تفسیر المیزان

و در بعضى ديگر آمده که: بعد از زنده شدن، بار دوم در جاى ضربت هايى که به او زده بودند، دو شاخ بر سرش رویيده بود، و خداوند نور و ظلمت را برايش مسخر کرد، و چون بر زمين نازل شد، شروع کرد به سير و سفر در زمين و مردم را به سوى خدا دعوت کردن. مانند شير نعره مى زد و دو شاخش رعد و برق مى زد، و اگر قومى از پذيرفتن دعوتش استکبار مى کرد، ظلمت را بر آنان مسلط مى کرد، و ظلمت آن قدر خسته شان مى کرد تا مجبور مى شدند دعوتش را اجابت کنند. و در بعضى ديگر آمده که: وى اصلا دو شاخ بر سر داشت، و براى پوشاندنش همواره عمامه بر سر مى گذاشت، و عمامه از همان روز باب شد، و از بس که در پنهان کردن آن مراقبت داشت، هيچ کس غير از کاتبش از جريان خبر نداشت، او را هم اکيدا سفارش کرده بود که به کسى نگويد، ليکن حوصله کاتبش سر آمده، به ناچار به صحرا آمد، و دهان خود را به زمين گذاشته، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۵۱۳ فرياد زد که پادشاه دو شاخ دارد. خداى تعالى از صداى او دو بوته نى رويانيد. چوپانى از آن نی ها گذر کرد، خوشش آمد، و آن ها را قطع نموده، مزمارى ساخت که وقتى در آن مى دميد، از دهانه آن ها اين صدا در مى آمد: «آگاه که براى پادشاه دو شاخ است». قضيه در شهر منتشر شد. ذوالقرنين فرستاد کاتبش را آوردند، و او را استنطاق کرد و چون ديد انکار مى کند، تهديد به قتلش نمود. او واقع قضيه را گفت. ذوالقرنين گفت: پس معلوم مى شود اين امرى بوده که خدا مى خواسته افشاء شود. از آن به بعد، عمامه را هم کنار گذاشت. بعضى گفته اند: از اين جهت ذوالقرنينش خوانده اند که او در دو قرن از زمين، يعنى در شرق و غرب آن، سلطنت کرده است. و بعضى ديگر گفته اند: بدين جهت است که وقتى در خواب ديد که از دو لبه آفتاب گرفته است، خوابش را اين طور تعبير کردند که مالک و پادشاه شرق و غرب عالم مى شود، و به همين جهت ذوالقرنينش خواندند. بعضى ديگر گفته اند: بدين جهت که وى دو دسته مو در سر داشت. و بعضى گفته اند: چون که هم پادشاه روم و هم فارس شد. و بعضى گفته اند: چون در سرش دو برآمدگى چون شاخ بود. و بعضى گفته اند: چون در تاجش دو چيز به شکل شاخ از طلا تعبيه کرده بودند. و از اين قبيل اقوالى ديگر. و از جمله، اختلافى که وجود دارد، در سفر او به مغرب و مشرق است که اين اختلاف از ساير اختلاف هاى ديگر شديدتر است. در بعضى روايات آمده که: ابر در فرمانش بوده، سوار بر ابر مى شد و مغرب و مشرق عالم را سير مى کرده. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۵۱۴ و در رواياتى ديگر آمده که: او به کوه قاف رسيد، آنگاه در باره آن کوه دارد که کوهى است سبز و محيط بر همه دنيا، و سبزى آسمان هم از رنگ آن است. و در بعضى ديگر آمده که: ذوالقرنين به طلب آب حيات برخاست. به او گفتند که آب حيات در ظلمات است. ذوالقرنين وارد ظلمات شد، در حالى که خضر در مقدمه لشگرش قرار داشت. خود او موفق به خوردن از آن نشد و خضر موفق شد. حتى خضر از آن آب غسل هم کرد، و به همين جهت هميشه باقى و تا قيامت زنده است. و در همين روايات آمده که: ظلمات مزبور در مشرق زمين است. و از آن جمله، اختلافى است که درباره محل سدّ ذوالقرنين هست. در بعضى از روايات آمده که در مشرق است. و در بعضى ديگر آمده که: در شمال است. مبالغه روايات در اين مورد به حدى رسيده که بعضى گفته اند: طول سد که در بين دو کوه ساخته شده، صد فرسخ، و عرض آن پنجاه فرسخ، و ارتفاع آن به بلندى دو کوه است. و در پى ريزى اش، آن قدر زمين را کندند که به آب رسيدند، و در درون سدّ صخره هاى عظيم، و به جاى گل، مس ذوب شده ريختند تا به کف زمين رسيدند. از آن جا به بالا را با قطعه هاى آهن و مس ذوب شده پر کردند، و در لابلاى آن رگه اى از مس زرد به کار بردند، که