المیزان جلد۱۱ بخش۲۲
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۲۶۰
«ثُمَّ يَأْتى مِن بَعْدِ ذَلِک عَامٌ فِيهِ يُغَاثُ النَّاس وَ فِيهِ يَعْصِرُونَ»:
وقتى گفته مى شود: «غَاثَهُ اللّه» و همچنين «اغاثه»، به معناى اين است که خدا او را يارى کرد، و همچنين «يغيثه» - به فتحه و ضمه «ياء»، هر دو به معناى «يَنصُرُهُ» است، به خلاف «غَاثَ يَغِيثُ» که مشتق از «غيث»، به معناى باران است.
پس اين که فرمود: «فِيهِ يُغَاثُ النَّاسُ»، اگر از «غَوث» باشد، معنايش اين مى شود که: مردم در آن چند سال از ناحيه خدا يارى مى شوند، و از گرفتارى و مشقت گرانى رهايى مى يابند، و نعمت و برکت بر ايشان نازل مى شود. و اگر از ماده «غَيث» باشد، معنايش اين مى شود که: در آن سال باران مى آيد، و قحطى از بين ايشان برطرف مى گردد.
و اين معناى دوم، از نظر جمله بعدى که مى فرمايد: «وَ فِيهِ يَعصِرُونَ: و در آن، مردم عصير (دانه هاى روغنى و ميوه) مى گيرند»، مناسب تر است، و در اين باب، نبايد به اين حرف گوش داد که بعضى ادعا کرده اند که معناى اول متبادر از سياق آيه است، مگر اين که جملۀ «يَعصِرُون» را به ضمّ «ياء» و فتح «صاد»، يعنى به صيغه مجهول بخوانيم، که معنايش باران ديدن است، همچنان که اين طور قرائت هم رسيده.
و اما اين که پاره اى از مستشرقان بر معناى دومى ايراد گرفته و گفته اند: «فراوانى نعمت در سرزمين مصر به باريدن باران نيست، بلکه به طغيان رود نيل است، چون باران در فراوان شدن نعمت در اين سرزمين اثرى ندارد». در جوابش گفته اند که: طغيان نيل هم، از اثر زيادى باران و جريان سيل از ارتفاعات سودان است.
علاوه بر اين، ممکن است کلمۀ «يُغَاثُ»، مأخوذ از «غَيث» به معناى علف باشد. زيرا در لسان العرب گفته که «غيث»، به معناى علف خودرو است، که در اثر باريدن باران مى رويد و اين، از آن دو معناى قبلى با جملۀ «وَ فِيهِ يَعصِرُون» سازگارتر است.
«وَ فِيهِ يَعصِرُون » - «يَعصِرُون»، از ماده «عصر» است که به معناى روغن کشى و آبگيرى، به وسيله فشار دادن است. مانند گرفتن آب انگور و خرما جهت شيره و امثال آن، و گرفتن روغن زيتون و کنجد، جهت خوردن و يا مصرف چراغ و امثال آن. و ممکن است مراد از آن، دوشيدن باشد. يعنى در آن سال هاى فراوانى نعمت، از پستان هاى دام ها، شير مى دوشند. چنان که به اين معنا، تفسير هم شده است.
و معنايش اين است که: بعد از آن هفت سال قحطى، سالى فرا مى رسد که زمين هايشان سبز و خرّم مى گردد، و يا باران برايشان مى بارد، و يا يارى مى شوند، و در آن سال از ميوه ها و دانه ها، شربت ها و روغن ها مى کشند، و يا از پستان هاى حيواناتشان شير مى دوشند، و همه اين ها، کنايه است از اين که نعمت بر آنان و بر چهارپايان و گوسفندانشان زياد مى شود.
نقد گفتار بيضاوى و صاحب المنار، درباره آيه تعبير خواب يوسف «ع»
«بيضاوى»، در تفسير خود گفته:
اين آيه، بشارتى است براى مردم مصر که بعد از آن که هفت گاو چاق و هفت سنبله سبز را، به هفت سال فراوانى و هفت گاو لاغر و هفت سنبله خشک را، به هفت سال قحطى تعبير کرد و خوردن آن گاوها اين گاوها را به اين معنا تفسير نمود که هفت سال قحطى، اندوخته هاى هفت سال فراوانى را مى خورد، اينک نويدشان مى دهد به اين که بعد از آن، سال فراوانى پديد مى آيد،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۲۶۱
و بعيد نيست که يوسف اين تأويل را به وسيله وحى درک کرده (و گرنه در خواب چيزى که دلالت بر آن کند، نبوده) و يا از اين جا فهميده که وقتى مى گويند هفت سال قحطى مى آيد، معنايش اين است که سال هشتم فراوانى می شود. زيرا اگر فراوانى نشود، قحطى هفت سال بيشتر خواهد بود، و يا از اين جا فهميده که همواره سنت الهى بر اين جارى بوده که بعد از عُسر، يُسر، و بعد از صبر، ظفر و بعد از تنگى، فراخى آورد. اين بود گفتار «بيضاوى». غير او هم، قريب به اين معنا را گفته اند.
صاحب «المنار»، در تفسير خود، در ذيل آيه مورد بحث گفته:
مراد اين است که اين سال، سالى است که فراوانى نعمت و ارزانى آن، عجيب و بى سابقه است، به طورى که مردم، به هرچه که دلشان بخواهد و به هرچه که ريخت و پاش کنند، دسترسى دارند و خبر دادن يوسف از فرارسيدن چنين سالى جزء متن خواب پادشاه نبود، بلکه مطلبى بود زايد بر آن خواب. زيرا عدد هفت سال قحطى بيش از اين اقتضاء نداشت که سال هشتمش به آن شدت و خشکى نباشد و تا حدى باران ببارد که مردم دستشان به دهانشان برسد.
