تفسیر المیزان

«وَ لَمَّا فَتَحُوا مَتَاعَهُمْ وَجَدُوا بِضاعَتَهُمْ رُدَّت إِلَيهِمْ ...»: کلمۀ «بَغى»، به معناى طلب کردن است، و بيشتر در طلب شرّ استعمال مى شود، و «بغى»، به معناى ظلم و زنا نيز از همين باب است. در مجمع البيان مى گويد: کلمۀ «ميره» به معناى طعام هايى است که از شهرى به شهر ديگر حمل و نقل مى شود، «مِرتُهُم»، معنايش اين است که: من جهت ايشان از شهر ديگرى طعام وارد کردم، و همچنين مضارعش «اميرهم»، و مصدرش «ميراً» و نيز «إمتَرتُهُم إمتِياراً»، که باب افتعال آن است. و اين که گفتند: «يَا أبَانَا مَا نَبغِى»، استفهامى است که از پدر کردند و به آيه چنين معنا مى دهد که: وقتى بار و بنه خود را باز کرده و کالاى خود را در ميان طعام خود يافتند، و فهميدند که عمدا به ايشان برگردانيده اند، به پدر گفتند: ما ديگر بيش از اين چه مى خواهيم؟ ما وقتى به مصر مى رفتيم، منظورمان خريدن طعام بود. نه تنها طعام را به سنگ تمام به ما دادن،د بلکه کالاى ما را هم به ما برگردانيدند، و اين خود، بهترين دليل است بر اين که منظور «عزيز»، احترام ما است. نه اين که قصد سويى به ما داشته باشد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۲۹۵ پس اين که گفتند: «يَا أبَانَا مَا نَبغِى هَذِهِ بِضَاعَتُنَا رُدَّت إلَينَا»، منظورشان دلخوش ساختن پدر بود، تا شايد بدين وسيله به فرستادن برادرشان رضايت دهد، و از ناحيه «عزيز» مطمئن باشد که قصد سويى ندارد، و از ناحيه خود ايشان هم مطمئن باشد که همان طور که وعده دادند، حفظش خواهند کرد. و به همين جهت، دنبال جمله مزبور گفتند: «وَ نَمِيرُ أهلَنَا وَ نَحفَظُ أخَانَا وَ نَزدَادُ کَيلَ بَعِيرٍ ذَلِکَ کَيلٌ يَسِيرٌ». و معناى «ذَلِکَ کَيلٌ يَسِيرٌ»، اين است که: اين کيلى است آسان. بعضى از مفسران گفته اند: کلمۀ «ما» در جملۀ «مَا نَبغِى»، ماى نفى است، و معناى جمله اين است که: منظور ما از آنچه که درباره عزيز و پذيرايى و احترامش گفتيم، دروغ بافى نبود. به شهادت اين که اين سرمايه ما است که به ما برگشته. و همچنين، بعضى گفته اند: کلمۀ «يَسِير»، به معناى اندک است و معناى جمله، اين است که: اين کيل طعامى که ما با خود آورده ايم، کيل اندکى است، و ما را کافى نيست، ناگزير بايد برادر را هم همراه ببريم تا سهم او را هم بگيريم. «قَالَ لَنْ أُرْسِلَهُ مَعَکُمْ حَتى تُؤْتُونِ مَوْثِقاً مِّنَ اللَّهِ لَتَأْتُنَّنى بِهِ إِلّا أَن يُحَاط بِکُمْ فَلَمَّا آتَوْهُ مَوْثِقَهُمْ قَالَ اللَّهُ عَلى مَا نَقُولُ وَکِيلٌ»: کلمۀ «موثِق» (به کسرثاء)، به معناى چيزى است که مورد وثوق و اعتماد قرار گيرد، و «مَوثِقاً مِنَ اللّه»، امرى است که هم مورد اعتماد باشد و هم مرتبط و وابسته به خدای تعالى، و آوردن وثيقه الهى و يا دادن آن، به اين است که انسان را بر امرى الهى و مورد اطمينان از قبيل عهد و قسم مسلط کند، به نحوى که (احترام خدا در آن) به منزله گروگانى باشد. آرى، معاهدى که عهد مى بندد و قسم خورنده اى که سوگند مى خورد و مى گويد: «عَاهَدتُ اللهَ أن أفعَلُ کَذَا: با خدا عهد بستم که فلان کار را بکنم»، و يا مى گويد: «بِاللّهِ لَأفعَلَنَّ کَذَا: به خدا سوگند که اين کار را مى کنم»، احترام خدا را نزد طرف مقابلش گروگان مى گذارد، به طورى که اگر به گفته خود وفا نکند، نسبت به گروگانش زيانکار شده و در نتيجه احترام خداى را از بين برده و در نزد او، مسؤول هست. کلمۀ «احاطه»، از مادۀ «حَاطَ»، به معناى حفظ است، و ديوار را هم از جهت اين که مکانى را محصور و محفوظ مى کند، «حايط» مى گويند، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۲۹۶ و خدا را از اين جهت «مُحيط به کُلّ شَئ» مى گويند، که بر هر چيز مسلط و آن را از هر جهت حافظ است، و هيچ موجودى و هيچ جزئى از موجودات، از تحت قدرت