو مى کند. به دليل اين که فرموده: «يَا أيُّهَا المَلَأ أفتُونِى فِى رُؤيَاىَ»، و اين که فرمود: «إنّى أرَى» حکايت حال گذشته است، و احتمال هم دارد که اين خواب را به طور مکرر ديده، همچنان که در خواب زندانيان که داشت: «إنِّى أرَانِى أعصِرُ خَمراً» و «إنِّى أرَانِى أحمِلُ...»، اين احتمال را داديم.
کلمۀ «سمان»، جمع «سمينة» - به معناى چاق - و کلمۀ «عِجَاف»، جمع «عَجفَاء» - به معناى لاغر است - و در مجمع البيان گفته: صيغه «فَعلاء» در هيچ ماده اى به صيغه «فِعال» جمع بسته نمى شود، مگر «عَجفَاء» که به صيغه «عِجَاف» جمع بسته مى شود، و اين بر خلاف قاعده است، و قاعدتا مى بايستى در جمع آن گفته شود: «عُجف» - با ضمه عين و سکون جيم - مانند «حَمرَاء» و «خَضرَاء» و «بَيضَاء» که در جمعشان گفته مى شود: حمر و خضر و بيض.
ديگران گفته اند: اين از قبيل «اِتباع» است، و گرنه جمع قياسى «عَجفَاء»، همان «عُجف» است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۲۵۳
و کلمه «إفتاء»، مصدر باب إفعال، از ماده فَتوا و فُتيَا است. در مجمع گفته: «فُتيا»، به معناى جواب دادن از حکم معنى است، و گاهى از خود معنا جواب داده مى شود که آن را «فُتيا» نمى گويند.
و کلمۀ «تَعبُرُون»، از ماده «عبر»، که به معناى بيان تأويل رؤيا است، که گاهى هم «تعبير» گفته مى شود، و به هر حال، اين ماده از عبور نهر و امثال آن اخذ شده، و وجه مناسبتش اين است که گويا شخص تعبيرگو، به وسيله تأويل، از رؤيا به ماوراى آن عبور مى کند، و از صورت رؤيا، به حقيقتى که در عالَم خواب براى صاحب خواب و مناسب با روحيات او مجسم شده، پى مى برد.
در کشاف، در ذيل جملۀ «سَبعَ بَقَرَاتٍ سِمَانٍ» گفته: اگر شما بگویيد کلمۀ «سِمَان» را صفت مميز - يعنى بقرات - بگيريم و آن را «سمانا» بخوانيم، نه «سمان»، تا صفت «سَبع» بوده باشد، آيا معنا فرق مى کند، يا نه؟
در جواب مى گویيم: اگر کلمه مذکور را صفت «بقرات» بگيريم، قهرا عدد «سَبع» را با خود «بقرات» تميز نياورده ايم، بلکه با نوعى از آن تميز آورده ايم (گاو چاق)، و اگر آن را صفت خود «سَبع» بگيريم، عدد سَبع را با جنس گاو تميز آورده و سپس آن عدد تميزدار را با صفت «چاق» وصف کرده ايم.
و اگر بپرسى چرا نفرمود: «سَبعَ عِجَافٍ» - به کسره فاء عِجاف - که «سَبع» بر آن اضافه شده باشد؟
در جواب مى گوييم: براى اين که تميز وضع شده است براى بيان جنس، ولى «عِجاف» وصف است، و با آن به تنهايى، بيان حاصل نمى شود.