و اما اين که سالى باشد که در فراوانى بى سابقه باشد، خصوصيت و تفصيلى است که يوسف، از راه وحى از طرف خداى عزّوجلّ فهميده، و در متن رؤياى پادشاه، قرينه اى که مقابل آن باشد و بر آن دلالت کند، وجود نداشته، و از لوازم تعبيرى که کرد، نيز نبوده.
وليکن آنچه به نظر مى رسد او و بيضاوى و امثال ايشان، در تفسير آيات رؤيا و تأيل آن ها سهل انگارى کرده اند. زيرا وقتى ما در کلام يوسف «عليه السّلام» که مى فرمايد: «تَزرَعُونَ سَبعَ سِنِينَ دَأباً فَمَا حَصَدتُم فَذَرُوهُ فِى سُنبُلِهِ إلّا قَلِيلاً مِمَّا تَأکُلُونَ * ثُمّ يَأتِى مِن بَعدِ ذَلِکَ سَبعٌ شِدَادٌ يَأکُلنَ مَا قَدَّمتُم لَهُنَّ إلّا قَلِيلاً مِمَّا تُحصِنُونَ» دقّت و تدبّر کنيم، مى يابيم که زمينه و اساس گفتار يوسف، پيشگويى و خبر دادن از آينده ايشان نبوده، و نخواسته دريچه اى به روى آينده ايشان باز کند، تا بفهمند هفت سال فراوانى و هفت سال قحطى در پيش دارند.
زيرا اگر منظورش اين بود، جا داشت مثلا بگويد: «يَأتِى عَلَيکُم سَبعٌ مُخصَبَاتٌ ثُمَّ يَأتِى مِن بَعدِهَا سَبعٌ شِدَادٌ يُذهِبنَ بِمَا عِندَکُم مِنَ الذَّخَائِر: هفت سال فراوانى بر شما مى آيد. آنگاه بعد از آن، هفت سال قحطى مى آيد که آنچه را شما ذخيره کرده ايد، از بين مى برد». خلاصه هفت سال فراوانى بر شما روى مى آورد، و بعد از آن، هفت سال گرانى متوجه شما مى شود که همه ذخيره هاى شما را مى خورد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۲۶۲
آن وقت، ايشان پرسيده باشند: راه نجات از اين پيشامد خطرناک چيست؟ در جواب گفته باشد: «هفت سال کشت و زرع کنيد، و آنچه درو مى کنيد، نکوبيده ذخيره سازيد...»، بلکه اساس کلام خود را از ابتدا، نشان دادن راه نجات قرار داد، و فهماند اين که مى گويم هفت سال کشت و زرع کنيد، براى نجات از پيشامدى است که در جلو داريد، و آن گرانى و قحطى است، و اين، خود روشن است و احتياجى به توضيح ندارد.
و همين، خود دليل بر اين است که خوابى هم که پادشاه ديده بود، تجسّم روشى است که بايد در نجات دادن مردم اتخاذ کند، و اشاره است به وظيفه اى که در قبال مسؤوليت اداره امور رعيت دارد، و آن، اين است که هفت گاو را چاق کند، تا آذوقه هفت گاو لاغر که به زودى بر ايشان حمله مى کنند، تأمين شود، و هفت سنبله سبز را بعد از آن که خشک شد، به همان حالت و بدون کوبيدن و از سنبله جدا کردن حفظ کنند.
پس گويا روح پادشاه وظيفه آينده خود را در قبال خشمى که زمين در پيش دارد، در خواب مجسم ديده، خود سال هاى فراوانى و ارزاق آن را به صورت گاو و تکثير محصول آن را به صورت چاق ، و قحطى سال هاى بعد را به صورت لاغرى ديده، و تمام شدن ذخيره هفت سال اول در هفت سال دوم را به اين صورت ديده که گاوهاى لاغر گاوهاى چاق را مى خورند، و وظيفه خود را که بايد محصول سال هاى اول را در سنبله هاى خشک نگه دارى کند، به صورت هفت سنبله خشک، در مقابل هفت سنبله سبز مشاهده کرده است.
يوسف «عليه السلام» هم در تأويل خود اضافه بر اين چيزى نگفت، جز اين که سه چيز را بر آن اضافه کرد که بايد ديد از کجاى رؤياى شاه استفاده کرده است.
اول: جملۀ «إلَّا قَلِيلاً مِمَّا تَأکُلُونَ» است و اين جمله، جزو تأويل نيست، و تنها مى خواهد بفهماند که از آنچه بايد در سنبله ذخيره شود، مى توانند به مقدار حاجت هر سال خود مصرف کنند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۲۶۳
دوم: جملۀ «إلَّا قَلِيلاً مِمَّا تُحصِنُونَ» است که استثناء از ذخيره اى است که در سال هاى قحطى مصرف مى کنند، و مى فهماند در آن سال ها نبايد همه ذخيره را بخورند، بلکه مقدارى از آن را جهت بذر براى اولين سال کشت و زرع خود نگه دارند و هم اين که اندوخته اى احتياطى باشد، و گويا يوسف «عليه السّلام»، اين قسمت را از جملۀ «يَأکُلُهُنَّ سَبعٌ عِجَافٌ» گرفته. چون که اگر بنا بود در هفت سال دوم، همۀ ذخيره هفت سال اول را بخورند، بايد مى فرمود: «أکَلَهُنَّ سَبعٌ عِجَافٌ». يعنى: ديدم که هفت گاو لاغر آن ها را خوردند، نه اين که مى خورند. يوسف «عليه السّلام» از کلمۀ «مى خورند»، فهميده که مشغول خوردنند و هنوز تمام نکرده اند. چون اگر تمام کرده بودند، شاه در نقل خواب خود مى گفت: ديدم که آن ها را خوردند.
