تفسیر المیزان

ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۵۲۷ و چه بسا به خود آشور و پايتختش «نينوا» هم مى رسيدند، و آن را محاصره نموده، دست به قتل و غارت و برده گيرى مى زدند. بناچار پادشاه آن ديار، براى جلوگيرى از آن ها سدّى ساخت که گويا مراد از آن سدّ «باب الابواب» باشد، که تعمير و يا ترميم آن را به کسرى انوشيروان، يکى از ملوک فارس نسبت مى دهند. اين گفته آن مورخان است، وليکن همه گفتگو در اين است که آيا با قرآن مطابق است، يا خير؟ ج - صاحب روح المعانى نوشته: بعضی ها گفته اند: او، يعنى ذوالقرنين، اسمش فريدون بن اثفيان بن جمشيد، پنجمين پادشاه پيشدادى ايران زمين بوده، و پادشاهى عادل و مطيع خدا بوده. و در کتاب «صور الاقاليم» ابى زيد بلخى آمده که او مؤيد به وحى بوده. و در عموم تواريخ آمده که او، همه زمين را به تصرف در آورده، ميان فرزندانش تقسيم کرد. قسمتى را به ايرج داد و آن عراق و هند و حجاز بود، و همو او را صاحب تاج سلطنت کرد. قسمت ديگر زمين، يعنى روم و ديار مصر و مغرب را به پسر ديگرش سلم داد، و چين و ترک و شرق را به پسر سومش تور بخشيد، و براى هر يک قانونى وضع کرد که با آن حکم براند، و اين قوانين سه گانه را به زبان عربى سياست ناميدند. چون اصلش «سى ايسا»، يعنى سه قانون بوده. و وجه تسميه اش به ذوالقرنين «صاحب دو قرن»، اين بوده که او، دو طرف دنيا را مالک شد، و يا در طول ايام سلطنت خود مالک آن گرديد. چون سلطنت او، به طورى که در روضة الصفا آمده، پانصد سال طول کشيد. و يا از اين جهت بوده که شجاعت و قهر او، همه ملوک دنيا را تحت الشعاع قرار داد. اشکال اين گفتار اين است که تاريخ بدان اعتراف ندارد. ردّ نظر بعضى که ذوالقرنين را، همان اسکندر مقدونى دانسته اند د - بعضى ديگر گفته اند: ذوالقرنين، همان اسکندر مقدونى است که در زبان ها مشهور است، و سدّ اسکندر هم نظير يک مثلى شده، که هميشه بر سر زبان ها هست. و بر اين معنا رواياتى هم آمده. مانند روايتى که در قرب الاسناد، از موسى بن جعفر «عليه السلام» نقل شده، و روايت عقبة بن عامر، از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، و روايت وهب بن منبه، که هر دو در الدر المنثور نقل شده. و بعضى از قدماى مفسران از صحابه و تابعين، مانند معاذ بن جبل - به نقل مجمع البيان - و قتاده - به نقل الدر المنثور نيز، همين قول را اختيار کرده اند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۵۲۸ و بوعلى سينا هم، وقتى اسکندر مقدونى را وصف مى کند، او را به نام «اسکندر ذوالقرنين» مى نامد. فخر رازى هم در تفسير کبير خود، بر اين نظريه اصرار و پافشارى دارد. و خلاصه آنچه گفته اين است که: قرآن دلالت مى کند بر اين که سلطنت اين مرد تا اقصى نقاط مغرب، و اقصاى مشرق و جهت شمال گسترش يافته، و اين در حقيقت، همان معموره آن روز زمين است، و مثل چنين پادشاهى بايد نامش جاودانه در زمين بماند، و پادشاهى که چنين سهمى از شهرت دارا باشد، همان اسکندر است و بس. چون او بعد از مرگ پدرش همه ملوک روم و مغرب را برچيده و بر همه آن سرزمين ها مسلط شد، و تا آن جا پيشروى کرد که درياى سبز و سپس مصر را هم بگرفت. آنگاه