او بيرون نيست. و وقتى گفته مى شود: فلانى را بلا و مصيبت احاطه کرده، معنايش اين است که به طورى به وى روى آورده، که تمامى درهاى نجات را به رويش بسته است، و ديگر گريزگاهى ندارد. و نيز از همين باب است که مى گويند: «فُلَانٌ أُحِيطَ بِهِ»، يعنى: فلانى هلاک و يا فاسد شد و يا درهاى نجات و خلاصى به رويش بسته گرديد. خداى تعالى هم فرموده: «وَ أُحِيطَ بِثَمَرِهِ فَأصبِحِ يُقلِّبُ کَفَّيهِ عَلَى مَا أنفَقَ فِيهَا». و نيز فرموده: «وَ ظَنُّوا أنَّهُم أُحِيطَ بِهِم دَعَوُا اللّهَ مُخلِصِينَ لَهُ الدِّين». و به همين معنا است جملۀ مورد بحث: «إلّا أن يُحَاطَ بِکُم». يعنى مگر آن که دچار آن چنان گرفتارى شويد که به کلى قدرت و استطاعت را از شما سلب کند، و ديگر نتوانيد فرزندم را برگردانيد. معناى توسل به خدا، لغو و بى اثر دانستن اسباب و وسائط نيست کلمه «وکيل»، از وکالت است که به معناى تسلط بر امرى است که بازگشت آن به غير شخص وکيل است، ولى وکيل، قائم به آن امر و مباشر در آن است. توکيل کردن ديگرى هم به همين معنا است که او را در کارى تسلط دهد تا او به جاى خودش آن کار را انجام دهد، و توکل بر خدا به معناى اعتماد بر او و اطمينان به او در امرى از امور است. و توکيل خدای تعالى و توکل بر او، در امور به اين عنايت نيست که او خالق و مالک و مدبّر هر چيز است، بلکه به اين عنايت است که خداوند اجازه داده است تا هر امرى را به مصدرش و هر فعلى را به فاعلش نسبت دهند، و چنين نسبتى را به نحوى از تمليک، ملک ايشان کرده، و اين مصادر در اثر و فعل، اصالت و استقلال ندارند و سبب مستقل، تنها خداى سبحان است، که بر هر سببى غالب و قاهر است. بنابراين، رشد فکرى آن است که وقتى انسان امرى را اراده مى کند و به منظور رسيدن به آن، متوسل به اسباب عادى اى که در دسترس اوست، مى شود، در عين حال چنين معتقد باشد که تنها سببى که مستقل به تدبير امور است، خداى سبحان است، و استقلال و اصالت را از خودش و از اسبابى که در طريق رسيدن به آن امر به کار بسته نفى نموده، بر خدا توکل و اعتماد کند. پس معلوم شد که معناى توکل اين نيست که انسان نسبت امور را به خودش و يا به اسباب، قطع و يا انکار کند، بلکه معنايش اين است که خود و اسباب را مستقل در تأثير ندانسته و معتقد باشد که استقلال و اصالت منحصرا از آنِ خداى سبحان است، و در عين حال سببيت غير مستقله را براى خود و براى اسباب قائل باشد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۲۹۷ و لذا مى بينيم يعقوب «عليه السّلام»، به طورى که آيات مورد بحث حکايت مى کند، در عين توکلش بر خدا، اسباب را لغو و مهمل ندانسته و به اسباب عادى تمسک مى جويد. نخست با فرزندان درباره برادرشان گفتگو نموده، سپس از ايشان پيمانى خدايى مى گيرد، آنگاه بر خدا توکل مى کند، و همچنين در وصيتى که در آيه بعدى آمده، نخست سفارش مى کند از يک دروازه وارد مصر نشوند، بلکه از درهاى متعدد وارد شوند، و آنگاه بر پروردگارش، خداى متعال توکل مى کند. پس خداى سبحان، بر هر چيز وکيل است، از جهت امورى که نسبتى با آن چيز دارند، همچنان که او ولىّ هر چيز است از جهت استقلالش به قيام بر امور منسوب به آن چيز، و خود آن امور عاجزند از قيام به امور خود، با حول و قوّه خود، و نيز او ربّ هر چيز است، از جهت اين که مالک و مدبّر آن است. معناى آيه اين است که: يعقوب «عليه السّلام» به فرزندان خود گفت: «لَن أُرسِلَهُ مَعَکُم» هرگز برادرتان را با شما روانه نمى کنم، «حَتّى تُؤتُونَ مَوثِقاً مِنَ اللّه: تا آن که ميثاقى را از خدا که من به آن وثوق و اعتماد کنم، بياوريد و به من بدهيد». حال يا عهدى ببنديد و يا سوگند بخوريد که «لَتَأتُنَنِّى بِهِ: او را برايم مى آوريد»، و از آن جايى که اين پيمان منوط به قدرت فرزندان بوده، بناچار صورت