سوم: جملۀ «ثُمَّ يَأتِى مِن بَعدِ ذَلِکَ عَامٌ فِيهِ يُغَاثُ النَّاسُ وَ فِيهِ يَعصِرُونَ» است، که در متن خواب شاه چيزى که اشاره به آمدن چنين سالى کند، نبوده، و گويا يوسف آن را از عدد هفت استفاده کرده، که هم در گاوهاى چاق و هم در گاوهاى لاغر و هم در سنبله هاى سبز به کار رفته (و اگر سال هشتم هم قحطى مى شد، عدد سال هاى قحطى هفت نبود).
و جملۀ «ثُمَّ يَأتِى مِن بَعدِ ذَلِکَ عَامٌ» هرچند به صورت پيشگويى نسبت به آينده است، ليکن کنايه است از اين که سالى که بعد از هفت سال قحطى مى آيد، حاجت به جدّ و جهد در امر زراعت و ذخيره کردن ندارند. در آن سال، ديگر مکلف به اين دستورات که گفته شد، نيستند، و گردانندگان مملکت درباره ارزاق مردم تکليفى نخواهند داشت.
و شايد به خاطر اين سه جمله بود که در آيه مورد بحث، سياق را از خطاب به غيبت تغيير داد و فرمود: «فِيهِ يُغَاثُ النَّاسُ وَ فِيهِ يَعصِرُونَ»، و نفرمود: «فِيهِ تُغَاثُونَ وَ فِيهِ تَعصِرُونَ». زيرا در اين تغيير سياق، اشاره است به اين که مردم در اين سال احتياجى به شما درباريان ندارند، بلکه خودشان باران مى بينند و ارزاق خود را تهيه مى کنند. چون در آن سال خداوند برکت و نعمت را بر ايشان نازل مى کند.
از همين جا پاسخ گفتۀ صاحب «المنار» معلوم مى شود که در کلام سابق خود گفته بود: اين نکته را يوسف از راه وحى فهميده بود و در متن خواب شاه، قرينه اى در مقابل آن نبود، و از لوازم تأويل هم نبود.
زيرا معلوم شد که آمدن سال هاى فراوانى بعد از هفت سال قحطى، از خصوصياتى است که بدون ترديد و خيلى روشن از رؤيا استفاده مى شود.
و اما اين که گفته بود: اين سال فراوانى، پس از قحطى از ساير سال هاى فراوانى قبل از قحطى، به مراتب با خود آن سال ها فرق دارد و نعمت در آن فراوان تر است، مطلبى است که وى بدون دليل گفته و از جهت لفظ، هيچ دليلى در آيه بر آن وجود ندارد.
از آنچه گفته شد، وجه اين هم که چرا سنبله هاى خشک را به عدد هفت توصيف نکرد، معلوم شد. چون خاطرنشان کرديم که رؤيا، خود حادثه و پيشامد سال هاى فراوانى و خشکى را مجسم نکرده، بلکه تجسم وظيفه عملى است که کارگردانان مملکت در قبال اين پيشامد دارند، و به همين جهت حاجتى به توصيف مزبور نديده و از ذکر آن اعراض کرده است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۲۶۴
به خلاف اين که اگر رؤيا تجسم خود پيشامد بود، که در اين صورت می بايستى سنبله هاى خشک را هم به عدد هفت توصيف مى کرد (دقّت فرمایيد).
و نيز از آنچه گذشت، اين معنا به دست آمد که مناسب تر آن است که مراد از جملۀ «يُغَاثُ»، و جملۀ «يَعصِرُونَ»، باريدن باران و يا روييدن گياهان خودرو و دوشيدن چهارپايان باشد. زيرا اين معانى با گاوهاى چاق و لاغرى که شاه در خواب ديد، مناسب و معهود است، و به همين جهت در اين آيه، خصوص «غيث» و «عصر» را ذکر کرده (و خدا داناتر است).
آزادی محترمانۀ يوسف «ع» از زندان، و آشکار شدن بی گناهی او، از هر زشتی
«وَ قَالَ المَْلِکُ ائْتُونى بِهِ فَلَمَّا جَاءَهُ الرَّسُولُ قَالَ ارْجِعْ إِلى رَبِّک فَسئَلْهُ مَا بَالُ النِّسوَةِ الَّاتى قَطَّعْنَ أَيْدِيهُنَّ إِنَّ رَبّى بِکَيْدِهِنَّ عَلِيمٌ»:
در اين آيه، به منظور اختصار، حذف و اضمار به کار رفته، و به طورى که از سياق کلام و از طبع داستان بر مى آيد، تقدير چنين بوده: «فرستاده شاه که همان ساقى وى باشد، از زندان برگشت و تعبيرى را که يوسف از خواب شاه کرده بود، باز گفت. آنگاه شاه بعد از شنيدن آن تعبير، دستور داد برويد يوسف را حاضر کنيد. ساقى به زندان باز گشت و پيغام شاه را رسانيد، اما يوسف از بيرون آمدن استنکاف ورزيده گفت ...».
و پرُ واضح است که خبر دادن يوسف از پيش آمدن سال هاى قحطى پى در پى، خبر وحشت زايى بوده و راه علاجى هم که نشان داده، از خود خبر عجيب تر بوده، و شاه را که معمولا نسبت به امور مردم اهتمام و شؤون مملکت اعتناء دارد، سخت تحت تأثير قرار داده، و او را، به وحشت و دهشت انداخته.
لذا بى درنگ دستور مى دهد تا او را حاضر کنند، و حضورا با او گفتگو کند و به آنچه که گفته است، بيشتر آگاه گردد. شاهد اين معنا هم، حکايت قرآن کريم است که بعد از بيرون شدنش فرموده: «فَلَمّا جَاءَهُ: پس وقتى يوسف نزد او آمد و با او به گفتگو پرداخت...»، و اين که دستور داد يوسف را بياورند، دستور احضار و دوباره برگرداندن به زندان نبود، بلکه دستور آزادی اش از زندان بود.