چون جامه راه راه، رنگارنگ گرديد. و از آن جمله، اختلاف روايات است در وصف يأجوج و مأجوج. در بعضى روايات آمده که: از نژاد ترک، از اولاد يافث بن نوح بودند، و در زمين فساد مى کردند. ذوالقرنين، سدى را که ساخت، براى همين بود که راه رخنه آنان را ببندد. و در بعضى از آن ها آمده که اصلااز جنس بشر نبودند. و در بعضى ديگر آمده که قوم «ولود» بوده اند، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۵۱۵ يعنى هيچ کس از زن و مرد آن ها نمى مرده، مگر آن که داراى هزار فرزند شده باشد، و به همين جهت آمار آن ها از عدد ساير بشر بيشتر بوده. حتى در بعضى روايات آمار آن ها را نه برابر همه بشر دانسته. و نيز روايت شده که اين قوم از نظر نيروى جسمى و شجاعت به حدّى بوده اند که به هيچ حيوان و يا درنده و يا انسانى نمى گذشتند، مگر آن که آن را پاره پاره کرده، مى خوردند. و نيز به هيچ کشت و زرع و يا درختى نمى گذشتند، مگر آن که همه را مى چريدند، و به هيچ نهرى بر نمى خورند مگر آن که آب آن را مى خوردند و آن را خشک مى کردند. و نيز روايت شده که يأجوج يک قوم و مأجوج، قومى ديگر و امتى ديگر بوده اند، و هر يک از آن ها چهار صد هزار امت و فاميل بوده اند، و به همين جهت جز خدا، کسى از عدد آن ها خبر نداشته. و نيز روايت شده که سه طایفه بوده اند. يک طایفه مانند ارز بوده اند که درختى است بلند. طایفه ديگر طول و عرضشان يکسان بوده و از هر طرف چهار زرع بوده اند. و طایفه سوم که از آن دو طایفه شديدتر و قوی تر بودند، هر يک دو لاله گوش داشته اند که يکى از آن ها را تشک و ديگرى را لحاف خود مى کرده. يکى لباس تابستانى و ديگرى لباس زمستانى آن ها بوده، اولى پشت و رويش داراى پرهایى ريز بوده و آن ديگرى، پشت و رويش کرک بوده است. بدنى سفت و سخت داشته اند. کرک و پشم بدنشان، بدن هايشان را مى پوشانده. و نيز روايت شده که: قامت هر يک از آن ها، يک وجب و يا دو وجب و يا سه وجب بوده. و در بعضى ديگر آمده که: آن هایى که لشکر ذوالقرنين با ايشان مى جنگيدند، صورت هايشان مانند سگ بوده. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۵۱۶ و از جمله آن اختلافات، اختلافى است که در تاريخ زندگى سلطنت ذوالقرنين است. در بعضى از روايات آمده که بعد از نوح، و در بعضى ديگر در زمان ابراهيم و هم عصر وى مى زيسته. زيرا ذوالقرنين حج خانه خدا کرده و با ابراهيم مصافحه نموده است ، واين اولين مصافحه در دنيا بوده. و در بعضى ديگر آمده که وى در زمان داوود مى زيسته است. باز از جمله اختلافاتى که در روايات اين داستان هست، اختلاف در مدت سلطنت ذوالقرنين است. در بعضى از روايات آمده که سى سال، و در بعضى ديگر دوازده سال، و در روايات ديگر مقدارهایى ديگر گفته شده. اين بود جهات اختلافى که هر که به تاريخ مراجعه نمايد و اخبار اين داستان را در جوامع حديث، از قبيل الدر المنثور، بحار، برهان و نورالثقلين از نظر بگذراند، به آن ها واقف مى گردد. دو روايت از اميرمؤمنان على «ع»، درباره ذوالقرنين و در کتاب کمال الدين، به سند خود، از اصبغ بن نباته روايت کرده که گفت: ابن الکواء در محضر على «عليه السلام»، هنگامى که آن جناب بر فراز منبر بود، برخاست و گفت: يا اميرالمؤمنين! ما را از داستان ذوالقرنين خبر بده. آيا پيغمبر بوده و يا ملک؟ و مرا از دو «قرن» او خبر بده، آيا از طلا بوده يا از نقره؟ حضرت فرمود: نه پيغمبر بود و نه ملک، و دو قرنش، نه از طلا بود و نه از نقره. او، مردى بود که خداى را دوست مى داشت و خدا هم او را دوست داشت. او، خيرخواه خدا بود، خدا هم برايش خير مى خواست. و بدين جهت او را «ذوالقرنين» خواندند که قومش را به سوى خدا دعوت مى کرد و آن ها او را زدند و يک طرف سرش را شکستند. پس مدتى از مردم غايب شد، و بار ديگر به سوى آنان برگشت. اين بار هم زدند و طرف ديگر سرش را شکستند، و اينک در ميان شما نيز کسى مانند او هست. مؤلف: ظاهرا کلمۀ «ملک» در اين روايت به فتح لام (فرشته) باشد، نه به کسر آن (پادشاه). براى اين که در رواياتى که به حد استفاضه از آن جناب و از ديگران نقل شده، همه او را سلطانى جهانگير معرفى کرده اند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۵۱۷ پس اين که در اين روايت آن را نفى کرده و همچنين پيغمبر بودن او را نيز نفى کرده، به خاطر اين بوده که روايات وارده از رسول خدا را که در بعضى آمده که پيغمبر بوده، و در بعضى ديگر فرشته اى از فرشتگان - که همين قول عمر بن خطاب است، همچنان که اشاره به آن گذشت - تکذيب نمايد. و اين که فرمود: «اينک در ميان شما مانند او هست»، يعنى مانند ذو القرنين در دو بار شکافته شدن فرقش، و مقصودش خودش بوده. چون يک طرف فرق سر ايشان از ضربت ابن عبدود شکافته شد و طرف ديگر به ضربت عبد الرحمان ابن ملجم (لعنة الله عليه) که با همين ضربت دومى شهيد گرديد. و نيز به دليل روايت کمال الدين که از روايات مستفيضه از اميرالمؤمنين «عليه السلام» است و شيعه و اهل سنت به الفاظ مختلفى از آن جناب نقل کرده اند و مبسوط تر از همه از نظر لفظ همين نقلى است که ما آورديم. چيزى که هست، دستِ نقل به معنا با آن بازی ها کرده و آن را به صورت عجيب و غريب و نهايت تحريف در آورده است. و در الدر المنثور است که ابن مردويه، از سالم بن ابى الجعد روايت کرده که گفت: شخصى از على «عليه السلام»، از ذوالقرنين پرسش نمود که آيا پيغمبر بوده يا نه؟ فرمود: از پيغمبرتان شنيدم که مى فرمود: او، بنده اى بود معتقد به وحدانيت خدا و مخلص در عبادتش، خدا هم خيرخواه او بود. حديثى از امام صادق «ع»، درباره طلوع و غروب آفتاب و در احتجاج، از امام صادق «عليه السلام»، در ضمن حديث مفصلى روايت کرده که گفت: سائل از آن جناب پرسيد: مرا از آفتاب خبر ده که در کجا پنهان مى شود؟ فرمود: بعضى از علما گفته اند وقتى آفتاب به پایين ترين نقطه سرازير مى شود، فلک آن را مى چرخاند و دوباره به شکم آسمان بالا مى برد، و اين کار هميشه جريان دارد تا آن که به طرف محل طلوع خود پایين آيد. يعنى آفتاب در چشمه لايه دارى فرو رفته، سپس زمين را پاره نموده، دوباره به محل طلوع خود بر مى گردد. به همين جهت زير عرش متحير شده تا آن که اجازه اش دهند بار ديگر طلوع کند، و همه روزه، نورش سلب شده، هر روز، نور ديگرى سرخ فام به خود مى گيرد. مؤلف: اين که فرمود: «به پایين ترين نقطه سرازير مى شود»، تا آن جا که فرمود: «به محل طلوع خود بر مى گردد»، بيان سير آفتاب است از حين غروب تا هنگام طلوعش در مدار آسمان، بنابر فرضيه معروف بطلميوسى. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۵۱۸ چون آن روز اين فرضيه بر سر کار بود که اساسش مبنى بر سکون زمين و حرکت اجرام سماوى در پيرامون آن بود، و به همين جهت امام «عليه السلام»، اين قضيه را به بعضى علماء نسبت داده است. و اين که داشت: «يعنى آفتاب در چشمه لايه دارى فرو رفته، سپس زمين را پاره مى کند و دوباره به محل طلوع خود بر مى گردد»، جزء کلام امام نيست، بلکه کلام بعضى از راويان خبر است، که به خاطر قصور فهم، آيه «تَغرُبُ فِى عَينٍ حَمِئَة» را به فرو رفتن آفتاب در چشمه لايه دار، و غايب شدنش در آن، و چون ماهى شنا کردن در آب، و پاره کردن زمين، و دوباره به محل طلوع برگشتن، و سپس رفتن به زير عرش، تفسير کرده اند. به نظر آن ها «عرش»، آسمانى است فوق آسمان هاى هفتگانه، و يا جسمى است نورانى که مافوق آن نيست، و آن را بالاى آسمان هفتم گذاشته اند و آفتاب، شب ها در آن جا هست تا اجازه اش دهند طلوع کند. آن وقت است که نورى قرمز به خود مى گيرد و طلوع مى کند. و همين راوى در جملۀ «پس