المیزان جلد۱۱ بخش۲۳
«وَ قَالَ الْمَلِکُ ائْتُونى بِهِ أَستَخْلِصهُ لِنَفْسى فَلَمَّا کلَّمَهُ قَالَ إِنَّک الْيَوْمَ لَدَيْنَا مَکِينٌ أَمِينٌ»:
معنى جملۀ «أستَخلِصهُ لِنَفسِى» اين است که: من او را از مقرّبان خود قرار مى دهم. و کلمۀ «مَکِينٌ»، به معناى صاحب مقام و منزلت است، و در جملۀ «فَلَمَّا کَلَّمَهُ»، حذف و اضمار به کار رفته و تقديرش، اين است که: وقتى يوسف را نزد شاه آوردند و او با وى گفتگو کرد، گفت: تو ديگر از امروز، نزد ما داراى مقام و منزلتى هستى.
و اين که حکم خود را مقيد به «امروز» کرد، براى اشاره به علّت حکم بود، و معنايش اين است که:
تو از «امروز»، که من به مکارم اخلاق و اجتناب از زشتى و فحشاء و خيانت و ظلم، و صبرت بر هر مکروه پى بردم، و فهميدم يگانه مردى هستى که به خاطر حفظ طهارت و پاکى نفست، حاضر شدى خوار و ذليل شوى، و مردى هستى که خداوند به تأیيدات غيبى خود اختصاصت داده، و علم به تأويل احاديث و رأى صائب و حزم و حکمت و عقل را به تو ارزانى داشته، داراى مقام و منزلت هستى، و ما تو را امين خود مى دانيم.
و از اين که به طور مطلق گفت: «مَکِينٌ أمِينٌ»، فهمانيد که اين مکانت و امانت تو عمومى است، و خلاصه حکمى که کرديم، هيچ قيد و شرطى ندارد.
و معناى آيه، اين است که پادشاه گفت:
يوسف را نزد من آريد تا خاص و خالص براى خودم قرارش دهم. و چون او را آوردند، و شاه با او تکلم کرد، گفت: تو امروز با آن کمالاتى که ما در تو ديديم، داراى مکانتى مطلق و امانتى بدون قيد و شرط هستى، و در آنچه بخواهى، آزاد و بر جميع شؤون مملکت امينى. و اين در حقيقت، حکم و فرمان وزارت و صدارت يوسف بود.
«قَالَ اجْعَلْنى عَلى خَزَائنِ الاَرْضِ إِنِّى حَفِيظٌ عَلِيمٌ»:
بعد از آن که شاه فرمان مکانت و امانت يوسف را به طور مطلق صادر کرد، يوسف از او درخواست نمود که او را به وزارت ماليه و خزانه دارى منصوب کند، و امور مالى کشور و خزانه هاى زمين را، که مراد از آن، همان سرزمين مصر بوده باشد، به وى محوّل نمايد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۲۷۴
و اگر اين درخواست را کرد، به اين منظور بود که امور مالى کشور و ارزاق را به مباشرت خود اداره کند، و ارزاق را جمع آورى نموده، براى سال هاى بعد که قهرا سال هاى قحطى خواهد بود و مردم دچار گرانى و گرسنگى خواهند شد، ذخيره نمايد، و خودش با دست خويش، آن ذخيره ها را در ميان مردم تقسيم کند، و به هر يک آن مقدارى که استحقاق دارد، بدهد، و از حيف و ميل جلوگيرى نمايد.
و خود، درخواست خويش را چنين تعليل کرد که: «من، حفيظ و عليم هستم». زيرا اين دو صفت از صفاتی است که متصدى آن، مقامى که وى درخواستش را کرده بود، لازم دارد، و بدون آن دو، نمى تواند چنان مقامى را تصدى کند. و از سياق آيات مورد بحث و آيات بعدش، بر مى آيد که پيشنهاد پذيرفته شد، و دست به کار آنچه مى خواست، گرديد.