و اگر بپرسى: پس چطور به طور اضافه گفته مى شود: «ثلاثة فرسان و خمسة اصحاب: سه سواره و پنج اصحاب»؟
در جواب مى گویيم: فارس و صاحب و راکب هر چند صفت اند، وليکن در اين مثال ها، جنبه اسم به خود گرفته اند، و در نتيجه حکم اسماء را درباره آن ها جارى کرده اند، و اين دليل نيست که در اوصافى هم که چنين جنبه اى به خود نگرفته اند، جايز باشد. به شهادت اين که مى بينيم هيچ وقت نمى گويند: «عِندِى ثَلَاثَةُ ضُخاَم و أربَعةُ غُلاظٍ: نزد من است سه چيز ضخيم و چهار چيز غليظ».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۲۵۴
و نيز گفته است: حال اگر بگويى: آيا در آيه مورد بحث، دلالتى بر اين هست که سنبله هاى خشک هم، مانند سنبله هاى سبز هفت عدد بوده؟
در جواب مى گوييم: آرى، چون کلام براى همين عدد بنا شده است و همه جا، يعنى هم در گاوهاى چاق و هم در گاوهاى لاغر و هم در سنبله هاى سبز، پاى عدد هفت در کار بوده. پس مى بايستى سنبله هاى خشک هم، هفت عدد بوده باشد. و معناى جملۀ «وَ أُخَرَ يَابِسَاتٍ»، «وَ سَبعاً أُخَرَ يَابِسَاتٍ» باشد.
و اگر بپرسى: آيا جايز است که جملۀ «وَ أُخَرَ يَابِسَاتٍ»، عطف شود بر جملۀ «سُنبُلَاتٍ خُضرٍ»، و در نتيجه جمله دوم، محلّاً مجرور باشد؟
در جواب مى گوييم: نه، زيرا لازمۀ جايز بودن چنين عطفى، جايز نبودن آن است. توضيح اين که: عطف آن بر جملۀ «سُنبُلَاتٍ خُضرٍ»، اقتضاء مى کند که آن نيز محکوم به حکم اين باشد. يعنى آن نيز مميّز عدد سبع باشد، و حال آن که کلمۀ «اُخَر» اقتضاء مى کند که سنبله هاى خشک، غير آن هفت سنبله سبز باشد.
به بيان روشن تر اين که: اگر بخواهى اين معنا را افاده کنى که نزد من هفت نفرند، که بعضى ايستاده و بعضى نشسته اند و بگويى: «عِندِى سَبعَةُ رِجَالٍ قِيَامٍ وَ قُعُودٍ»، و قيام و قعود را به صداى زير بخوانى، حرف صحيحى زده اى، و معناى کلامت اين است که: نزد من هفت نفر مرد در حال قيام و قعود هستند، که بعضى قائم اند و بعضى نشسته. چون عدد هفت را با رجالى تميز آورده اى که همه به صفت قيام و قعود متصف اند.
ولى اگر بگويى: «عِندِى سَبعَةُ رِجَالٍ قِيامٍ وَ آخَرِينَ قُعُودٍ: نزد من اند، هفت مرد ايستاده و ديگران نشسته اند»، غرض خود را نرسانده اى.
مؤلف: اين کلام، هر چند مشتمل بر نکته لطيفى است، وليکن بيش از گمان به اين که آن سنبله هاى خشک هم، هفت عدد بوده اند را افاده نمى کند، و خلاصه، کلام به حدّى نيست که بتوان به گردن آن گذاشت که به طور قطع، چنين دلالتى دارد.
و معناى آيه اين است که: پادشاه مصر به کرسى نشينان خود گفت: من در خواب مى بينم که هفت گاو چاق را، هفت گاو لاغر مى خوردند و نيز هفت سنبله سبز و سنبله هايى خشک ديگر را مى بينم، حال حکم اين رؤيا را برايم بيان کنيد، اگر از تعبير خواب سررشته اى داريد.
مراد معبّران، که به پادشاه گفتند: «خواب تو، اضغاث احلام است»؟
«قَالُوا أَضغَاثُ أَحْلَامٍ وَ مَا نَحْنُ بِتَأْوِيلِ الاَحْلَامِ بِعَالِمِينَ»:
«أحلَام»، جمع حُلُم - به ضمّ «ح» و «ل» است، گاهى هم به سکون لام مى خوانند - عبارت است از: آنچه که شخص نائم در خواب خود مى بيند.