در زير عرش متحير شده، تا آن که اجازه اش دهند طلوع کند»، به روايت ديگرى اشاره کرده که از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» روايت شده که ملائکه، آفتاب را بعد از غروبش به زير عرش مى برند و نگاه مى دارند، در حالى که اصلا نور ندارد، و در همان جا هست در حالى که هيچ نمى داند فردا چه مأموريتى به او مى دهند، تا آن که جامه نور را بر تنش کرده، دستورش مى دهند طلوع کند. فهم قاصر او در «عرش»، همان اشتباهى را مرتکب شده که در تفسير غروب در اين جا مرتکب شده بود. در نتيجه قدم به قدم از حق دورتر شده است. و در تفسير «عرش» به فلک نهم و يا جسم نورانى نظير تخت، در کتاب و سنت چيزى که قابل اعتماد باشد، وجود ندارد. همه اين ها مطالبى است که فهم اين راوى آن را تراشيده و ما بيشتر روايات «عرش» را در اوائل جزء هشتم اين کتاب نقل نموديم. و همين که امام «عليه السلام» مطلب را به بعضى از علماء نسبت داده، خود اشاره به اين است که آن جناب مطلب را صحيح ندانسته، و اين امکان را هم نداشته که حق مطلب را بيان فرمايد. و چگونه مى توانسته اند بيان کنند در حالى که فهم شنوندگان آن قدر ساده و نارسا بوده که يک فرضيه آسان و سهل التصور در نزد اهل فنش را اين طور که ديديد، گيج و گم مى کردند. در چنين زمانى، اگر امام حق مطلب را که امرى خارج از احساس به خواص ظاهرى و بيرون از گنجايش فکر آن روز شنونده بود، بيان مى کردند، شنوندگان چگونه تلقى اش نموده، و چه معانى برايش مى تراشيدند؟ رواياتى دیگر، در ذيل برخى آيات راجع به ذوالقرنين و در الدر المنثور است که عبدالرزاق، سعيد بن منصور، ابن جرير، ابن منذر و ابن ابى حاتم، از طريق عثمان بن ابى حاضر، از ابن عباس روايت کرده اند که به وى گفته شد: معاوية بن ابى سفيان، آيه سوره کهف را «تَغرُبُ فِى عَينٍ حَامِيَة» قرائت کرده. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۵۱۹ ابن عباس مى گويد: من به معاويه گفتم: ما اين آيه را، جز به لفظ «حَمِئَة» قرائت نکرده ايم، (تو اين قرائت را از که شنيدى)؟ معاويه به عبدالله عمر گفت: تو چه جور مى خوانى؟ گفت: همان طور که تو خواندى. ابن عباس مى گويد: به معاويه گفتم: قرآن در خانه من نازل شده، (تو از اين و آن مى پرسى)؟ معاويه فرستاد نزد کعب الاحبار و احضارش نموده، پرسيد: در تورات، محل غروب آفتاب را کجا دانسته؟ کعب گفت: از اهل عربيت بپرس، که آنان بهتر مى دانند، و اما من در تورات مى يابم که آفتاب در آب و گِل غروب مى کند - و در اين جا، با دست به سمت مغرب اشاره کرد - ابن ابى حاضر، به ابن عباس گفت: اگر من با شما دو نفر بودم، چيزى مى گفتم که سخن تو را تأييد کند و معاويه را نسبت به کلمه «حَمِئَة» بصيرت بخشد. ابن عباس پرسيد: چه مى گفتى؟ گفت اين مدرک را ارائه مى دادم که «تبع» در ضمن خاطراتى که از ذوالقرنين و از علاقه مندى او به علم و پيروى از آن نقل کرده، گفته است: قَد کَانَ ذُوالقَرنَين عمر مُسلِماً * مَلِکاً تُدِينُ لَهُ المُلوکُ وَ تَحشدُ فَأتَى المَشَارِقَ وَ المَغَارِبَ يَبتَغِى * أسبَابَ مُلکٍ مِن حَکِيمٍ مُرشِدٍ فَرَأى مَغِيبَ الشَّمسِ عِندَ غُرُوبِهَا * فِى عَينٍ ذِى خَلَبٍ و ثأط حَرمَدٍ ابن عباس پرسيد: «خَلَب» چيست؟ اسود گفت: در زبان قوم «تبع»، به معناى گِل است. پرسيد: «ثأط» به چه معنا است؟ گفت: به معناى لاى است. پرسيد: «حَرمَد» چيست؟ گفت: سياه. ابن عباس، غلامى را صدا زد که آنچه اين مرد مى گويد، بنويس. مؤلف: اين حديث با مذاق جماعت که قائل به تواتر قرائت ها هستند، آن طور که بايد، سازگارى ندارد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۵۲۰ و از تيجان ابن هشام، همين حديث را نقل کرده، و در آن چنين آمده که: ابن عباس، اين اشعار را براى معاويه خواند. معاويه از معناى «خلب» و «ثأط» و «حَرمَد» پرسيد، و در جوابش گفت: «خلب»، به معناى لايه زيرين است و «حرمد»، شن و سنگ زير آن است. آنگاه قصيده را هم ذکر کرده. و همين اختلاف، خود شاهد بر اين است که در اين روايت نارسايى وجود دارد. و در تفسير عياشى، از ابى بصير، از ابى جعفر «عليه السلام» روايت کرده که در ذيل اين کلام خداى عزّوجلّ: «لَم نَجعَل لَهُم مِن دُونِهَا سِتراً» فرمود: چون هنوز خانه ساختن را ياد نگرفته بودند. و در تفسير قمى، در ذيل همين آيه نقل کرده که امام فرمود: چون هنوز لباس دوختن را نياموخته بودند. و در الدر المنثور است که ابن منذر، از ابن عباس روايت کرده که در ذيل جملۀ «حَتّى إذَا بَلَغَ بَينَ السَّدَّينِ» گفته: يعنى دو کوه، که يکى کوه «ارمينيه»، و يکى کوه «آذربيجان» است. و در تفسير عياشى، از مفضل روايت کرده که گفت: از امام صادق «عليه السلام»، از معناى آيه «أجعَل بَينَکُم وَ بَينَهُم رَدماً» پرسش نمودم. فرمود: منظور تقيه است که «فَمَا استَطَاعُوا أن يَظهَرُوهُ وَ مَا استَطَاعُوا لَهُ نَقباً»، اگر به تقيه عمل کنى، در حق تو هيچ حيله اى نمى توانند بکنند، و خود، حصنى حصين است، و ميان تو و اعداء خدا سدّى محکم است که نمى توانند آن را سوراخ کنند. و نيز، در همان کتاب، از جابر، از آن جناب روايت کرده که آيه را به «تقيه» تفسير فرموده است. مؤلف: اين دو روايت، از باب جرى است، نه تفسير. و در تفسير عياشى، از اصبغ بن نباته، از على «عليه السلام» روايت کرده که روز را در جملۀ «وَ تَرَکنَا بَعضَهُم يَومَئِذٍ يَمُوجُ فِى بَعضٍ»، به روز قيامت تفسير فرموده. مؤلف: ظاهر آيه، به حسب سياق اين است که: اين آيه مربوط به علائم ظهور قيامت باشد، و شايد مراد امام هم، از روز قيامت، همان مقدمات آن روز باشد. چون بسيار مى شود که قيامت به روز ظهور مقدماتش هم اطلاق مى شود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۵۲۱ و در همان کتاب، از محمد بن حکيم روايت شده که گفت: من به امام صادق «عليه السلام» نامه ای نوشتم، و در آن پرسيدم: آيا نفس قادر بر معرفت هست، يا نه؟ مى گويد: امام فرمود: نه. پرسيدم: خداى تعالى مى فرمايد: «الَّذِينَ کَانَت أعيُنُهُم فِى غِطَاءٍ عَن ذِکرِى وَ کَانُوا لَا يَستَطِيعُونَ سَمعاً»، و از آن بر مى آيد که ديدگان کفار بينایى داشته و بعدا دچار غطاء شده. امام فرمود: اين آيه «وَ مَا کَانُوا يَستَطِيعُونَ السَّمعَ وَ مَا کَانُوا يُبصِرُون»، کنايه است از نديدن و نشنيدن، نه اين که مى بينند، ولى غطاء جلو ديد آنان را گرفته است. مى گويد عرض کردم: پس چرا از آنان عيب مى گيرد؟ فرمود: از آن جهت که خدا با آنان معامله کرده، عيب نمى گيرد، بلکه از آن جهت که خود چنين کردند، از آن ها عيب مى گيرد و اگر منحرف نمى شدند و تکلف نمى کردند، عيبى بر آنان نبود. مؤلف: يعنى کفار، خود مسبّب اين حجاب اند و به همين جهت، به آثار و تبعات آن گرفتار مى شوند. و در تفسير قمى، در ذيل آيه مذکور، از امام روايت کرده که فرمود: کسانى هستند که به خلقت خدا و آيات ارضى و سماوى او نظر نمى افکنند. مؤلف: و در عيون، از حضرت رضا «عليه السلام» روايت کرده که: آيه را بر منکران ولايت تطبيق فرموده، و اين، همان تطبيق کلى بر مصداق است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۵۲۲ بحثى قرآنى و تاريخى پيرامون داستان ذوالقرنين در چند فصل ۱ - داستان ذوالقرنين در قرآن: قرآن کريم، متعرض اسم او و تاريخ زندگى و ولادت و نسب و ساير مشخصاتش نشده. البته اين رسم قرآن کريم در همه موارد است که در هيچ يک از قصص گذشتگان به جزئيات نمى پردازد. در خصوص ذو القرنين هم به ذکر سفرهاى سه گانه او اکتفا کرده: اول رحلتش به مغرب تا آن جا که به محل فرو رفتن خورشيد رسيده و ديده است که آفتاب در عين «حَمِئَة» و يا «حَامِيَة» فرو مى رود، و در آن محل به قومى برخورده است. و رحلت دومش از مغرب به طرف مشرق بوده، تا آن جا که به محل طلوع خورشيد رسيده، و در آن جا به قومى برخورده که خداوند ميان آنان و آفتاب، ساتر و حاجبى قرار نداده. و رحلت سومش تا به موضع بين السدين بوده، و در آن جا به مردمى برخورده که به هيچ وجه حرف و کلام نمى فهميدند و چون از شر يأجوج و مأجوج شکايت کردند، و پيشنهاد کردند که هزينه اى در اختيارش ‍ بگذارند و او بر ايشان ديوارى بکشد، تا مانع نفوذ يأجوج و مأجوج در بلاد آنان باشد. او نيز پذيرفته و وعده داده سدّى بسازد که مافوق آنچه آن ها آرزويش را مى کنند، بوده باشد، ولى از قبول هزينه خوددارى کرده است و تنها از ايشان نيروى انسانى خواسته است. آنگاه از همه خصوصيات بناى سدّ تنها اشاره اى به رجال و قطعه هاى آهن و دَم هاى کوره و قطر نموده است. اين، آن چيزى است که قرآن کريم از اين داستان آورده، و از آنچه آورده، چند خصوصيت و جهت جوهرى داستان استفاده مى شود: اول اين که: صاحب اين داستان، قبل از اين که داستانش در قرآن نازل شود، بلکه حتى در زمان زندگى اش ذوالقرنين ناميده مى شد، و اين نکته از سياق داستان، يعنى جملۀ «يَسئَلُونَکَ عَن ذِى القَرنَين» و «قُلنَا يَا ذَا القَرنَين» و «قَالُوا يَا ذِى القَرنَين» به خوبى استفاده مى شود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۵۲۳ (از جمله اول بر مى آيد که در عصر رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» قبل از نزول اين قصه چنين اسمى بر سر زبان ها بوده، که از آن جناب داستانش را پرسيده اند. و از دو جمله بعدى به خوبى معلوم مى شود که اسمش همين بوده که با آن خطابش کرده اند). خصوصيت دوم اين که: او، مردى مؤمن به خدا و روز جزاء و متدين به دين حق بوده که بنابر نقل قرآن کريم گفته است: «هَذَا رَحمَةٌ مِن رَبِّى فَإذَا جَاءَ وَعدُ رَبِّى جَعَلَهُ دَکّاءً وَ کَانَ وَعدُ رَبّى حَقّاً». و نيز گفته: «أمّا مَن ظَلَمَ فَسَوفَ نُعَذِّبُهُ ثُمّ يُرَدُّ إلَى رَبِّهِ فَيُعَذِّبُهُ عَذَاباً نُکراً وَ أمّا مَن آمَنَ وَ عَمِلَ صَالِحاً...»، گذشته از اين که آيه «قُلنَا يَا ذَا القَرنَينِ إمّا أن تُعَذِّبَ وَ إمّا أن تَتَّخِذَ فِيهِم حُسناً» که خداوند اختيار تام به او مى دهد، خود شاهد بر مزيد کرامت و مقام دينى او مى باشد، و مى فهماند که او به وحى و يا الهام و يا به وسيله پيغمبرى از پيغمبران تأييد مى شد، و او را کمک مى کرده. خصوصيت سوم اين که: او از کسانى بوده که خداوند خير دنيا و آخرت را برايش جمع کرده بود. اما خير دنيا، براى اين که سلطنتى به او داده بود که توانست با آن به مغرب و مشرق آفتاب برود، و هيچ چيز جلوگيرش نشود، بلکه تمامى اسباب مسخر و زبون او باشند. و اما آخرت، براى اين که او بسط عدالت و اقامه حق در بشر نموده، به صلح و عفو و رفق و کرامت نفس و گستردن خير و دفع شر در ميان بشر سلوک کرد، که همه اين ها از آيه «إنّا مَکَّنَّا لَهُ فِى الأرضِ وَ آتَينَاهُ مِن کُلِّ شَئٍ سَبَباً» استفاده مى شود. علاوه بر آنچه که از سياق داستان بر مى آيد که چگونه خداوند نيروى جسمانى و روحانى به او ارزانى داشته است. جهت چهارم اين که: به جماعتى ستمکار در مغرب برخورد و آنان را عذاب نمود. جهت پنجم اين که: سدّى که بنا کرده، در غير مغرب و مشرق آفتاب بوده. چون بعد از آن که به مشرق آفتاب رسيده، پيروى سببى کرده تا به ميان دو کوه رسيده است، و از مشخصات سد او، علاوه بر اين که گفتيم در مشرق و مغرب عالم نبوده، اين است که ميان دو کوه ساخته شده، و اين دو کوه را که چون دو ديوار بوده اند به صورت يک ديوار ممتد در آورده است. و در سدى که ساخته پاره هاى آهن و قطر به کار رفته، و قطعا در تنگنایى بوده