ارادۀ الهی بر عزّت يافتن يوسف «ع»، بعد از همۀ سختی ها و توطئه ها
«وَ کَذَلِک مَکَّنَّا لِيُوسُف فى الاَرْضِ يَتَبَوَّأُ مِنهَا حَيْثُ يَشاءُ نُصِيبُ بِرَحمَتِنَا مَن نَشاءُ وَ لا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ»:
کلمۀ «تمکين»، به معناى قدرت دادن، و کلمۀ «تَبَوّء»، به معناى جاى گرفتن است. و کلمۀ «کَذَلِکَ»، اشاره است به داستانى که تا رسيدن يوسف به مقام عزيزى مصر بيان کرد، و آن، عبارت بود از:
زندانى شدنش که با وجود اين که غرض همسر عزيز از آن، تحقير و ذليل کردن يوسف بود، مع ذلک خداوند همان را وسيله عزّتش قرار داد، و ساير امور زندگی اش نيز، به همين منوال جريان داشت. پدرش، او را احترام کرد و برادران بر وى حسد برده، در چاهش انداختند، و به بازرگانان فروختند تا بدين وسيله، آن احترام را مبدّل به ذلت کنند.
خداى سبحان هم، همين مکر و حيله آنان را، وسيله عزّت او در خانه عزيز مصر قرار داد. زنان مصر، مخصوصا همسر عزيز، با وى خدعه کردند، و بناى مراوده را گذاشتند تا او را به منجلاب فسق و فجور بکشانند، خداوند، همين توطئه را وسيله بروز و ظهور عصمت و پاکى او قرار داد، و در آخر هم، زندان را که وسيله خوارى او بود، باعث عزّتش قرار داد.
و خداوند متعال، به همين داستان زندانى شدن و محروميت يوسف «عليه السلام» از اختلاط و آميزش آزادانه با مردم اشاره نموده و فرموده: «وَ کَذَلِکَ مَکَّنَّا لِيُوسُفَ فِى الأرضِ يَتَبَوَّءُ مِنهَا حَيثُ يَشَاءُ».
يعنى: ما اين چنين، زحمت زندان را که از او سلب آزادى اراده کرده بود، برداشتيم، و در نتيجه صاحب مشيتى مطلق و اراده اى نافذ گرديد، که مى توانست در هر بقعه اى و قطعه اى از زمين که بخواهد، منزل بگزيند.
پس اين جمله، به وجهى محاذى جملۀ «وَ کَذَلِکَ مَکَّنَّا لِيُوسُفَ فِى الأرضِ وَ لِنُعَلِّمَهُ مِن تَأوِيلِ الأحَادِيثِ وَ اللّهُ غَالِبٌ عَلَى أمرِهِ» که قبلا درباره وارد شدن يوسف به خانه عزيز فرموده بود، قرار گرفته است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۲۷۵
و با اين مقايسه، اين معنا روشن مى گردد که جملۀ «نُصِيبُ بِرَحمَتِنَا مَن نَشَاءُ» در اين جا، به معناى جمله «وَ اللّهُ غَالِبٌ عَلَى أمرِهِ» در آن جاست. و معلوم مى شود که مراد اين است که خداى سبحان، وقتى بخواهد رحمت خود را به شخصى برساند، کسى در خواستن او معارضه ندارد، و هيچ مانعى نمى تواند او را از به کار بردن اراده و خواستش جلوگيرى کند.
و اگر سببى از اسباب، مى توانست که مشيّت خدا را در مورد احدى باطل سازد، هر آينه درباره يوسف اين کار را مى کرد. زيرا در خصوص او تمامى اسباب، آن هم سبب هايى که هر کدام جداگانه در ذليل کردن وى کافى بود، دست به دست هم دادند، و مع ذلک نتوانستند او را ذليل کنند، بلکه بر خلاف جريان اسباب، خداوند، او را بلند و عزيز کرد.
آرى، «حکم، تنها از آنِ خداست».
و اين که فرموده: «وَ لَا نُضِيعُ أجرَ المُحسِنِينَ»، اشاره است به اين که اين تمکين اجرى بوده که خداوند به يوسف داد، و وعدۀ جميلى است که به هر نيکوکارى مى دهد، تا بدانند او، اجرشان را ضايع نمى کند.