زيرا اگر بنا بود دوباره به زندان برگردد، معنا نداشت که يوسف از بيرون آمدن خوددارى کند. زيرا يک نفر زندانى مى داند که اگر حکم دولت را امتثال نکند، مجبورش مى کنند که امتثال کند.
پس معلوم مى شود احضارش، احضار عفو و آزادى بوده، و چون خود را آزاد ديده، توانسته است بگويد من بيرون نمى آيم، تا آن که درباره ام، به حق داورى شود. نتيجه اين خوددارى و پيشنهاد هم اين شد که شاه براى بار دوم بگويد، او را نزد من آريد، تا او را از خواص خودم قرار دهم، و حال آن که در بارِ اول تنها گفته بود: «او را نزد من آريد».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۲۶۵
يوسف «عليه السّلام» در گفتار خود، کمال ادب را رعايت نموده، به فرستاده دربار گفت: «نزد صاحبت برگرد و بپرس داستان زنانى را که دست هاى خود را بريدند، چه بود و چرا بريدند»، و در اين گفتارش، هيچ اسمى از همسر عزيز به ميان نياورد، و هيچ بدگويى از او نکرد. تنها منظورش اين بود که ميان او و همسر عزيز، به حق داورى شود.
و اگر به داستان زنانى که دست هاى خود را بريدند، فقط اشاره کرد و ايشان را به بدى اسم نبرد و تنها مسأله بريدن دست هايشان را ذکر کرد، براى اين بود که سرِ نخ را به دست شاه بدهد، تا او در اثر تحقيق، به همه جزئيات واقف گشته و به برائت و پاکى وى از اين که با همسر عزيز مراوده کرده باشد، آگاهى پيدا کند، و بلکه از هر مراوده و عمل زشتى که بدو نسبت داده اند، پى ببرد و بفهمد که بلايى که بر سر او آورده اند، تا چه حد بزرگ بوده.
و خلاصه هيچ حرفى که بدگويى از ايشان باشد، نزد، مگر اين که گفت: «إنَّ رَبِّى بِکَيدِهِنَّ عَلِيمٌ». اين هم در حقيقت به منظور بدگويى از ايشان نبود، بلکه تنها نوعى شکايت به درگاه پروردگار خود بود.
و چه لطافتى در گفتار يوسف «عليه السّلام» در صدر آيه و ذيل آن به کار رفته، که به فرستادۀ شاه گفته است: «نزد صاحبت برگرد و بپرس». آنگاه گفت: «پروردگار من به کيد ايشان دانا است». چون اين طرز بيان، خود يک نوع تبليغ حق است.
در ضمن نسبت به کسانى هم که از مفسران گمان کرده بودند که مقصود يوسف از کلمۀ «رَبِّی» در آن جا که به زن عزيز گفت: «إنَّهُ رَبِّى أحسَنَ مَثوَاىَ: او، صاحب نعمت من است، مقام مرا گرامى داشته»، عزيز است، خود تنبهى است که يوسف، شوهر زليخا را ربّ خود نمى دانسته، همان طور که در مورد بحث، مقصودش از «رَبِّى»، خداى تعالى است، در آن جا نيز مقصودش او است.
و نيز لطفى در اين جمله به کار برده که گفته است: «مَا بَالُ النِّسوَة اللَّاتِى قَطَّعنَ أيدِيَهُنَّ»، چون با در نظر داشتن اين که کلمۀ «بَال»، به معناى امر مهمى است که مورد اهتمام باشد، معنايش اين مى شود:
آن چه امر عظيم و چه شأن خطيرى بوده که ايشان را دچار چنين اشتباهى کرده که به جاى ميوه، دست خود را ببرند؟! زيرا اگر رسيدگى کنى، خواهى ديد جز عشق و دلدادگى به يوسف، انگيزه ديگرى نداشته اند.
آرى، ايشان آن چنان شيداى وى شدند که خود را فراموش کرده، دست خود را به جاى ميوه بريدند، و همين بيان، شاه را متوجه کرده که ابتلاى زنان شيدا و عاشق يوسف، ابتلايى بس عظيم بوده، و از آن عظيم تر، خوددارى وى از معاشقه و امتناع از اجابت آنان بوده، با اين که جان و مال خود را نثار قدمش مى کردند، و اين معاشقه و اظهار دلدادگى و الحاح و اصرار ايشان، کار يک روز و دو روز و يک بار و دوبار نبوده، و با اين حال، مقاومت کردن يک جوان و استقامت در برابر چنين زنانى، کار هر کسى نيست و جز از کسى که خداوند با برهان خود سوء و فحشاء را از او گردانيده، مقدور نيست.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۲۶۶
چگونگی آشکار شدن پاکدامنی و بى گناهى يوسف «ع»
«قَالَ مَا خَطبُکُنَّ إِذْ رَاوَدتُّنَّ يُوسُف عَن نَفْسِهِ قُلْنَ حَاشَ للَّهِ مَا عَلِمْنَا عَلَيْهِ مِن سُوءٍ ...»:
راغب گفته: «خَطب»، به معناى امر عظيم است که درباره آن تخاطب و گفتگو زياد مى شود، و در قرآن آمده، آن جا که فرموده: «فَمَا خَطبُکَ يَا سَامِرِىُّ»، و آن جا که فرموده: «فَمَا خَطبُکُم أيُّهَا المُرسَلُونَ».
و در معناى «حَصحَصَ الحَقّ» گفته: يعنى حق واضح و هويدا گشت، و اين، در جايى گفته مى شود که کاشف و وسيله ظهور آن هويدا گردد. و نسبت «حصَّ» با «حَصحَصَ»، همان نسبتى است که ميان «کَفَّ» و «کَفکَف» و «کَبَّ» و «کَبکَب» است. و وقتى گفته مى شود: «حَصَّهُ»، معنايش اين است که از فلان چيز بريد، حال يا به مباشرت و يا به حکم... و «حِصَّة»، به معناى قطعه اى است که از چيز يکپارچه، و به جاى بهره و نصيب استعمال مى شود.