که آن تنگنا، رابط ميان دو قسمت مسکونى زمين بوده است. ۲ - داستان سدّ ذوالقرنين و يأجوج و مأجوج، از نظر تاريخ: قدماى از مورخان هيچ يک در اخبار خود پادشاهى را که نامش ذوالقرنين و يا شبيه به آن باشد، اسم نبرده اند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۵۲۴ و نيز اقوامى به نام يأجوج و مأجوج و سدّى که منسوب به ذوالقرنين باشد، نام نبرده اند. بله به بعضى از پادشاهان حمير از اهل يمن، اشعارى نسبت داده اند که به عنوان مباهات، نسبت خود را ذکر کرده و يکى از پدران خود را که سمت پادشاهى «تبع» داشته را، به نام «ذوالقرنين» اسم برده و در سروده هايش اين را نيز سروده که او به مغرب و مشرق عالم سفر کرد و سدّ يأجوج و مأجوج را بنا نمود، که به زودى در فصول آينده، مقدارى از آن اشعار به نظر خواننده خواهد رسيد - إن شاء الله. و نيز ذکر يأجوج و مأجوج در مواضعى از کتب عهد عتيق آمده. از آن جمله در اصحاح دهم از سفر تکوين تورات: «اينان فرزندان دودمان نوح اند: سام و حام و يافث که بعد از طوفان براى هر يک فرزندانى شد. فرزندان يافث عبارت بودند از: جومر و مأجوج و ماداى و باوان و نوبال و ماشک و نبراس». و در کتاب حزقيال، اصحاح سى وهشتم آمده: «خطاب کلام رب به من شد که مى گفت: اى فرزند آدم! روى خود متوجه جوج سرزمين مأجوج رئيس روش ماشک و نوبال کن، و نبوت خود را اعلام بدار و بگو آقا و سيد و رب اين چنين گفته: اى جوج رئيس روش ماشک و نوبال، عليه تو برخاستم، تو را بر مى گردانم و دهنه هایى در دو فک تو مى کنم، و تو و همه لشگرت را، چه پياده و چه سواره بيرون مى سازم، در حالى که همه آنان فاخرترين لباس بر تن داشته باشند، و جماعتى عظيم و با سپر باشند، همه شان شمشيرها به دست داشته باشند، فارس و کوش و فوط با ايشان باشد که همه با سپر و کلاه خود باشند، و جومر و همه لشگرش و خانواده نوجرمه از اواخر شمال با همه لشگرش شعبه هاى کثيرى با تو باشند». مى گويد: «به همين جهت اى پسر آدم بايد ادعاى پيغمبرى کنى و به جوج بگويى سيد رب امروز در نزديکى سکناى شعب اسرائيل در حالى که در امن هستند، چنين گفته: آيا نمى دانى و از محلت از بالاى شمال مى آيى». و در اصحاح سى و نهم، داستان سابق را دنبال نموده، مى گويد: «و تو اى پسر آدم براى جوج ادعاى پيغمبرى کن و بگو سيد رب اين چنين گفته: اينک من عليه توام اى جوج اى رئيس روش ماشک و نوبال و اردک و اقودک، و تو را از بالاهاى شمال بالا مى برم، و به کوه هاى اسرائيل مى آورم، و کمانت را از دست چپت و تيرهايت را از دست راستت مى زنم، که بر کوه هاى اسرائيل بيفتى، و همه لشگريان و شعوبى که با تو هستند، بيفتند، آيا مى خواهى خوراک مرغان کاشر از هر نوع و وحشی هاى بيابان شوى؟ بر روى زمين بيفتى؟ چون من به کلام سيد رب سخن گفتم، و آتشى بر مأجوج و بر ساکنين در جزائر ايمن مى فرستم، آن وقت است که مى دانند منم رب...». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۵۲۵ و در خواب يوحنا در اصحاح بيستم مى گويد: «فرشته اى ديدم که از آسمان نازل مى شد و با او است کليد جهنم و سلسله و زنجير بزرگى بر دست دارد، پس مى گيرد اژدهاى زنده قديمى را که همان ابليس و شيطان باشد، و او را هزار سال زنجير مى کند، و به جهنمش مى اندازد و درب جهنم را به رويش بسته قفل مى کند، تا ديگر امت هاى بعدى را گمراه نکند، و بعد از تمام شدن هزار سال البته بايد آزاد شود، و مدت اندکى رها گردد». آنگاه مى گويد: «پس وقتى هزار سال تمام شد، شيطان از زندانش آزاد گشته بيرون مى شود، تا امت ها را که در چهار گوشه زمين اند، جوج و مأجوج همه را براى جنگ جمع کند، در حالى که عددشان مانند ريگ دريا باشد. پس بر پهناى گيتى سوار شوند و لشگرگاه قديسين را احاطه کنند و نيز مدينه محبوبه را محاصره نمايند، آن