«وَ لاَجْرُ الاَخِرَةِ خَيرٌ لِّلَّذِينَ آمَنُوا وَ کانُوا يَتَّقُونَ»:
يعنى: اجر آخرت، براى اولياى از بندگان اوست. پس در حقيقت، اين جمله، وعدۀ جميلى است که خداوند به خصوص اولياى خود، که يوسف يکى از ايشان است، مى دهد.
دليل بر اين که اين جمله، وعدۀ به عموم مؤمنان نيست، جمله حاليه «وَ کَانُوا يَتَّقُون» است، که دلالت دارد بر اين که ايمان ايشان، که همان حقيقت ايمان است، لامحاله مسبوق به تقواى استمرارى ايشان بوده، آن هم تقواى حقيقى، و (معلوم است که) چنين تقوايى، بدون ايمان تحقق نمى يابد.
پس ايمان بعدى، ايمان بعد از ايمان و تقواست، و چنين ايمانى، همان اجراى ولايت اللّه است، که درباره اش فرموده: «ألَا إنّ أولِيَاءَ اللّهِ لَا خَوفٌ عَلَيهِم وَ لَا هُم يَحزَنُونَ * الَّذِينَ آمَنُوا وَ کَانُوا يَتَّقُونَ * لَهُمُ البُشرَى فِى الحَيَوةِ الدُّنيُا وُ فِى الآخِرَةِ».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۲۷۶
بحث روايتى
در تفسير قمى آمده که: پادشاه، خوابى ديد و به وزراى خود چنين نقل کرد که:
من در خواب ديدم هفت گاو چاق را که هفت گاو لاغر، آن ها را مى خوردند و نيز، هفت سنبله سبز و سنبله هاى خشک ديگرى ديدم - امام صادق «عليه السّلام»، جمله «سَبعَ سُنبُلَات» را، «سَبعَ سَنَابِل» قرائت نمودند - آنگاه به وزراى خود گفت که: اى بزرگان مملکت! اگر از تعبير خواب سررشته داريد، مرا در رؤيايم نظر دهيد. ليکن کسى معنا و تأويل رؤياى او را ندانست.
«وَ قَالَ الَّذِى نَجَا مِنهُمَا وَ ادَّکَرَ بَعدَ أُمّةٍ»، يکى از دو تن يار زندانى يوسف که نجات يافته بود و آن روز بالاى سرِ پادشاه ايستاده بود، بعد از مدتى، به ياد رؤياى خود افتاد که در زندان ديده بود و گفت: «أنَا أُنَبِّئُکُم بِتَأوِيلِهِ فَأرسِلُون»: من شما را از تعبير اين خواب خبر مى دهم. اينک مرا بفرستيد، (او را مرخص کردند تا) به نزد يوسف آمد و گفت: «أيُّهَا الصِّدِّيقُ أفتِنَا فِى سَبَعَ بَقَرَاتٍ سِمَانٍ يَأکُلُهُنَّ سَبعٌ عِجَافٌ وَ سَبعَ سُنبُلَاتٍ خُضرٍ وَ أُخَرَ يَابِسَاتٍ».
يوسف در پاسخش گفت: «تَزرَعُونَ سَبعَ سِنِينَ دَأباً فَمَا حَصَدتُم فَذَرُوهُ فِى سُنبُلِهِ إلّا قَلِيلاً مِمَّا تَأکُلُونَ». يعنى: هفت سال پى در پى بکاريد و آنچه درو کرديد، در خوشه بگذاريد و مصرف نکنيد، مگر اندکى که مى خوريد، خرمن کرده مى کوبيد. چون اگر همه را بکوبيد، تا هفت سال نمى ماند. به خلاف اين که در سنبله بماند که در اين مدت آفتى نمى بيند.
آنگاه هفت سال ديگر، بعد از آن مى رسد که سال هاى سختى خواهد بود، و در آن مدت، آنچه که براى ايشان در سال هاى گذشته ذخيره کرده ايد، به مصرف مى رسانيد.
امام صادق «عليه السّلام» فرموده: آيه به جاى «مَا قَدَّمتُم»، به صورت «مَا قَرَّبتُم» نازل شده بود. سپس بعد از آن چند سال، سالى فرا مى رسد که مردم در آن يارى مى شوند، و در آن، باران بر آنان مى بارد.