و جمله: «مَا خَطبُکُنَّ إذ رَاوَدتُنَّ يُوسُفَ عَن نَفسِهِ»، جواب از سؤالى است که در سابق گفتيم به منظور اختصار حذف شده و مقدّر است - و سياق بر آن دلالت مى کند - و تقدير اين است که:
گويا سائلى پرسيده: خوب بعد از آن چه شد و شاه چه کرد؟
و در جواب گفته شده: فرستادۀ شاه از زندان برگشت و جريان زندان و درخواست يوسف را به وى رسانيد، که درباره او و زنان اشرافى داورى کند. شاه هم آن زنان را احضار نموده، پرسيد: «مَا خَطبُکُنَّ...»، جريان شما چه بود آن روز که با يوسف مراوده کرديد؟
گفتند: خدا منزّه است که ما هيچ گونه سابقه بدى از او سراغ نداريم، و بدين وسيله، او را از هر زشتى تنزيه نموده و شهادت دادند که در اين مراوده، کوچکترين عملى که دلالت بر سوء قصد او کند، از او نديدند.
و در اين جواب، قبل از هر چيز، کلمۀ «حَاشَ لِلّهِ» را آوردند، همچنان که در اولين برخورد با يوسف نيز، اولين کلمه اى که به زبان آوردند، اين بود که گفتند: «حَاشَ لِلّهِ مَا هَذَا بَشَراً»، و با اين طرز بيان، خواستند بگويند تا آن جا که ما وى را مى شناسيم، در حدّ نهايت از نزاهت و عفت است، همچنان که در نهايت درجه حُسن و زيبايى است.
و وجه اين که چرا جملۀ «قَالَت امرَأةُ العَزِيزِ» را به فصل، يعنى بدون «واو» عاطفه آورد، همان وجهى است که در جملۀ «قَالَ مَا خَطبُکُنَّ»، و جملۀ «قُلنَ حَاشَ لِلّهِ» گفته شد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۲۶۷
در اين جا، همسر عزيز که ريشه اين فتنه بود، به سخن آمده، به گناه خود اعتراف مى نمايد و يوسف را در ادعاى بى گناهی اش، تصديق مى کند و مى گويد:
«الآن حق از پرده بيرون شد و روشن گرديد، و آن، اين است که من با او ،بناى مراوده و معاشقه را گذاشتم، و او از راستگويان است». و با اين جمله، گناه را به گردن خود انداخت، و ادعاى قبلى خود را که يوسف را به مراوده متهم کرده بود، تکذيب نمود، و به اين هم اکتفا نکرد، بلکه به طور کامل او را تبرئه نمود، که حتى در تمامى طول مدت مراوده من، رضايتى از خود نشان نداد، و مرا اجابت نکرد.
در اين جا، برائت يوسف از هر جهت روشن مى گردد. زيرا در کلام همسر عزيز و گفتار زنان اشراف، جهاتى از تأکيد به کار رفته، که هر کدام در جاى خود، مطلب را تأکيد مى کنند.
يکى آن که: «نفى سُوء» را به طور نکره در سياق نفى و با زيادتى «مِن» و با اضافه کلمۀ «تنزيه» آورده، و در نتيجه هر گونه بدى را از او نفى کردند و گفتند: «ما هيچ گونه بدى از او نديديم».
ديگر آن که: همسر عزيز، علاوه بر اعتراف به گناه، تقصير را منحصر به خود کرد و گفت: «أنَا رَاوَدتُهُ عَن نَفسِهِ» و شهادت خود به راستگويى يوسف را با چند ابزار تأکيد مؤکد نمود:
يکى اين که: حرف «إنَّ» را به کار برد. دوم اين که حرف «لام» را استعمال کرد. سوم اين که: جمله را اسميه آورد و گفت: «وَ إنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِين»، و اين اعتراف و تأکيدها، هر بدى را که تصوّر شود، از او نفى مى کند. چه فحشاء باشد، چه مراوده و چه کمترين ميل و رضايت، و چه دروغ و افتراء، و مى فهماند که يوسف به حُسن اختيار خود، از اين زشتی ها دورى کرد. (نه اين که برايش آماده نبود و يا مصلحت نديد و يا ترسيد).
«ذَلِک لِيَعْلَمَ أَنّى لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ وَ أَنَّ اللَّهَ لا يَهْدِى کَيْدَ الخَْائنِينَ»:
به طورى که از سياق بر مى آيد، اين جملات از کلام يوسف است، و گويا اين حرف را بعد از شهادت زنان به پاکى او و اعتراف همسر عزيز به گناه خود و شهادتش به راستگويى او و داورى پادشاه به برائت او، زده است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۲۶۸
هر چند در ابتداى آن ندارد «قَالَ ذَلِکَ...»، وليکن از اين قبيل حکايت قولى، در قرآن بسيار است که بدون آوردن کلمۀ «گفت و يا گفتند»، خود گفتار را نقل نموده. از آن جمله مثلا فرموده: «آمَنَ الرَّسُولُ بِمَا أُنزِلَ إلَيهِ مِن رَبِّهِ وَ المُؤمِنُونَ کُلٌّ آمَنَ بِاللّهِ وَ مَلَائِکَتِهِ وَ کُتُبِهِ وَ رُسُلِهِ لَا نُفَرِّقُ بَينَ أحَدٍ مِن رُسُلِه»، که تقديرش «قَالُوا لَا نُفَرِّقُ...»، است. و نيز فرموده: «وَ إنَّا لَنَحنُ الصَّافُّونَ * وَ إنَّا لَنَحنُ المُسَبِّحُونَ».