اضطرارشان را استثناء نموده، گفت: «إلّا أن يُحَاطَ بِکُم: مگر آن که از شما سلب قدرت شود». «فَلَمّا آتَوهُ مَوثِقَهُم: بعد از آن که ميثاق خود را برايش آوردند»، يعقوب «عليه السّلام» گفت: «اللّهُ عَلى مَا نَقُولُ وَکِيل: خدا بر آنچه ما مى گوييم، وکيل باشد». يعنى ما همگى قول و قرارى بستيم، چيزى من گفتم و چيزى شما گفتيد، و هر دو طرف در رسيدن به غرض، بر اسباب عادى و معمولى متمسک شديم. اينک بايد هر طرفى به آنچه که ملزم شده، عمل کند. (من برادر يوسف را بدهم و شما هم او را به من برگردانيد). حال اگر کسى تخلف کرد، خدا او را جزا دهد و داد طرف مقابلش را از او بستاند. چرا يعقوب «ع»، به پسرانش سفارش کرد: از يک دروازه وارد نشوند «وَ قَالَ يَا بَُنىَّ لا تَدْخُلُوا مِن بَابٍ وَاحِدٍ وَ ادْخُلُوا مِنْ أَبْوَابٍ مُّتَفَرِّقَةٍ ...»: اين کلامى است که يعقوب به فرزندان خود گفته است، وقتى که فرزندانش آن موثق را که پدر از ايشان خواسته بود آورده و آماده کوچ کردن به سوى مصر بودند. و از سياق داستان چنين استفاده مى شود که: يعقوب از جان فرزندان خود که يازده نفر بودند، مى ترسيده. نه اين که از اين ترسيده باشد که عزيز مصر ايشان را در حال اجتماع و صف بسته ببيند، زيرا يعقوب «عليه السّلام» مى دانست که عزيز مصر، همه آن ها را نزد خود مى طلبد، و ايشان، در يک صف يازده نفرى در برابرش قرار مى گيرند، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۲۹۸ و عزيز هم مى داند که ايشان، همه برادران يکديگر و فرزندان يک پدرند. اين جاى ترس نيست، بلکه ترس يعقوب، به طورى که ديگران هم گفته اند، از اين بوده که مردم ايشان را که برادران از يک پدرند، در حال اجتماع ببينند و چشم بزنند، و يا بر آنان حسد برده (و براى خاموش ساختن آتش حسد خود، وسيله از بين بردن آنان را فراهم سازند)، و يا از ايشان حساب ببرند و براى شکستن اتفاقشان توطئه بچينند، يا به قتلشان برسانند و يا بلاى ديگرى بر سرشان بياورند. و جملۀ «وَ مَا أُغنِى عَنکُم مِنَ اللّهِ مِن شَئٍ إنِ الحُکمُ إلّا للّه»، خالى از دلالت و يا حداقل إشعار بر اين معنا نيست که يعقوب «عليه السّلام» از اين حوادثى که احتمال مى داده، جدّاً مى ترسيده. گويا (و خدا داناتر است) در آن موقع که فرزندان، مجهز و آماده سفر شدند، و براى خداحافظى در برابرش صف کشيدند، اين را به طور الهام درک کرد که اين پيوستگى، آن هم با اين وضع و هيأت جالبى که دارند، به زودى از بين مى رود و از عدد ايشان کم مى شود. و چون چنين معنايى را احساس کرد، لذا سفارش کرد که هرگز تظاهر به اجتماع نکنند، و زنهارشان داد که از يک دروازه وارد شوند، و دستور داد تا از درهاى متفرق وارد شوند، تا شايد بلاى تفرقه و کم شدن عدد، از ايشان دفع شود. سپس به اطلاق کلام خود رجوع نموده، از آن جايى که ظهور در اين داشت که وارد شدن از درهاى متعدد، سبب اصيل و مستقلى است براى دفع بلا - و هيچ مؤثرى در وجود به جز خداى سبحان در حقيقت نيست - لذا کلام خود را به قيدى که صلاحيت آن را دارد، مقيد نموده، چنين خطاب کرد: «وَ مَا أُغنِىَ عَنکُم مِنَ اللّهِ مِن شَئ: من با اين سفارشم، به هيچ وجه نمى توانم شما را از دستگيرى خدا بى نياز کنم». آنگاه همين معنا را تعليل نموده به اين که «إنِ الحُکمُ إلّا للّه». يعنى من با اين سفارشم، حاجتى را که شما به خداوند سبحان داريد، بر نمى آورم و نمى گويم که اين سفارش، سبب مستقلى است که شما را از نزول بلا نگاه داشته و توسل به آن، موجب سلامت و عافيت شما مى شود. زيرا اين گونه اسباب، کسى را از خدا بى نياز نمى سازد، و بدون حکم و اراده خدا، اثر و حکمى ندارد. پس به طور مطلق، حکم جز براى خداى سبحان نيست، و اين اسباب، اسباب ظاهرى هستند که اگر خدا اراده کند، صاحب اثر مى شوند. يعقوب «عليه السّلام»، به همين