و بعيد نيست که اصل در معناى آن، تصوّراتى باشد که انسان از داخل نفس خود، بدون واسطه حواس ظاهرى دارد، و به همين مناسبت است که عقل را هم «حُلُم» مى نامند. چون عقل عبارت است از: استقامت تفکر، و نيز از آن باب است که حدّ بلوغ و رشد را «حُلُم» مى نامند،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۲۵۵
و در قرآن هم فرموده: «وَ إذَا بَلَغَ الأطفَالُ مِنکُمُ الحُلُم: وقتى اطفال شما به حدّ حُلُم رسيدند». يعنى زمان بلوغ و حدُ بلوغ عقل. و نيز از همان باب است «حِلم» - به صداى زير حاء - که به معناى حوصله، ضدّ کم تحملى است. چون حوصله عبارت از ضبط نفس و کنترل طبع است، از اين که دچار هيجان غضب شود، و در عقوبت طرف عجله کند، و اين، خود ناشى از استقامت فکر است.
راغب درباره ريشه اين کلمه گفته که: اصل آن، «حِلم»، به کسر «حاء» است، وليکن اثبات اين حرف خالى از تکلف نيست.
و باز راغب، درباره معناى کلمۀ «ضَغث» گفته که: به معناى يک دسته ريحان و يا علف و يا شاخه درخت است و جمع آن «أضغاث» مى شود، که در قرآن هم آمده، آن جا که فرموده: «خُذ بِيَدِکَ ضِغثاً: يک دسته شاخه (چوب) به دست بگير».
و اگر در قرآن خواب هاى پريشان را که حقايقش روشن نيست، به دسته هايى از چوب و يا ريحان تشبيه کرده و فرموده: «قَالُوا أضغَاثُ أحلَامٍ»، براى اين بوده که خواب پادشاه مصر، به نظر ايشان، يک دسته خاطرات غير مربوط به هم بوده.
و اگر يک «رؤيا» را دسته هايى از «احلام» خوانده، به اين عنايت بوده که بفهماند ادعاى ايشان اين بوده که خواب پادشاه، صورتى در هم و بر هم از رؤياهاى مختلفى است که هر کدام، براى خود، تعبير جداگانه اى داشته و چون يک يک آن ها مشخص نيست و با هم مخلوط شده، لذا وقوف به تعبير آن ها براى معبّر دشوار گشته.
آرى، چه بسا مى شود که آدمى در يک خواب از يک رؤيا به رؤياى ديگر، و از آن به رؤياى سومى و همچنين به رؤياهاى ديگر منتقل مى شود، و خصوصيات هر يک از آن ها، با خصوصيات آن ديگرى مخلوط مى گردد، و در نتيجه «اضغاث احلامى» مى شود که وقوف بر حقيقت يک يک آن ها، مشکل و بلکه ممتنع مى گردد.
شاهد اين مطلب هم، اين است که خواب مذکور را به عبارت أضغاث (دسته هايى) أحلام (خواب هایى) تعبير کرده، و هر دو کلمه را نکره، يعنى بدون الف و لام آورده، و گواهى آن بر گفتار ما مخفى نيست.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۲۵۶
علاوه بر اين، آيه، يعنى جملۀ «وَ قَالَ المَلِکُ إنِّى أرَى...»، هيچ صراحتى در اين ندارد که پادشاه آنچه را گفته در يک خواب ديده، در تورات هم دارد که وى گاوهاى چاق و لاغر را در يک خواب ديده بود، و سنبله هاى سبز و خشک را در خوابى ديگر.
و در جملۀ «وَ مَا نَحنُ بِتَأوِيلِ الأحلَامِ بِعَالِمِينَ»، اگر الف و لام، الف و لام عهد باشد، معنا چنين مى شود که:
ما تعبير اين خواب ها را که در حقيقت اضغاث احلام اند، نمى دانيم. و اگر براى عهد نباشد، آن وقت با در نظر داشتن اين که جمع با الف و لام (الأحلام) افاده عموم مى کند، معناى جمله چنين مى شود که: ما تعبير همه اقسام خواب ها را نمى دانيم، بلکه تنها خواب هايى را مى توانيم تعبير کنيم که «أضغاث احلام» نباشند.