و بنابر اين که کلام يوسف باشد، اشاره «ذلک»، اشاره به برگردانيدن فرستاده است. يعنى اين که من از زندان بيرون نيامدم و فرستاده شاه را نزد او برگردانيدم و به وسيله او درخواست کردم که شاه، در باره من و آن زنان داورى کند، براى اين بود که عزيز بداند، من به او در غيابش خيانت نکردم و با همسرش مراوده ننمودم و بداند که خداوند، کيد خائنان را هدايت نمى کند.
بنابراين، ضمير در «لِيَعلَمَ:تا بداند»، و همچنين در «لَم أخُنهُ: خيانتش نکردم»، به عزيز بر مى گردد.
آرى، يوسف «عليه السّلام» براى برگرداندن رسول شاه، دو نتيجه ذکر کرده:
يکى اين که «عزيز» بداند که من به او خيانت نکردم، و او، از وى راضى و خوشنود شود، و از دل او هر شبهه اى که درباره وى و همسر خود دارد، زايل گردد.
دوم اين که: بداند که هيچ خائنى به طور مطلق، هيچ وقت به نتيجه اى که از خيانت خود در نظر دارد، نمى رسد و ديرى نمى پايد که رسوا مى شود، و اين، سنّتى است که خداوند همواره در ميان بندگانش جارى ساخته، و هرگز سنّت او تغيير و تبديل نمى پذيرد. خيانت، باطل است و باطل هم دوام ندارد، و حق بر عليه آن ظاهر مى شود و بطلان آن را بر ملا مى کند.
بهترين نمونه اش، خيانت زنان مصر است. اگر بنا بود خائن رستگار شود، زنان مصر و همسر عزيز در آنچه کردند، رسوا نمى شدند، ليکن از آن جایی که خداوند کيد خائنان را راهبرى نمى کند، رسوا شدند.
و گويا منظور يوسف «عليه السّلام» از نتيجه دوم که گفت: «إنّ اللّهَ لَا يَهدِى کَيدَ الخَائِنِينَ»، و تذکر دادن آن به پادشاه مصر و تعليم آن به وى، اين بوده که از لوازم فايدۀ خبر نيز بهره بردارى کند، و بفهماند که وى، از حقيقت داستان اطلاع دارد، و چنين کسى که در غياب عزيز به همسر او خيانت نکرده، قطعا به هيچ چيز ديگرى خيانت نمى کند، و چنين کسى سزاوار است که بر هر چيز، از جان و مال و عرض امين شود، و از امانتش استفاده کنند.
آنگاه با فهماندن اين که وى چنين امتيازى دارد، زمينه را آماده کرد. براى اين که وقتى با شاه روبرو مى شود، از او درخواست کند که او را امين بر اموال مملکت و خزينه هاى دولتى قرار دهد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۲۶۹
و از ظاهر اين آيه بر مى آيد که مقصود از مَلِک (پادشاه) غير عزيز، همسر زليخا بوده که در جملۀ «وَ ألفَيَا سَيِّدَهَا لَدَى البَاب»، و جملۀ «وَ قَالَ الَّذِى اشتَرَاهُ مِن مِصرَ لِإمرَأتِهِ أکرِمِى مَثوَاهُ»، سخن از او به ميان آمده.
اين نظريه ما بود درباره آيه مورد بحث، وليکن بعضى از مفسران گفته اند که: اين کلام و همچنين آيه بعد از آن، تتمۀ گفتار همسر عزيز است که با جملۀ «الآنَ حَصحَصَ الحَقُّ» شروع شده بود، وليکن به زودى اشکالى را که بر آن وارد است، ايراد خواهيم کرد، إن شاء اللّه.
معنای سخن يوسف «ع»، که گفت: «من نفس خود را تبرئه نمی کنم»
«وَ مَا أُبَرِّىُ نَفْسى إِنَّ النَّفْس لاَمَّارَةُ بِالسُّوءِ إِلّا مَا رَحِمَ رَبّى إِنَّ رَبّى غَفُورٌ رَّحِيمٌ»:
اين آيه، تتمه گفتار يوسف «عليه السّلام» است، و آن را بدين جهت اضافه کرد که در کلام قبلی اش که گفت: «من او را در غيابش خيانت نکردم»، بويى از استقلال و ادعاى حول و قوت مى آمد. (يعنى اين من بودم که دامن به چنين خيانتى نيالودم)، و چون آن جناب از انبياى مُخلَص و فرو رفته در توحيد و از کسانى بوده که براى احدى جز خدا، حول و قوتى قائل نبوده اند، لذا فورى و تا فوت نشده، اضافه کرد که آنچه من کردم و آن قدرتى که از خود نشان دادم، به حول و قوّه خودم نبود، بلکه هر عمل صالح و هر صفت پسنديده که دارم، رحمتى است از ناحيه پروردگارم.
و هيچ فرقى ميان نفس خود با ساير نفوس که به حسب طبع، اماره به سُوء و مايل به شهوات است، نگذاشت، بلکه گفت: من خود را تبرئه نمى کنم، زيرا نفس، به طور کلى، آدمى را به سوى بدى ها و زشتی ها وا مى دارد، مگر آنچه که پروردگارم ترحم کند.
پس در حقيقت، اين کلام يوسف، نظير کلام شعيب است که گفت: «إن أُرِيدُ إلّا الإصلَاح مَا استَطَعتُ وَ مَا تَوفِيقِى إلّا بِاللّه».
پس اين که گفت: «من نفس خود را تبرئه نمى کنم»، اشاره است به آن قسمت از کلامش که گفت: «من او را در غيابش خيانت نکردم»، و منظور از آن، اين است که من اگر اين حرف را زدم، بدين منظور نبود که نفس خود را منزّه و پاک جلوه دهم، بلکه به اين منظور بود که لطف و رحمت خداى را نسبت به خود حکايت کرده باشم.