جهت دنبال گفتار خود اضافه کرد که: «عَلَيهِ تَوَکَّلتُ وَ عَلَيهِ فَليَتَوَکَّلِ المُتَوَکِّلُونَ». يعنى: در عين اين که دستورتان دادم که به منظور دفع بلايى که از آن بر شما مى ترسم، متوسل به آن شويد، در عين حال توکلم به خداست. چه در اين سبب و چه در ساير اسبابى که من در امورم اتخاذ مى کنم. و اين مسيرى است که هر عاقل رشيدى، بايد سيره خود قرار دهد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۲۹۹ زيرا اگر انسان دچار گمراهى نباشد، مى بيند و احساس مى کند که نه خودش مستقلا مى تواند امور خود را اداره کند، و نه اسباب عادى که در اختيار اوست، مى توانند مستقلا او را به مقصدش برسانند، بلکه بايد در همه امورش به وکيلى ملتجى شود، که اصلاح امورش به دست اوست، و اوست که به بهترين وجهى امورش را تدبير مى کند، و آن وکيل، همان خداى قاهرى است که هيچ چيز بر او قاهر نيست، و خداى غالبى است که هيچ چيز بر او غالب نيست. هرچه بخواهد، مى کند و هر حکمى که اراده کند، انفاذ مى نمايد. پس اين آيه، چند نکته را روشن ساخت: اول اين که: معناى «توکل» بر غير، عبارت است از اين که آدمى غير خود را بر امرى از امور تسلط دهد که آن امر، هم با شخص متوکل ارتباط و نسبت دارد، و هم با موکل. دوم اين که: اسباب عادى به خاطر اين که در تأثير خود مستقل نبوده و در ذات خود بى نياز و بى احتياج به غير خود نيستند، بناچار مى بايد کسى که در مقاصد و اغراض زندگی اش متوسل به آن ها مى شود، در عين توسلش به آن ها، متوکل بر غير آن ها و سببى که فوق آن هاست، بشود، تا آن سبب، سببيت اين اسباب عادى را سبب شود، و در نتيجه سببيت اين ها تمام گردد، که اگر چنين توکلى بکند، بر طبق روش صحيح و طريق رشد و صواب رفتار کرده. نه اين که اسباب عادى را که خداوند، نظام وجود را بر اساس آن ها بنا نهاده، مهمل دانسته، هدف هاى زندگى خود را بدون طريق طلب کند، که چنين طلبى، ضلالت و جهل است. سوم اين که: آن سببى که مى بايد بدان توکّل جست (و خلاصه آن سببى که تمامى اسباب در سببيت خود نيازمند به آنند)، همانا خداى سبحان و يگانه ای است که شريکى ندارد. آرى، او خداوند است که معبودى جز او نبوده و او، ربّ و پرورش دهنده هر چيز است. و اين نکته، از حصرى استفاده مى شود که جملۀ «وَ عَلَى اللّه فَليَتَوَکَّلِ المُتَوَکِّلُون» بر آن دلالت مى کند. نظر مفسران، در معناى جمله: «مَا کَانَ يُغنِى عَنهُم مِنَ اللهِ مِن شَئ...» «وَ لَمَّا دَخَلُوا مِنْ حَيْثُ أَمَرَهُمْ أَبُوهُم مَا کانَ يُغْنى عَنْهُم مِنَ اللَّهِ مِن شئٍ إِلّا حَاجَةً فى نَفْسِ يَعْقُوبَ قَضَاهَا...»: آنچه از دقّت و تدبّر در سياق آيات گذشته و آينده به دست مى دهد (و خدا داناتر است)، اين است که مراد از «وارد شدنشان از آن جايى که پدر دستورشان داده بود»، اين باشد که: ايشان از درهاى مختلفى به مصر و يا به دربار عزيز وارد شده باشند. چون پدرشان در موقع خداحافظى، همين معنا را سفارش کرده بود، و منظورش از توسل به اين وسيله، اين بود که از آن مصيبتى که به فراست، احتمالش را داده بود، جلوگيرى کند، تا جمعشان مبدّل به تفرقه نگشته، از عددشان کاسته نشود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۳۰۰ وليکن اين وسيله آن بلا را دفع نکرد، و قضاء و قدر خدا برايشان گذرا گشته، عزيز مصر، برادر پدری شان را به جرم دزديدن پيمانه توقيف نموده، و برادر بزرگترشان هم در مصر از ايشان جدا شد و در مصر ماند. در نتيجه، هم جمعشان پراکنده شد و هم عددشان کم شد، و يعقوب و دستورش، ايشان را از خدايى بى نياز نساخت. و اگر خداوند نقشه يعقوب «عليه السلام» را بى اثر، و قضاى خود را گذرا ساخت، براى اين بود که مى خواست حاجتى را که يعقوب در دل و در نهاد خود داشت، برآورد، و سببى را که به نظر او باعث محفوظ ماندن فرزندان