امام «عليه السّلام» فرمود: مردى نزد على اميرالمؤمنين «عليه السّلام»، کلمۀ «يَعصِرُون» را به بناى معلوم و مبنى بر فاعل قرائت کرد. حضرت فرمود: واى بر تو، چه چيز را مى فشرند، آب انگور را براى شراب؟ مرد عرض کرد: يا اميرالمؤمنين! پس چگونه قرائت کنم؟
فرمود: آيه به صورت «يُعصَرُون»، به بناى مجهول و مبنى بر مفعول نازل شده، و معنايش اين است که: در آن سال و بعد از سال هاى قحطى، باران داده مى شوند، به دليل اين که در جاى ديگر قرآن فرموده: «وَ أنزَلنَا مِنَ المُعصِرَاتِ مَاءً ثَجَّاجاً».
فرستادۀ يوسف، نزد پادشاه برگشته، پيغام و دستور العمل را براى او باز گفت. پادشاه گفت: او را نزد من آريد. فرستاده اش، نزد يوسف آمده، از او خواست که به دربار مصر بيايد. (يوسف) گفت: به سوى صاحبت برگرد و از او بپرس داستان زنانى که دست هاى خود را پاره کردند، چه بود، که همانا پروردگار من، به کيد ايشان عالِم است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۲۷۷
پادشاه، زنان نامبرده را در يک جا جمع کرده، پرسيد: جريان شما در آن روزها که با يوسف و بر خلاف ميل او مراوده مى کرديد، چگونه بود؟ گفتند: خدا منزّه است که ما کمترين عيب و عمل زشتى از او نديديم.
همسر عزيز گفت: الآن حق روشن و برملا گرديد. آرى، من با او و برخلاف ميل او مراوده داشتم، و او از راستگويان است. و اين را بدان جهت گفتم که او بداند من در غيابش خيانتش نکردم، و اين که خدا کيد خيانتکاران را هدايت نمى کند - و معناى اين جمله، از کلمات زليخا اين است که: اين اعتراف را بدان سبب کردم تا يوسف بداند اين بار مانند سابق، بر عليه او دروغ نگفتم - سپس اضافه کرد: من نفس خود را تبرئه نمى کنم، زيرا نفس، وادارندۀ به زشتی هاست، مگر آن که پروردگارم رحم کند.
آنگاه پادشاه گفت: او را نزد من آريد تا او را از نزديکان خود قرار دهم. پس وقتى نگاهش به يوسف افتاد، گفت: تو امروز نزد ما داراى مکانت و منزلتى، و نزد ما امين مى باشى. هر حاجتى دارى، بگو.
يوسف گفت: مرا بر خزانه هاى زمين بگمار، که من نگهبان و دانايم. يعنى مرا بر کندوها و انبارهاى آذوقه بگمار. او هم، يوسف را مصدر آن کار کرد، و همين است مقصود از اين که فرمود: «وَ کَذَلِکَ مَکَّنَّا لِيُوسُفَ فِى الأرضِ يَتَبَوَّءُ مِنهَا حَيثُ يَشَاءُ».
مؤلف: اين که صاحب تفسير قمى گفتند که امام صادق «سَبعَ سَنَابِل» قرائت کرده، منافى با روايت عياشى است که از ابن ابى يعفور، از آن جناب نقل کرده که «سَبعَ سُنبُلَات» قرائت کرده اند. البته اين به نقلى است که تفسير برهان، از عياشى کرده، و گرنه در نسخه چاپى خود عياشى نيز، «سَبعَ سَنَابِل» آمده.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۲۷۸
و اين که گفت امام فرمود: آيه به صورت «مَا قَرَّبتُم» نازل شده، مقصود اين است که «مَا قَدَّمتُم» به حسب تنزيل، به معناى تقريب است، و اين که فرمود: آيه به صورت «وَ فِيهِ يُعصَرُون»، به بناى مجهول و مبنى بر مفعول نازل شده و معنايش اين است که مردم در آن سال باران داده مى شوند، دلالت دارد بر اين که آن جناب، کلمۀ «يُغَاث» را از ماده «غَوث»، به معناى يارى گرفته، نه از ماده «غَيث»، که به معناى باران است.