آنگاه همين معنا را تعليل نموده، فرمود: «زيرا نفس بسيار وادارنده به سوء و زشتى است»، و بالطبع، انسان را به سوى مشتهياتش که همان سيئات و گناهان بسيار و گوناگون است، دعوت مى نمايد. پس اين خود از نادانى است که انسان نفس را از ميل به شهوات و بدی ها تبرئه کند، و اگر انسان از دستورات و دعوت نفس به سوى زشتی ها و شرور سرپيچى کند، رحمت خدايى دستگيرش شده، و او را از پليدی ها منصرف و به سوى عمل صالح موفق مى نمايد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۲۷۰
و از همين جا معلوم مى شود که جملۀ «إلّا مَا رَحِمَ رَبِّى»، دو تا فايده در بردارد:
يکى اين که: اطلاق جملۀ «إنَّ النَّفسَ لَأمَّارَةٌ بِالسُّوء» را مقيد مى کند، و مى فهماند که انجام کارهاى نيک هم که گفتيم به توفيقى از ناحيه خداى سبحان است، از کارهاى نفس مى باشد، و چنين نيست که آدمى، آن ها را به طور اجبار و الجاء از ناحيه خداوند انجام دهد.
دوم اين که: اشاره مى کند که اجتنابش از خيانت، رحمتى از ناحيه پروردگارش بود. آنگاه رحمت خداى را هم تعليل نموده به اين که: «إنَّ رَبِّى غَفُورٌ رَحِيمٌ: همانا پروردگارم بسيار بخشاينده و مهربان است»، و غفاريت خداى را هم بر رحمت او اضافه کرد، براى اين که مغفرت، نواقص و معايب را که لازمۀ طبع بشرى است، مستور مى کند، و رحمت، نيکی ها و صفات جميله را نمايان مى سازد.
آرى، مغفرت خداى تعالى، همچنان که گناهان و آثار آن را محو مى کند، نقايص و آثار نقايص را هم از بين مى برد، همچنان که قرآن کريم فرمود: «فَمَن اضطُرَّ غَيرَ بَاغٍ وَ لَا عَادٍ فَإنَّ رَبَّکَ غَفُورٌ رَحِيمٌ»، که در اواخر جلد ششم اين کتاب، در تفسير آن بيانى گذرانديم (که حاصلش اين بود که «مغفرت» در اين جا، به محو نقيصه تعلق گرفته، نه محو گناه).
و از جمله اشارات لطيفى که در کلام يوسف «عليه السّلام» آمده، يکى اين است که:
از خداى تعالى، به «رَبِّى: پروردگارم» تعبیر کرده، و اين تعبير را در سه جاى کلام خود تکرار نموده. يک جا فرموده: «إنَّ رَبِّى بِکَيدِهِنَّ عَلِيمٌ». يک جا فرموده: «إلّا مَا رَحِمَ رَبِّى». در اين جا هم فرموده: «إنَّ رَبِّى غَفُورٌ رَحِيمٌ».
زيرا اين سه جمله اى که کلمۀ «رَبّى» در آن ها به کار رفته، هر کدام به نوعى متضمن انعامى از پروردگار يوسف نسبت به خصوص وى بوده، و به همين جهت در ثناى بر او، او را به خودش نسبت داده و گفت: «پروردگار من»، تا مذهب خود را که همان توحيد است، تبليغ نموده، بفهماند بر خلاف مردم بت پرست آن روز، خداى تعالى را «ربّ» و معبود خود مى داند. و چون در جملۀ «وَ أنَّ اللّهَ لَا يَهدِى کَيدَ الخَائِنِينَ» چنين نسبتى نبود، لذا به جاى کلمۀ «رَبّى»، کلمۀ «اللّه» را آورد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۲۷۱
نقد سخن بعضى از مفسران، در باره جملۀ: «ذَلِکَ لِيَعلَمَ َأنِّی لَم أخُنهُ بِالغَیب...»
و اما اين که گفتيم بعضى از مفسران، دو آيه مورد بحث، يعنى «ذَلِکَ لِيَعلَمَ أنِّى لَم أخُنهُ...»، را تتمه کلام همسر عزيز دانسته اند و وعده داديم که به زودى اشکال آن را ايراد کنيم، اينک مى گویيم:
بنا به گفته ايشان، معناى دو آيه مذکور چنين مى شود که:
همسر عزيز، بعد از آن که به گناه خود اعتراف نموده، به راستگويى يوسف گواهى داد و گفت: «ذَلِکَ»، اين اعترافم بر اين که من او را مراوده کردم، و اين شهادتم بر اين که او از راستگويان است، براى اين بود: «لِيَعلَمَ»، تا يوسف وقتى اعتراف و شهادت مرا بشنود، بداند که من در غياب او، به او خيانت نکردم، بلکه اعتراف نمودم که مسأله مراوده از ناحيه من بود، و او از راستگويان است و «أنَّ اللّهَ لَا يَهدِى کَيدَ الخَائِنِينَ»، و خدا کيد خيانتکاران را هدايت نمى کند، همچنان که کيد مرا که مراوده و به زندان افکندن او بود، هدايت نکرد، و سرانجام پس از چند سال زندانى شدن، راستگويى و پاکدامنى او را برملا، و خيانت مرا نزد پادشاه و درباريانش افشاء و مرا رسوا نمود، همچنان که کيد ساير زنان اشراف را هم هدايت نکرد.
و من هرگز نفس خود را تبرئه نمى کنم، زيرا اين من بودم که او را به زندان افکندم تا شايد بدين وسيله، او را مجبور کنم که به خواسته من تن در دهد. آرى، «إنَّ النَّفسَ لَأمَّارَةٌ بِالسُّوءِ إلّا مَا رَحِمَ رَبِّى إنَّ رَبِّى غَفُورٌ رَحِيمٌ».