او بود و سرانجام هيچ کارى برايش صورت نداد، بلکه مايه تفرقه جمع فرزندان و نقص عدد ايشان شد، همان سبب را وسيله يعقوب به يوسف قرار دهد. زيرا به خاطر همين بازداشت يکى از برادران بود که بقيه به کنعان برگشته و دوباره نزد يوسف آمدند، و در برابر سلطنت و عزّتش، اظهار ذلّت نموده و التماس کردند، و او خود را معرفى نموده، پدر و ساير بستگان خود را به مصر آورد، و پس از مدت ها فراق، پدر و برادران به وى رسيدند. پس اين که فرمود: «مَا کَانَ يُغنِى عَنهُم مِنَ اللّهِ مِن شَئٍ» - معنايش اين است که: يعقوب و يا آن وسيله اى که اتخاذ کرد، به هيچ وجه نمى تواند فرزندان را بى نياز از خدا بسازد، و آنچه را که خداوند قضايش را رانده که دو تن از ايشان از جمعشان جدا شوند، دفع نمى کند، و سرانجام همان که خدا مقدر کرده بود، تحقق يافت. يکى از ايشان بازداشت شد و يکى ديگر که برادر بزرگتر ايشان بود، ماندگار مصر شد. بعضى گفته اند: کلمۀ «إلّا» در جملۀ «إلّا حَاجَةً فِى نَفسِ يَعقُوبَ قَضَيهَا»، به معنى «ليکن» است، و معناى جمله، اين است که: ليکن حاجتى که در نفس يعقوب بود، برآورد، و فرزندش را که مدت ها گمش کرده بود، به وى برگردانيد. بعيد هم نيست بگویيم: کلمۀ «إلّا» همان إلّاى استثنائيه است. زيرا جملۀ «مَا کَانَ يُغنِى عَنهُم مِنَ اللّهِ مِن شَئ» در معنا، مثل اين است که بگوييم اين سبب، هيچ سودى براى يعقوب «عليه السلام» نداشت، و يا هيچ سودى براى همگى آنان نداشت، و خداوند به وسيله آن سبب، هيچ حاجتى را از ايشان برنياورد، مگر تنها آن حاجتى را که در نفس يعقوب «عليه السلام» بود، و جملۀ «قَضَيهَا»، استيناف و جواب از سؤال مقدر است. گويا سائلى پرسيده: خداوند با حاجت يعقوب چه کرد؟ جواب مى دهد که آن را برآورد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۳۰۱ «وَ إنَّهُ لَذُو عِلمٍ لِمَا عَلَّمنَاهُ » - ضمير در اين جمله، به يعقوب «عليه السلام» بر مى گردد، و معنايش اين است که: يعقوب «عليه السّلام» به سبب علم و يا تعليمى که ما به او داديم، صاحب علم بود، و ظاهر اين که تعليم را به خدا نسبت داده، اين است که مراد از علم يعقوب، علم اکتسابى و مدرسه اى نيست، بلکه علم موهبتى است. قبلا هم گذشت که اخلاص در توحيد، آدمى را به چنين علومى مى رساند. جملۀ بعد هم که مى فرمايد: «وَلَکِنَّ أکثَرَ النَّاسِ لَا يَعلَمُونَ»، اين معنا را تأييد مى کند. زيرا اگر مقصود از علمى که خداوند به يعقوب «عليه السّلام» تعليم داده بود، همين علوم اکتسابى و مدرسه اى بوده، که هم خودش از طرق عادى به دست مى آيد و هم اسباب ظاهرى را معتبر مى شمارد، ديگر صحيح نبود بفرمايد: «وليکن بيشتر مردم نمى دانند»، زيرا بيشتر مردم راه به سوى چنين علمى دارند. با در نظر داشتن اين که جملۀ «وَ إنَّهُ لَذُو عِلمٍ لِمَا عَلَّمنَاهُ ...»، در مقام مدح و ثناى يعقوب «عليه السّلام» است، و با اين که علم موهبتى هرگز به خطا نمى رود، و در راهنمایی اش گمراه نمى گردد، و نيز با اين که از سياق بر مى آيد که يعقوب بلا و گرفتارى فرزندان را پيش بينى کرده، و بدين جهت به آن وسيله توسل جسته، و نيز با در نظر داشتن اين که رسيدنش به يوسف، مهم ترين حاجت او بوده که هرگز فراموشش نمى کرده، به طور يقين مى فهميم که جملۀ «وَ إنَّهُ لَذُو عِلمٍ لِمَا عَلَّمنَاهُ...»