و اين معنا را، عياشى نيز، در تفسير خود، از على ابن معمر، از پدرش، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده است و اين که فرمود: «معناى اين جمله از کلمات زليخا، اين است که: اين اعتراف را بدان سبب کردم...»، ظاهر اين است که امام «عليه السّلام»، جملۀ «ذَلِکَ لِيَعلَمَ أنِّى لَم أخُنهُ بِالغَيب... إنَّ رَبِّى غَفُورٌ رَحِيمٌ» را از کلام همسر عزيز دانسته. و خواننده محترم بيانى را که در اين خصوص گذرانديم، به خاطر دارد.
اشکالات دو روايت نبوى اهل سنت، درباره يوسف «ع»
و در الدّرالمنثور است که فاريابى و ابن جرير و ابن ابى حاتم و طبرانى و ابن مردويه، به چند طريق، از ابن عباس روايت کرده اند که گفت:
رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» فرمود: من از صبر و بزرگوارى برادرم يوسف در عجبم، خدا او را بيامرزد. براى اين که فرستادند نزد او تا درباره خواب پادشاه نظر دهد (و او هم بدون هيچ قيد و شرطى نظر داد)، و حال آن که اگر من جاى او بودم، نظر نمى دادم، مگر به شرطى که مرا از زندان بيرون بياورند.
و نيز، از صبر و بزرگوارى او در عجبم، از آن که از ناحيه پادشاه آمدند تا از زندان بيرونش کنند، باز هم بيرون نرفت، تا آن که بى گناهى خود را اثبات کرد، و حال آن که اگر من بودم، بى درنگ به سوى درِ زندان مى دويدم، ولى او مى خواست بى گناهى خود را اثبات کند، خدايش بيامرزد.
مؤلف: اين معنا، به طريق ديگرى نيز روايت شده، و از طرق اهل بيت «عليهم السلام» هم، روايتى آمده که عياشى، آن را در تفسير خود، از ابان، از محمّد بن مسلم، از يکى از دو امام - امام باقر و يا امام صادق «عليهما السّلام» نقل کرده که فرمود:
رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» فرمود: اگر من جاى يوسف بودم، در آن موقع که فرستاده پادشاه نزدش آمد، تا خواب وى را تعبير کند، تعبير نمى کردم، مگر به شرطى که مرا از زندان خلاص کند. و من از صبر يوسف در برابر کيد همسر پادشاه در عجبم، که تا چه اندازه صبر کرد، تا سرانجام خداوند، بى گناهی اش را ظاهر ساخت.
مؤلف: اين روايت نبوى - که هم به طرق اهل سنت و هم به طرق اهل بيت «عليهم السلام» نقل شده - خالى از اشکال نيست. زيرا در آن، يکى از دو محذور هست: يا طعن و عيبجويى از يوسف، و يا طعن بر خود رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۲۷۹
طعن بر يوسف به اين که بگوييم:
در توسل و چاره جويى براى نجات از زندان، تدبير خوبى به کار نبرده، و حال آن که بهترين تدبير، همان تدبيرى بود که او به کار برد. چون آن جناب، هدفش صرف بيرون آمدن از زندان نبود، زيرا همسر عزيز و همچنين زنان اشراف مصر از خدا مى خواستند او نسبت به خواست و هواى دل آنان موافقت کند، و ايشان بى درنگ آزادش سازند، و اصلا اگر موافقت مى کرد، به زندان نمى افتاد.
به زندانش انداختند تا مجبور به موافقتش کنند. و او، در چنين محيطى، از خدا خواست تا به زندان بيفتد و گفت: «رَبِّ السِّجنُ أحَبُّ إلَىَّ مِمَّا يَدعُونَنِى إلَيه»، بلکه خواست او اين بود که اگر بيرون مى آيد، در جو و محيطى قرار گيرد که ديگر آن پيشنهادهاى نامشروع به او نشود، و نيز محيط بر بى گناهى او در زندانى شدنش واقف گردد، و در درجه سوم، وقتى بيرون مى آيد، باز به صورت يک غلام درنيايد، بلکه در رتبه اى قرار گيرد که لايق شأنش باشد.