و به هر حال، منافات ندارد که رؤياى او را اضغاث احلام ناميده اند و از خود تعبير مطلق احلام را نفى مى کنند. و اگر مراد از «أحلام»، تنها خواب هاى صحيح بود، يکى از دو جمله کافى بود. يعنى کافى بود که مثلا بگويند: اين ها، اضغاث احلام اند.
و معناى آيه، اين است که: بزرگان گفتند آنچه که ديده اى اضغاث احلام و خواب هاى مختلف و در هم شده است، و ما تعبير اين گونه خواب ها و يا همه خواب ها را نمى دانيم، بلکه تنها خواب هاى صالح و صحيح را مى توانيم تعبير کنيم.
«وَ قَالَ الَّذِى نجَا مِنهُمَا وَ ادَّکَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ أَنَا أُنَبِّئُکُم بِتَأْوِيلِهِ فَأَرْسِلُونِ»:
کلمۀ «اُمّت» در هر کلامى که بيايد، به معناى جماعتى است که در آن گفتار، مورد نظر باشند و اغلب در انسان استعمال مى شود، و مقصود از آن در آيه مورد بحث، جماعتى از سال است، و مراد از آن، آن سال هايى است که گوينده اين سخن، يعنى ساقى پادشاه فراموش کرده بود که يوسف را نزد او معرفى کند. با آن که يوسف سفارش کرده بود که مرا نزد صاحبت ياد آر، ولى شيطان، اين سفارش را از ياد ساقى برده بود، و سفارش يوسف، باعث آن شد که چند سال ديگر در زندان بماند.
و معنايش اين است که:
يکى از دو رفيق زندانى يوسف که از زندان نجات يافت، و بعد از چندين سال به يادش آمد آنچه را که يوسف بعد از تعبير خواب او درخواست کرده بود، گفت: من تأويل آنچه را که پادشاه در خواب خود ديده، در اختيارتان مى گذارم. مرا اجازه دهيد تا در زندان نزد يوسف بروم و خبر تأويل اين خواب را برايتان بياورم.
و اگر در جملۀ «فَأرسِلُون»، و جملۀ «أُنَبِّئُکُم»، خطاب را دسته جمعى آورد، براى اين بود که حضار مجلس را که از ارکان دولت و سردمداران مملکت و متوليان امور مردم بودند، شرکت داده باشد. به دليل اين که در زندان هم، چنانچه خواهى ديد، به يوسف گفت: «لَعَلّى أرجِعُ إلَى النَّاس».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۲۵۷
نکته های دقیق در آيه: «يُوسُفُ أيُّهَا الصِّدّيق...»
«يُوسُفُ أَيُّهَا الصِّدِّيقُ أَفْتِنَا فى سَبْع بَقَرَاتٍ سِمَانٍ ...»:
در اين آيه، به منظور اختصار، چيزى حذف و در تقدير گرفته شده و تقدير آن، چنين است:
«فَأرسَلُوهُ فَجَاءَ إلَى يُوسُفَ فِى السِّجنِ وَ قَالَ يَا يُوسُفُ أيُّهَا الصِّدّيقُ...». يعنى در پاسخ ساقى که گفت مرا روانه کنيد، روانه اش کردند. او در زندان نزد يوسف آمد و گفت: اى يوسف، اى صدّيق! نظر بده ما را در باره رؤيایى که مَلِک ديده. آنگاه متن رؤيا را نقل کرده و گفته است که: مردم منتظرند من تأويل رؤياى او را، از تو گرفته، برايشان ببرم.
قرآن کريم، تمامى اين مطالب را حذف کرده، آن هم طورى که مخلّ به معنا نيست و اين اسلوب، از لطايف اساليب قرآن کريم است.
و اگر يوسف را «صدّيق» خوانده که به معناى مرد کثير الصدق و مبالغه در راستگويى است، براى اين است که اين شخص، راستگويى يوسف را در تعبيرى که از خواب او و خواب رفيقش کرد، و همچنين در گفتار و کردارى که از او در زندان مشاهده کرده بود، به ياد داشت، و خداى تعالى هم، اين معنا را تصديق کرده و لذا عين گفته او را نقل نموده و رد نکرده است.