وقت آتشى از ناحيه خدا از آسمان نازل شود و همه شان را بخورد، و ابليس هم که گمراهشان مى کرد در درياچه آتش و کبريت بيفتد، و با وحشى و پيغمبر دروغگو بباشد، و به زودى شب و روز عذاب شود تا ابد الا بدين». از اين قسمت که نقل شده، استفاده مى شود که «مأجوج» و يا «جوج و مأجوج» امتى و يا امت هایى عظيم بوده اند، و در قسمت هاى بالاى شمال آسيا از آبادی هاى آن روز زمين مى زيسته اند، و مردمانى جنگجو و معروف به جنگ و غارت بوده اند. اين جاست که ذهن آدمى حدس قريبى مى زند، و آن اين است که ذوالقرنين يکى از ملوک بزرگ باشد که راه را بر اين امت هاى مفسد در زمين سد کرده است، و حتما بايد سدى که او زده، فاصل ميان دو منطقه شمالى و جنوبى آسيا باشد. مانند ديوار چين و يا سد باب الابواب و يا سد داريال و يا غير آن ها. تاريخ امم آن روز جهان هم اتفاق دارد بر اين که ناحيه شمال شرقى از آسيا که ناحيه احداب و بلندی هاى شمال چين باشد، موطن و محل زندگى امتى بسيار بزرگ و وحشى بوده، امتى که مدام رو به زيادى نهاده، جمعيتشان فشرده تر مى شد، و اين امت همواره بر امت هاى مجاور خود مانند چين حمله مى بردند، و چه بسا در همان جا زاد و ولد کرده، به سوى بلاد آسياى وسطى و خاورميانه سرازير مى شدند، و چه بسا که در اين کوه ها به شمال اروپا نيز رخنه مى کردند. بعضى از ايشان طوائفى بودند که در همان سرزمين هایى که غارت کردند، سکونت نموده متوطن مى شدند، که اغلب سکنه اروپاى شمالى از آن هايند، و در آن جا تمدنى به وجود آورده، و به زراعت و صنعت مى پرداختند. و بعضى ديگر برگشته، به همان غارتگرى خود ادامه مى دادند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۵۲۶ بعضى از مورخان گفته اند که يأجوج و مأجوج امت هایى بوده اند که در قسمت شمالى آسيا، از تبت و چين گرفته تا اقيانوس منجمد شمالى و از ناحيه غرب تا بلاد ترکستان زندگى مى کردند. اين قول را از کتاب «فاکهة الخلفاء و تهذيب الاخلاق» ابن مسکويه، و رسائل اخوان الصفاء، نقل کرده اند. و همين خود مؤيد آن احتمالى است که قبلا تقويتش کرديم، که سد مورد بحث، يکى از سدهاى موجود در شمال آسيا، فاصل ميان شمال و جنوب است. ۳ - ذوالقرنين کیست و سدّش کجاست؟ مورخان و ارباب تفسير در اين باره اقوالى بر حسب اختلاف نظريه شان در تطبيق داستان دارند: الف - به بعضى از مورخان نسبت مى دهند که گفته اند: سدّ مذکور در قرآن، همان ديوار چين است. آن ديوار طولانى ميان چين و مغولستان حائل شده، و يکى از پادشاهان چين به نام «شين هوانک تى» آن را بنا نهاده، تا جلو هجوم هاى مغول را به چين بگيرد. طول اين ديوار سه هزار کيلومتر و عرض آن ۹ متر و ارتفاعش پانزده متر است، که همه با سنگ چيده شده، و در سال ۲۶۴ قبل از ميلاد شروع و پس از ده و يا بيست سال خاتمه يافته است، پس ذوالقرنين همين پادشاه بوده. وليکن اين مورخان توجه نکرده اند که اوصاف و مشخصاتى که قرآن براى ذوالقرنين ذکر کرده و سدى که قرآن بنايش را به او نسبت داده، با اين پادشاه و اين ديوار چين تطبيق نمى کند. چون درباره اين پادشاه نيامده که به مغرب اقصى سفر کرده باشد، و سدى که قرآن ذکر کرده، ميان دو کوه واقع شده و در آن قطعه هاى آهن و قطر، يعنى مس مذاب به کار رفته، و ديوار بزرگ چين که سه هزار کيلومتر است از کوه و زمين همين طور، هر دو مى گذرد و ميان دو کوه واقع نشده است، و ديوار چين با سنگ ساخته شده و در آن آهن و قطرى به کارى نرفته. ب - به بعضى ديگرى از مورخان نسبت داده اند که گفته اند: آن که سدّ مذکور را ساخته، يکى از ملوک آشور بوده که در حوالى قرن هفتم قبل از ميلاد، مورد هجوم اقوام سيت قرار مى گرفته، و اين اقوام از تنگناى کوه هاى قفقاز تا ارمنستان، آنگاه ناحيه غربى ايران هجوم مى آوردند. رده:تفسیر المیزان