و لذا نخست در همان زندان، به دنبال رؤياى پادشاه، وظيفه اى را که يک نفر زمامدار نسبت به ارزاق رعيت و حفظ و نگهدارى آن دارد، بيان نمود، و بدين وسيله، زمينه اى فراهم کرد که شاه بگويد: «أُئتُونِى بِهِ: او را نزد من آريد». و در درجه دوم، وقتى آمدند و گفتند که برخيز تا از زندان بيرون و به نزد پادشاه رويم، امتناع ورزيد، و بيرون آمدن خود را مشروط بر اين کرد که شاه، ميان او و زنان اشرافى مصر، به عدل و داد حکم کند.
و با اين عمل، زمينه اى چيد که نتيجه اش آن شد که شاه بگويد: «أئتُونِى بِهِ أستَخلِصهُ لِنَفسِى: او را نزد من آريد، تا از مقربان خود قرارش دهم». حال آيا چنين تدبيرى قابل طعن است؟ و يا آن که بهترين تدبيرى است که براى رسيدن به عزّت، و نجات از بردگى و رسيدن به مقام عزيزى مصر و گسترش دادن عدل و احسان در زمين، ممکن است تصوّر شود؟
قطعا بهترين تدبير است که علاوه بر آن آثار، اين نتيجه را هم داشت که پادشاه و کرسى نشينان او، در خلال اين آمد و شدها، به صبر و عزم آهنين و تحمّل طاقت فرساى او در راه حق و نيز به علم فراوان و حکم قاطع و محکم وى، پى بردند.
و اما طعن بر رسول خدا، به اين که بگوييم:
آن جناب فرموده باشد اگر من جاى يوسف بودم، به قدر او صبر نمى کردم. با اين که گفتيم در اين صبر و تحمل، حق با يوسف بود، و آيا نسبت دادن چنين کلامى به آن جناب، معنايش اعتراف به اين نيست که يکى از خصوصيات پيغمبر اکرم، اين است که نمى توانست در مواردى که صبر واجب و لازم است، صبر کند؟!
چرا، معنايش همين است و حاشا بر آن جناب که مردم را به چنين صبرى توصيه کند و خودش، از انجام آن عاجز باشد، و چگونه عاجز بود و حال آن که قبل از هجرتش و همچنين بعد از آن، در راه خدا و در برابر اذيت ها و شکنجه هاى مردم، آن چنان صبر کرد که خداى تعالى، به مثل آيه «وَ إنَّکَ لَعَلَى خُلُقٍ عَظِيم»، ثناخوانی اش کرد.
رواياتى در ذيل آیه: «ذَلِکَ لِيَعلَمَ أنِّى لَم أخُنهُ بِالغَيب»
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۲۸۰
و نيز در الدّرالمنثور است که حاکم، در تاريخ خود و ابن مردويه و ديلمى، از انس روايت کرده اند که گفت:
رسول خدا آيه «ذَلِکَ لِيَعلَمَ أنِّى لَم أخُنهُ بِالغَيب» را قرائت کرده و فرمودند: وقتى يوسف اين حرف را زد، جبرئيل به او گفت: اى يوسف! يادت مى آيد که تو نيز قصد زليخا را کردى؟ يوسف گفت: «وَ مَا أُبَرِّئُ نَفسِى».
مؤلف: اين معنا، در روايات متعددى، قريب به هم نقل شده.
از آن جمله، روايت ابن عباس است که: وقتى يوسف اين حرف را زد، جبرئيل به او طعنه زد و گفت: «آرى، خيانت نکردى، حتى آن موقعى که قصد او را کردى».
و روايت حکيم بن جابر است که دارد: جبرئيل گفت: «آرى، خيانت نکردى، حتى آن موقعى که بند شلوار را باز کردى»،.
و همچنين نظير آن، روايات ديگرى از مجاهد و قتاده و عکرمه و ضحاک و ابن زيد و سدى و حسن و ابن جريح و ابى صالح و غير ايشان آمده.