و اگر اسمى از رؤيا نبرده و تنها گفته: «نظر ده ما را درباره هفت گاو چاق که طعمۀ هفت گاو لاغر شده اند و هفت سنبلۀ سبز و هفت سنبله خشک»، براى اين بوده که: خود کلمۀ «أفتِنَا»، که در مورد پرسش از حکم به کار مى رود، و اين که معهود ميان او و يوسف، همان مسأله تعبير خواب بوده، و همچنين ذيل کلام، همه دلالت بر رؤيا بودن آن مى کرده، ديگر حاجتى نبوده که بر آن تصريح کند.
در جملۀ «لَعَلِّى أرجِعُ إلَى النَّاسِ لَعَلَّهُم يَعلَمُون»، که کلمه «لَعَلّ» تکرار شده، اولى تعليل است براى «أفتِنَا»، و دومى براى «أرجِعُ»، و مقصود اين است که درباره اين رؤيا نظريه بده. زيرا در نظريه تو، اين اميد هست که من دست خالى برنگشته باشم، و در پاسخ صحيح بردنم، اين اميد هست که ايشان آن را بفهمند و از حيرت و جهالت بيرون آيند.
از همين جا معلوم مى شود که جملۀ «أرجِعُ»، در معناى «أرجِعُ بِذَلِکَ: با پاسخ برگردم» است. چون پر واضح است که اگر يوسف درباره رؤيا نظريه بدهد و ساقى با جواب برگردد، برگشتنش، برگشتن کسى است که عالم به تأويل و داناى به حکم آن رؤيا است. پس رجوعش، رجوع اوست به اتفاق و همراهى تأويلى که از يوسف گرفته، (دقّت فرمایيد).
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۲۵۸
و اين که اول به صيغه جمع گفت: «أفتِنَا»، و در ثانى به طور مفرد گفت: «لَعَلِّى أرجِعُ إلَى النَّاسِ»، دلالت دارد بر اين که استفتايى که مى کرده، براى خودش نبوده، بلکه به عنوان رسالت از طرف شاه و کرسى نشينان او بوده.
خلاصه منظورش اين نبوده که خودش ياد بگيرد و آنگاه برود و از طرف خود، تأويل و به اسم خود تمام کند، بلکه منظورش اين بوده که عين گفته يوسف را براى آنان ببرد. و لذا مى بينيم يوسف هم تنها او را مخاطب قرار نداد، بلکه خطاب را به طور عموم کرد و گفت: «تَزرَعُونَ: مى کاريد...».
و اين که فرمود: «إلَى النَّاس»، براى إشعار و يا دلالت بر اين است که مردم منتظر برگشتن او بوده اند، تا با تأويل يوسف از حيرت بيرون آيند. حال يا مقصود از مردم، عموم مردم مصر بوده و مردم مصر، مردمى بيدار و علاقه مند به وطن خود بوده و نسبت به رؤيايى که پادشاهشان ديده، اهتمام داشته اند. چون غالبا رؤياها، ناظر به امورى از شؤون زندگى آدمى است، که انسان نسبت به آن ها اهتمام دارد، و معمولا پادشاهان، نسبت به شؤون مملکت و امور رعيت اهتمام مى ورزند.
پس رؤيايى که يک پادشاه ببيند، در مصالح مردمش دخالت دارد، و يا مقصود از آن، تنها اولياى امور مملکت است. و اگر ايشان را «ناس: مردم» ناميده، براى اين بوده که رأى و اختيار ايشان، در هر امرى، رأى و اختيار مردم است.
تعبير رؤياى پادشاه مصر، توسط يوسف «ع»
«قَالَ تَزْرَعُونَ سَبْعَ سِنِينَ دَأَباً فَمَا حَصَدتُمْ فَذَرُوهُ فى سُنبُلِهِ إِلّا قَلِيلاً مِمَّا تَأْکلُونَ»:
راغب در مفردات گفته: کلمۀ «دَأب»، به معناى ادامه در سير است. مى گويند: «دَأبَ فِى السَّيرِ دَأباً»، و خداى تعالى فرموده: «وَ سَخَّرَ لَکُمُ الشَّمسَ وَ القَمَرَ دَائِبَينِ: و مسخر کرد براى شما مِهر و ماه را، در حالى که دائم السيرند».