، مى خواهد حق را به يعقوب «عليه السّلام» دهد، و او را آنچه که با فرزندانش سفارش کرد و در آخر به خدا توکل نمود، تصديق نمايد، و وسيله اى را که بدان توسل جست، تصويب، و توکلش را بستايد، و بفهماند که به خاطر همين جهات، خداوند حاجت درونی اش را برآورد. اين، آن معنايى است که با رعايت تدبّر، از سياق آيات استفاده مى شود، ولى مفسران، در توجيه آن حرف هاى عجيبى زده اند. مثلا بعضى گفته اند: مقصود از جملۀ «مَا کَانَ يُغنِى عَنهُم... قَضَيهَا»، اين است که فرزندان، از آن راهى که پدر به منظور دفع بلا سفارش کرده بود، داخل مصر نشدند. و به همين جهت، از آن بلا که يا حسد مردم و يا چشم زخم ايشان بوده، ايمن نماندند. خود يعقوب «عليه السّلام» هم مى دانست که حذر از قدر جلوگيرى نمى کند، و تنها حاجتى که در دل داشت، او را وادار به اين گفتار کرد، و با گفتن آن، حاجت درونى خود را که همان اضطراب قلبی اش بود، برآورده و خود را تسکين داد. بعضى ديگر گفته اند: معنايش اين است که اگر خداوند مقدر کرده باشد که چشم زخمى به ايشان برسد، قطعا مى رسد، چه از يک در وارد شوند و چه از درهاى متفرق. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۳۰۲ بعضى ديگر گفته اند: معناى جملۀ «وَ إنَّهُ لَذُو عِلمٍ لِمَا عَلَّمنَاهُ...»، اين است که: يعقوب «عليه السّلام» داراى يقين و معرفت به خدا بود. چون ما اين معرفت را به او تعليم داده بوديم، وليکن بيشتر مردم، به مقام يعقوب پى نبرده اند. بعضى ديگر گفته اند: «لام» در جملۀ «لِمَا عَلَّمنَاهُ» براى تقويت است، و به جمله چنين معنا مى دهد که: يعقوب «عليه السّلام» به آنچه که ما تعليمش داده بوديم، عالم بود و به آن عمل هم مى کرد. آرى، کسى که علمى دارد و به آن عمل نمى کند، مانند کسى است که اصلا علم ندارد. و همچنين اقوال ديگر و تفاسير عجيب ترى که براى آيه مورد بحث کرده اند. «وَ لَمَّا دَخَلُوا عَلى يُوسُفَ آوَى إِلَيْهِ أَخَاهُ قَالَ إِنّى أَنَا أَخُوکَ فَلا تَبْتَئس بِمَا کانُوا يَعْمَلُونَ»: کلمۀ «آوَى» از ماده «ايواء»، به معناى نزديک به خود کردن و کسى را در کنار خود نشاندن است، و «ابتئاس»، ناراحتى و غم و اندوه به خود راه دادن است، و ضمير «يَعمَلُونَ»، به برادران بر مى گردد. و معناى آيه اين است که: «وَ لَمَّا دَخَلُوا عَلَى يُوسُفَ»، و چون بعد از وارد شدن به مصر به برادر خود يوسف وارد شدند، «آوَى إلَيهِ أخَاهُ»: برادر خود - همان برادرى که يوسف «عليه السلام» دستور داده بود بارِ دوم همراه خود بياورند، يعنى برادر پدر و مادری اش - را نزد خود برد و گفت: «إنّى أنَا أخُوکَ»: من برادر تو هستم. يعنى يوسفى که از دير زمانى ناپديد شده بود. اين جمله، يا خبر بعد از خبر است و يا جواب از سؤال مقدّر (که ممکن است بنيامين کرده و از يوسف پرسيده باشد: تو کيستى؟) «فَلَا تَبتَئِس»: پس اندوه به خود راه مده «بِمَا کَانُوا يَعمَلُونَ»، از آن کارها که برادران مى کردند، و آن آزارها و ستم هايى که از درِ حسد، به من و تو روا مى داشتند، به خاطر اين که مادرمان از مادر ايشان جدا بود. ممکن هم هست معنايش اين باشد که: از آنچه کارمندان من مى کنند، غمگين مباش. زيرا همه، نقشه هايى است که خود من قبلا طرح کرده ام، تا تو را بر حسب ظاهر بازداشت و در واقع نزد خودم نگه دارم. و از ظاهر سياق بر مى آيد که يوسف در خلوت و پنهانى، خود را به برادر معرفى کرد، و او را از عمل برادران تسليت داده، خاطرش را به دست آورد، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۳۰۳ بنابراين، نبايد به گفتار بعضى از مفسران اعتنا کرد که در معنى «إنّى أنَا أخُوکَ» گفته اند: معنایش آن است که من به جاى برادر کشته شدۀ تو، و استدلال کرده اند به اين که بنيامين قبلا به يوسف گفته بود که من برادرى داشتم، از مادرم که او را از دست دادم. بنابراين، يوسف نخواسته است با اين کلام خود را معرفى کند، بلکه خواسته است به منظور تسلى خاطر وى بگويد من به جاى برادر از دست رفته تو هستم. اين وجه صحيح نيست. زيرا با وجوه تأکيدى که در جملۀ «إنّى أنَا أخُوکَ» به کار رفته منافات دارد. چون غرض از به کار بردن اين تأکيدات اين بوده که بنيامين يقين کند که عزيز مصر، همان برادر او يوسف است. علاوه بر اين، با جمله بعدى (أنَا يُوسُف وَ هَذَا أخِى