و ما در بيان سابق گذرانديم که اين روايات، از روايات جعلى است که مخالف با صريح قرآن است.
آرى، حاشا بر مقام يوسف صديق اين که در گفتار «لَم أخُنهُ بِالغَيب» دروغ گفته و آنگاه بعد از طعنه جبرئيل، دروغ خود را اصلاح کرده باشد.
زمخشرى، در کشاف گفته: هرزه سرايان، رواياتى جعلى به هم بافته و چنين پنداشته اند که وقتى يوسف گفت: «لَم أخُنهُ بِالغَيب»، جبرئيل گفت: «آرى، و نه آن وقت که قصد او کردى»، و خود زليخا گفت: آرى، و نه آن موقع که بند زير جامه ات را باز کردى!
و اين هرزه سرایی ها، به خاطر آن است که اينان، نه تنها از بهتان بستن به خدا و رسولش باکى ندارند، بلکه در اين عمل، با يکديگر کورس و مسابقه مى گذاشتند.
و در تفسير عياشى، از سماعه نقل کرده که گفت: من از او سؤال کردم که مقصود از «رَبِّک» در جملۀ «برگرد به سوى صاحب و خدايت» کيست؟ فرمود: مقصود «عزيز» است.
مؤلف: و در تفسير برهان، از طبرسى، در کتاب نبوت و او، به سند خود، از احمد بن محمد بن عيسى، از حسن بن على بن الياس روايت کرده که گفت:
من از حضرت رضا «عليه السّلام» شنيدم که مى فرمود: يوسف به جمع آورى آذوقه پرداخت، و در آن هفت سال فراوانى، طعام هاى اندوخته را انبار کرد، و چون اين چند سال سپرى شد و سال هاى قحطى فرا رسيد، يوسف شروع کرد به فروختن طعام.
در سال اول، در برابر نقدينه از درهم و دينار. و در مصر و اطراف آن، هيچ درهم و دينارى نماند، مگر آن که همه مِلک يوسف شد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۲۸۱
و در سال دوم، در برابر زيورها و جواهرات. و در نتيجه، در مصر و اطرافش زيور و جواهرى هم نماند، مگر آن که به مِلک يوسف در آمد.
و در سال سوم، طعام را در ازاى دام ها و چارپايان فروخت، و دام و چارپايى نماند، مگر آن که مِلک او شد.
در سال چهارم، آن را در ازاى غلامان و کنيزان فروخت، در نتيجه، غلام و کنيزى هم در مصر و پيرامونش نماند، مگر آن که همه در مِلک يوسف در آمدند.
و در سال پنجم، طعام را به قيمت خانه ها و عرضه ها فروخت و ديگر خانه و عرصه اى در مصر و پيرامونش نماند، مگر آن که آن نيز مِلک وى شد.
در سال ششم، در ازاى مزرعه ها و نهرها فروخت، و ديگر در مصر و پيرامونش، مزرعه و نهرى نماند، مگر آن که مِلک وى شد.
و در سال آخر، که سال هفتم بود، چون براى مصريان چيزى نمانده بود، ناگزير طعام را به ازاى خود خريدند، و تمامى سکنۀ مصر و پيرامون آن، بردۀ يوسف شدند.
و چون احرار و عبيد ايشان، همه مِلک يوسف شد، گفتند: ما هيچ مُلک و سلطنتى، مانند مُلک و سلطنتى که خدا به اين پادشاه داده، نديده و نشنيده ايم، و هيچ پادشاهى سراغ نداريم که علم و حکمت و تدبير اين پادشاه را داشته باشد.
پس يوسف به پادشاه گفت: حال نظرت درباره اين نعمت ها که پروردگار من در مصر و پيرامونش به من ارزانى داشته چيست؟ رأى خود را بگو و بدان که من ايشان را از گرسنگى نجات ندادم، تا مالکشان شوم، و اصلاحشان نکردم، تا فاسدشان کنم و نجاتشان ندادم، تا خود بلاى جان آنان باشم، ليکن خداوند به دست من نجاتشان داد. پادشاه گفت: رأى، براى توست.