و معناى عادت هميشگى را هم مى دهد، همچنان که خداى تعالى فرموده: «کَدَأبِ آلِ فِرعَونَ: مانند عادت آل فرعون»، که همواره بر آن عادت مستمر بودند. بنا به گفته وى، معناى آيه چنين مى شود: «بايد هفت سال، پشت سرِ هم و به طور مستمر، کشت و زرع کنيد».
بعضى ديگر گفته اند: «دَأب»، به معناى «تعب» است، و معناى آيه، اين است که: بايد با جدّ و جهد و زحمت، کشت و زرع کنيد.
ممکن هم هست کلمۀ مذکور، حال باشد و معنا چنين باشد که: شما هفت سال کشت کنيد، در حالى که مستمر و يا کوشا باشيد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۲۵۹
مفسران، درباره کلمۀ «تَزرَعُونَ» گفته اند که: هر چند به صورت خبر است، ولى در معنا، امر و انشاء است. و بسيار مى شود که امر را به صورت خبر مى آورند، تا در وجوب امتثال آن، تأکيد و مبالغه کنند، و چنين جلوه دهند که گويا اين مأموريت انجام شده و اينک از آن خبر مى دهند. مانند آيه: «تُؤمِنُونَ بِاللّهِ و رَسُولِهِ وَ تُجَاهِدُونَ فِى سَبِيلِ اللّه». يعنى: ايمان بياوريد و جهاد بکنيد.
و در آيه مورد بحث، يعنى «زراعت بکنيد»، به دليل اين که دنبالش مى فرمايد: «پس آنچه را درو مى کنيد، در سنبله اش بگذاريد»، و اين که يوسف «عليه السّلام» دستور داد که گندم را نکوبند و همچنان در سنبله اش بگذارند، براى اين بود که جانور نمى تواند داخل سنبله شود، و در نتيجه، گندم هرچه هم بماند، خراب نمى شود. به خلاف اين که آن را بکوبند و از سنبله جدا کنند، که خيلى زود فاسد مى شود.
بنابر آنچه گفته شد، معناى آيه چنين مى شود: هفت سال پى در پى، کشت و زرع کنيد، و هرچه درو کرديد، در سنبله اش بگذاريد تا فاسد نگردد، و همه را بدين گونه انبار کنيد، مگر اندکى که آذوقه آن سال شما است.
«ثمَّ يَأْتى مِن بَعْدِ ذَلِک سَبْعٌ شِدَادٌ يَأْکُلْنَ مَا قَدَّمْتُمْ لهَُنَّ إِلّا قَلِيلاً مِمَّا تُحْصِنُونَ»:
کلمۀ «شِدَاد»، جمع «شديد»، از ماده شدت است، به معناى صعوبت و دشوارى. چون در سال هاى قحطى و گرانى، مردم در صعوبت و مشقت اند، و يا از باب «شَدَّ عَلَيه» و به معناى حمله آوردن است، و اين با جمله بعدى که مى فرمايد: «يَأکُلنَ مَا قَدَّمتُم لَهُنَّ: (در آن هفت سال، مورد حمله قحطى قرار مى گيرند و) - از آنچه شما برايشان اندوخته ايد، مى خورند»، مناسب تر است.
بنابراين، کلام مشتمل بر يک تمثيل لطيفى خواهد بود. زيرا سال هاى قحطى، چون درنده اى خون آشام است که به مردم حمله مى آورد، و ايشان را دريده و مى خورد، که اگر مردم ذخيره اى داشته باشند، اين درنده متوجه آن ذخيره ها شده و از خود مردم منصرف مى شود. کلمۀ «إحصان»، به معناى احراز و ذخيره کردن است.
و معناى آيه اين است که: پس از هفت سال فراوانى، هفت سال قحطى پديد مى آيد که بر شما حمله مى کنند و آنچه شما از پيش اندوخته کرده ايد، مى خورند، مگر اندکى را که انبار کرده و ذخيره نموده ايد.
رده:تفسیر المیزان