قَد مَنَّ اللّهُ عَلَينَا) نيز منافات دارد. زيرا مخفى نيست که اين بيان وقتى مناسب است که بنيامين، يوسف را مى شناخته که برادر اوست، و به وجود او افتخار مى کرده است. «فَلَمَّا جَهَّزَهُم بجَهَازِهِمْ جَعَلَ السقَايَةَ فى رَحْلِ أَخِيهِ ثمَّ أَذَّنَ مُؤَذِّنٌ أَيَّتُهَا الْعِيرُ إِنَّکُمْ لَسارِقُونَ»: کلمۀ «سِقَايَة»، به معنى ظرفى است که با آن آب مى آشامند، و کلمۀ «رَحل»، چيزى است که براى سوارشدن به روى شتر مى افکنند، و کلمۀ «عير»، به معناى قومى است که با ايشان، بار و بنۀ کاروانيان باشد، و اين کلمه، مانند «کاروان» در فارسى، شامل مردان کاروانى و شتران باردار مى شود، هر چند که در پاره اى از اوقات در يک يک آن ها نيز، استعمال مى شود. معناى آيه روشن است، و خلاصه اش، بيان حيله ای است که يوسف «عليه السّلام» به کار برد، و بدان وسيله برادر مادرى خود را نزد خود نگه داشت، و اين بازداشتن برادر را مقدمه معرفى خود قرار داد، تا در روزى که مى خواهد خود را معرفى کند، برادرش نيز، مانند خودش متنعم به نعمت پروردگار و مکرم به کرامت او بوده باشد. توجیه مفسران، در معنای آیه: «ثُمَّ أذّنَ مُؤَذّنٌ أیَّتُهَا العِیرُ إنَّکُم لَسَارِقُون» «ثُمَّ أذَّنَ مُؤَذِّنٌ أيَّتُهَا العِيرُ إنَّکُم لَسَارِقُون » - خطابى که در اين جمله است، متوجه برادران يوسف است که برادر مادری اش هم، در ميان آنان است، و هيچ مانعى ندارد که گوينده، خطابى را که در حقيقت متوجه به بعضى از افراد يک جماعت است، به همه آن جماعت متوجه سازد. البته اين در صورتى است که افراد آن جماعت، در امر مورد خطاب، از يکديگر متمايز نباشند، و در قرآن کريم، از اين قبيل خطاب ها، بسيار است. و اين عملى که در آيه، «سرقت» ناميده شده که همان وجود «سقايت» در بار و بُنه برادر پدرى و مادرى يوسف باشد، امرى بود که تنها قائم به او بود، نه به همه جماعت، وليکن چون هنوز او از ديگران متمايز نشده بود، لذا جايز بود خطاب را متوجه جماعت کند، و بگويد که: «اى گروه! شما دزديد»، و در حقيقت، معناى اين خطاب در مثل چنين مقامى، اين مى شود که: سقايت و جام سلطنتى گُم شده و يکى از شما آن را دزديده، که تا تفتيش نشود، معلوم نمى شود کداميک از شما است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۳۰۴ و به طورى که از سياق بر مى آيد، برادر مادرى يوسف، از اول از اين نقشه با خبر بوده، و به همين جهت، از اول تا به آخر هيچ حرفى نزد، و اين دزدى را انکار نکرد، و حتى اضطراب و ناراحتى هم به خود راه نداد. چون ديگر جاى انکار و يا اضطراب نبود. زيرا برادرش يوسف، خود را به او معرفى نموده و او را تسليت داده و دلخوش ساخته بود، و قطعا در ضمن معرفى و تسليت، به او گفته که من براى نگهدارى تو، چنين کيد و نقشه اى را به کار مى برم، و غرضم از آن، اين است که تو را نزد خود نگه دارم. پس اگر او را دزد خواند، در نظر برادران به او تهمت زده، نه در نظر خود او، و خلاصه اين نامگذارى، نامگذارى جدّى و تهمت حقيقى نبوده، بلکه توصيفى صورى بوده که مصلحت لازم و جازمى آن را اقتضا مى کرده. با در نظر داشتن اين جهات، گفتار يوسف، جزء افتراهاى مذموم عقلى و حرام شرعى نبوده (تا با عصمت انبياء منافات داشته باشد). بعلاوه، اين که گويندۀ اين کلام، خود او نبوده، بلکه اعلام کننده اى بوده که آن را اعلام کرده است. بعضى از مفسران، در توجيه اين گفتار، گفته اند که: گويندۀ آن، يکى از کارمندان يوسف بوده که پيمانه را گُم کرده و چون مسؤول حفظ اثاث بوده، بدون اطلاع يوسف، فرياد زده که: شما کاروانيان دزديد، و خود يوسف چنين دستورى نداده، و مسؤول حفظ اثاث هم اطلاع نداشته که يوسف دستور داده پيمانه را در بار و بُنه يکى از آن کاروانيان بگذارند. بعضى ديگر گفته اند که: يوسف دستور داد آن جارچى جار بزند که شما کاروانيان دزديد، وليکن مقصودش اين نبود که پيمانه ما را دزديده ايد، بلکه مقصودش اين بوده که شما برادرتان يوسف را از پدرش دزديديد و به چاه انداختيد. اين توجيه را، به ابومسلم مفسّر نسبت داده اند. بعضى ديگر گفته اند که: جمله، جملۀ استفهاميه است، نه خبريه، و تقديرش اين است که: «ءإنَّکُم لَسَارِقُون: آيا شما دزديد»؟ و همره استفهام از اولش حذف شده. وليکن هيچ يک از اين وجوه صحيح به نظر نمى رسد، و وجوه بعيدى است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۳۰۵ «قَالُوا وَ أَقْبَلُوا عَلَيْهِم مَا ذَا تَفْقِدُونَ»: کلمۀ «فقد» - به طورى که گفته اند - به معناى غايب شدن چيزى از حس آدمى است، به طورى که معلوم نشود در کجا است، ضمير در «قَالُوا» به برادران بر مى گردد، که همان «عير» و کاروانيان باشند. و جملۀ «مَا ذَا تَفقِدُونَ» گفتار ايشان است، و ضمير در «عَلَيهِم»، بهطورى که از سياق بر مى آيد، به يوسف و کارمندانش بر مى گردد، و معناى آن، اين است که: برادران يوسف به سوى او و کارمندانش روى آورده، گفتند: چه چيز گُم کرده ايد؟ و از سياق کلام استفاده مى شود که جارچى اى که جار زد: «اى کاروانيان! شما دزديد»، از پشت سرِ ايشان که به راه افتاده بودند، جار زد، و ايشان بعد از شنيدن آن، به طرف صاحب صدا برگشته اند. پيمانۀ مَلِک، گُم شده است! «قَالُوا نَفْقِدُ صُوَاعَ الْمَلِکِ وَ لِمَن جَاءَ بِهِ حِمْلُ بَعِيرٍ وَ أَنَا بِهِ زَعِيمٌ»: کلمۀ «صُوَاع»، به ضمّه صاد - به معناى سقايه و ظرف آبخورى است. بعضى هم گفته اند: «صواع»، همان صاع است، که به معناى پيمانه ای است که با آن، اجناس را «کيل» مى کردند، و صواع پادشاه مصر در آن روز، ظرفى بوده که هم در آن آب مى خوردند، و هم به آن اجناس را پيمانه مى کردند. و به همين جهت است که در قرآن کريم، يک جا از آن تعبير به «سقايت» مى کند، و در جاى ديگر به نام «صواع» مى خواند، و اين کلمه از کلماتى است که هم معامله مذکّر با آن مى کنند و هم مؤنث. و لذا يک جا ضمير مذکر به آن برگردانيده و فرموده: «وَ لِمَن جَاءَ بِهِ»، و در جاى ديگر ضمير مؤنث برگردانيده و فرموده: «ثُمَّ استَخرَجَهَا». کلمۀ «حِمل»، به معناى هر بارى است که حامل، آن را حمل کند. و راغب گفته: اثقالى که در ظاهر حمل مى شود، مانند بارهايى که به دوش گرفته مى شود، به نام «حِمل» - به کسره حاء - خوانده مى شود، و بارهايى که در باطن حمل مى شود، مانند جنين در باطن مادر و آب در شکم ابر، و ميوه که در درون درخت است، «حَمل» - به فتح حاء - ناميده مى شود. و در مجمع البيان گفته: زعيم و کفيل و ضمين، هر سه به يک معنا است، ولى گاهى «زعيم» را در رئيس قوم که متکفل امور قوم است، استعمال مى کنند. در اين آيه، احتمالى است که خيلى هم بعيد نيست، و آن اين که گوينده «نَفقِدُ صُوَاعَ المَلِک»، کارمندان يوسف، و گوينده «وَ لِمَن جَاءَ بِهِ حِملُ بَعيرٍ وَ أنَا بِهِ زَعِيمٌ»، خود يوسف باشد. چون رئيس و سرپرست مردم، خود او بوده، و او بوده که اعطاء و منع و ضمانت و کفالت و حکم، شأن او بوده. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۳۰۶ بنابراين، برگشت معناى کلام به اين مى شود که: مثلا بگوييم يوسف و کارمندانش از ايشان جواب دادند، کارمندان گفته اند: «ما پيمانه پادشاه را گُم کرده ايم»، و يوسف گفت: هر که آن را بياورد، يک بار شتر (طعام) به او مى دهيم و من خود ضامن اين قرارداد مى شوم. از ظاهر کلام بعضى از مفسران بر مى آيد که در تفسير «وَ لِمَن جَاءَ بِهِ حِملُ بَعيرٍ وَ أنَا بِهِ زَعِيمٌ» خواسته است بگويد: اين جمله، تتمه کلام مؤذّن است که گفت: «أيَّتُهَا العِيرُ إنَّکُم لَسَارِقُون». و بنا به گفته اين مفسر، جملۀ «قَالُوا وَ أقبَلُوا عَلَيهِم صُوَاعَ المَلِک» معترضه خواهد بود. رده:تفسیر المیزان