و اما وجه اشکال آن، اين است که: اين تفسير، بسيار سخيف و نادرست است. زيرا اولا اگر کلام، کلام همسر عزيز مى بود، جا داشت که در جملۀ «ذَلِکَ لِيَعلَمَ أنِّى لَم أخُنهُ بِالغَيبِ» بگويد: «وَ لِيَعلَمَ أنِّى لَم أخُنهُ بِالغَيب» (به صيغه امر). زيرا اگر اين جمله، عنوان شهادت و اعتراف زليخا باشد و به غير صورت امر گفته باشد، معنايش اين مى شود: «ذَلِکَ»، يعنى اين اعتراف و شهادت من، براى اين بود که يوسف بداند من اعتراف نموده و به پاکى او شهادت دادم. پس بر خواننده پوشيده نيست که اين کلام، کلامى است خالى از فايده.
به خلاف اين که اگر مى گفت: «وَ لِيَعلَمَ» (به صيغه امر)، يعنى: بايد بداند که من در غياب او، به گناه خود اعتراف و به پاکى او، شهادت دادم.
علاوه بر اين، لازمۀ اين تفسير، اين است که معناى اعتراف و شهادت باطل شود. چون اعتراف و شهادت وقتى دليل بر واقع مى گردد، و طهارت واقعى يوسف را مى رساند که منظور از آن، بيان حقيقت و اظهار حق باشد. نه اين که يوسف بفهمد و از رفتار او در غيابش خوشش آيد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۲۷۲
و اگر جمله مذکور، عنوان شهادت و اعتراف نباشد، بلکه عنوان اعمالى باشد که همسر عزيز در طول مدت زندانى يوسف انجام داده، و معنايش اين باشد که من براى اين شهادت دادم و اعتراف کردم که يوسف بداند در طول مدت زندانی اش، به او خيانت نکردم، در اين صورت کلامى خواهد بود، هم دروغ محض و هم بى ربط.
زيرا او در اين مدت به وى خيانت کرده بود. چه خيانتى بالاتر از اين که نقشه چينى کرد تا او را بدون هيچ گناهى به زندان افکند. علاوه بر اين که شهادت و اعترافش، به هيچ وجهى از وجوه، دلالتى بر خيانت نکردنش ندارد، همچنان که از نظر خواننده نيز پوشيده نيست.
ثانيا: اگر آيه مورد بحث، کلام همسر عزيز بود، معنا نداشت به يوسف ياد دهد که خدا کيد خائنان را رهبرى نمى کند، با اين که يوسف اين معنا را در روز اول، که وى بناى مراوده را با او گذاشت، خاطرنشانش کرده و گفته بود: «إنَّهُ لَا يُفلِحُ الظَّالِمُونَ».
ثالثا: در اين صورت، جملۀ «وَ مَا أُبَرِّئُ نَفسِى: من نفس خود را تبرئه نمى کنم، چون من او را با نقشه ها و کيد خودم به زندان افکندم»، با جملۀ «لَم أخُنهُ بِالغَيبِ» منافات دارد، و اين نيز بر خواننده پوشيده نيست.
آيه «إنَّ النَّفسَ لَأمَّارَةٌ بِالسُّوء إلّا مَا رَحِمَ رَبِّى إنّ رَبِّى غَفُورٌ رَحِيمٌ»، از آن جايى که مشتمل بر معارف جليله اى از توحيد است، احتمال نمى رود کلام زنى بت پرست و مالامال از هوا و هوس بوده باشد.
بعضى ديگر از مفسران، وجه ديگرى در معناى دو آيه مورد بحث گفته اند و آن، اين که:
ضمير در «لِيَعلَمَ» و در «لَم أخُنهُ»، به عزيز که همسر زليخا است بر مى گردد. گويا زليخا پس از اعتراف خود و شهادتش به پاکى يوسف گفته است: اين ها که گفتم، براى اين بود که همسرم بداند من در غياب او، در خلوت هايى که با يوسف داشتم، خيانتى به او نکردم، و خلاصه عمل منافى با عفتى از من سر نزد، و تمامى ماجرا اين بود که من با يوسف معاشقه کردم، او هم عصمت خود را حفظ کرد و از نزديکى با من امتناع ورزيد، و در نتيجه، عِرض و ناموس شوهر من محفوظ ماند، و من اگر يوسف را از گناه تبرئه کردم، براى اين بود که اين محفوظ ماندن ناموس من، از ناحيه او بود، نه از ناحيه من، و من نفس خود را تبرئه نمى کنم. زيرا نفس آدمى، امارّه به زشتی ها است، مگر آن که پروردگار من رحم کند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۲۷۳
اشکال اين وجه هم، اين است که:
اگر کلام مورد بحث، گفتار همسر عزيز بود، و منظور اين بود که دل شوهرش را به دست آورد، و هر سوء ظن و ترديدى را از دل او پاک سازد، با گفتن اين حرف نتيجه به عکس مى گرفت. زيرا جملۀ «الآنَ حَصحَصَ الحَقُّ أنَا رَاوَدتُهُ عَن نَفسِهِ وَ إنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِين»، در افاده اين که او به يوسف عشق مى ورزيده، يقين آور است، وليکن گفتن اين که يوسف امتناع ورزيد، يقين آور نيست.
زيرا همسرش ممکن است پيش خود خيال کند که او، اين حرف را براى دلخوشى من مى زند، و مى خواهد سوء ظنّ مرا از بين ببرد. و حاصل آن که: اعتراف و شهادت اگر از همسر عزيز مى بود، غرضش رفع سوء ظنّ شوهر بود، در صورتى که نه تنها سوء ظنّ او را رفع نمى کند، بلکه او را دل چرکين تر هم مى سازد.
بعلاوه، بنابراين معناى جملۀ «وَ مَا أُبَرِّئُ نَفسِى...»، تکرار همان جملۀ «أنَا رَاوَدتُهُ عَن نَفسِهِ» مى شود، و حال آن که در ظاهر سياق خلاف آن استفاده مى شود. همه اين ها، صرف نظر از اشکالاتى بود که بر وجه قبلى وارد مى شد، زيرا همه آن ها بر اين وجه نيز وارد است.
رده:تفسیر المیزان