يوسف گفت: من خدا و تو را شاهد مى گيرم که تمامى اهل مصر را آزاد کرده و اموال ايشان را به ايشان برگرداندم، و همچنين اختيارات و سلطنت و مهر و تخت و تاج تو را نيز به تو برگرداندم، به شرطى که جز به سيرت من نروى، و جز به حکم من حکم نکنى.
پادشاه گفت: اين خود، توبه و افتخار من است که جز به سيرت تو، سير نکنم و جز به حکم تو، حکمى نرانم و اگر تو نبودى، امروز بر تو سلطنتى نداشته و در دوران چهارده ساله گذشته نمى توانستم مملکت را اداره کنم و اين تو بودى که سلطنت مرا به بهترين وجهى که تصوّر شود، عزّت و آبرو دادى، و اينک من شهادت مى دهم بر اين که معبودى نيست جز خدای تعالى، و او تنها و بدون شريک است، و شهادت مى دهم که تو فرستاده اويى، و از تو تقاضا دارم که بر وزارت خود باقى باشى، که تو نزد ما مکين و امينى.
مؤلف: روايات در اين مقام بسيار است، اما چون اغلب آن ها، ربطى به غرض تفسيرى ما ندارند، لذا از نقل آن ها خوددارى مى کنيم .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۲۸۲
رواياتى در ذيل «اجعَلنِى عَلَى خَزَائِنِ الأرض...»
و در تفسير عياشى آمده که سليمان، از سفيان نقل مى کند که مى گويد: به امام صادق «عليه السلام» عرض کردم: آيا جايز نيست که آدمى خود را تزکيه نمايد (و از خوبى خود تعريف کند)؟
فرمود: در صورتى که ناگزير شود، جايز است. مگر نشنيده اى گفتار يوسف را که به پادشاه مصر گفت: «اجعَلنِى عَلَى خَزَائِنِ الأرضِ إنِّى حَفِيظٌ عَلِيمٌ»، و همچنين گفتار عبد صالح را که گفت: «إنِّى لَکُم نَاصِحٌ أمِينٌ»؟
مؤلف: ظاهرا مقصود آن جناب، از عبد صالح، همان هود پيغمبر است که به قوم خود گفته بود: «أُبَلِّغُکُم رِسَالَاتِ رَبِّى وَ أنَا لَکُم نَاصِحٌ أمِينٌ».
و در عيون، به سند خود، از عياشى روايت کرده که گفته است: محمّد بن نصر، از حسن بن موسى روايت کرده که گفت: اصحاب ما از حضرت رضا «عليه السلام» روايت کرده اند که مردى به آن جناب عرض کرد: خدا اصلاحت کند، بفرما ببينم چگونه کار شما با مأمون بدين جا بينجاميد؟ (و گويا سائل عمل آن جناب را با مأمون عملى ناپسند مى پنداشته).
و لذا حضرت ابى الحسن رضا «عليه السّلام» فرمود: بگو ببينم از پيغمبر و وصى، کداميک از ديگرى افضل اند؟ مرد عرض کرد: پيغمبر، افضل از وصى است. فرمود: حال بگو ببينم مشرک افضل است و يا مسلم؟ عرض کرد: البته مسلم.
فرمود: عزيز مصر مشرک، و يوسف وزير او پيغمبر بود، و اين مأمون، مسلمان است و من وصى. يوسف از عزيز خواست تا او را مسؤول امور مالى کند و گفت: «استَعمِلنِى عَلَى خَزَائِنِ الأرضِ إنِّى حَفِيظٌ عَلِيمٌ»، ولى من چنين تقاضايى که نکردم هيچ، بلکه مأمون مرا در قبول اين ولايت عهدى مجبور کرد. آنگاه در معناى جملۀ «حَفِيظٌ عَلِيمٌ» فرمود: يعنى حافظ بر اموال، و عالم به هر زبانم.
مؤلف: اين که فرمود: «استَعمِلنِى عَلَى خَزَائِنِ الأرض»، مقصود آن جناب، نقل به معناى آيه است. و اين روايت را، عياشى نيز در تفسير خود آورده. معانى الاخبار هم، آخر آن را از فضل بن ابى قره، از امام صادق «عليه السلام» نقل کرده است.
رده:تفسیر المیزان