در مصر به بناى شهر اسکندريه پرداخت. پس وارد شام شد، و از آن جا به قصد سرکوبى بنى اسرائيل به طرف بيت المقدس رفت، و در قربانگاه (مذبح) آن جا قربانى کرد. پس متوجه جانب ارمينيه و باب الابواب گرديد، عراقی ها و قطبی ها و بربر خاضعش شدند، و بر ايران مستولى گرديد، و قصد هند و چين نموده، با امت هاى خيلى دور جنگ کرد. سپس به سوى خراسان باز گشت و شهرهاى بسيارى ساخت. سپس به عراق باز گشته، در شهر «زور»، و يا «روميه» مدائن از دنيا برفت، و مدت سلطنتش دوازده سال بود. خوب، وقتى در قرآن ثابت شده که ذوالقرنين بيشتر آبادی هاى زمين را مالک شد، و در تاريخ هم به ثبوت رسيد که کسى که چنين نشانه اى داشته باشد، اسکندر بوده، ديگر جاى شک باقى نمى ماند که ذوالقرنين، همان اسکندر مقدونى است. اشکالى که در اين قول است، اين است که: «اولا: اين که گفت پادشاهى که بيشتر آبادی هاى زمين را مالک شده باشد، تنها اسکندر مقدونى است»، قبول نداريم. زيرا چنين ادعایى در تاريخ مسلم نيست. زيرا تاريخ، سلاطين ديگرى را سراغ مى دهد که ملکش اگر بيشتر از ملک مقدونى نبوده کمتر هم نبوده است. و ثانيا: اوصافى که قرآن براى ذوالقرنين برشمرده، تاريخ براى اسکندر مسلم نمى داند، و بلکه آن ها را انکار مى کند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۵۲۹ مثلا قرآن کريم چنين مى فرمايد که: «ذوالقرنين مردى مؤمن به خدا و روز جزا بوده و خلاصه دين توحيد داشته»، در حالى که اسکندر مردى وثنى و از صابئى ها بوده، همچنان که قربانى کردنش براى مشترى، خود شاهد آن است. و نيز قرآن کريم فرموده: «ذوالقرنين، يکى از بندگان صالح خدا بوده و به عدل و رفق مدارا مى کرده»، و تاريخ براى اسکندر خلاف اين را نوشته است. و ثالثا: در هيچ يک از تواريخ آنان نيامده که اسکندر مقدونى، سدّى به نام سدّ يأجوج و مأجوج به آن اوصافى که قرآن ذکر فرموده، ساخته باشد. و در کتاب «البداية و النهايه»، در باره ذوالقرنين گفته: اسحاق بن بشر، از سعيد بن بشير، از قتاده نقل کرده که اسکندر، همان ذوالقرنين است، و پدرش اولين قيصر روم بوده، و از دودمان سام بن نوح بوده است. و اما ذوالقرنين دوم، اسکندر پسر فيلبس بوده است. (آنگاه نَسَب او را به عيص بن اسحاق بن ابراهيم مى رساند و مى گويد:) او، مقدونى يونانى مصرى بوده، و آن کسى بوده که شهر اسکندريه را ساخته، و تاريخ بنايش تاريخ رايج روم گشته، و از اسکندر ذوالقرنين به مدت بس طولانى متأخّر بوده. و دومى نزديک سيصد سال قبل از مسيح بوده، و ارسطاطاليس حکيم وزيرش بوده، وهمان کسى بوده که دارا پسر دارا را کشته، و ملوک فارس را ذليل، و سرزمينشان را لگدکوب نموده است. در دنباله کلامش مى گويد: اين مطالب را بدان جهت خاطرنشان کرديم که بيشتر مردم گمان کرده اند، که اين دو اسم يک مسمّى داشته، و ذوالقرنين و مقدونى يکى بوده، و همان که قرآن اسم مى برد، همان کسى بوده که ارسطاطاليس وزارتش را داشته است، و از همين راه به خطاهاى بسيارى دچار شده اند. آرى اسکندر اول، مردى مؤمن و صالح و پادشاهى عادل بوده و وزيرش، حضرت خضر بوده است، که به طورى که قبلا بيان کرديم، خود يکى از انبياء بوده. و اما دومى، مردى مشرک و وزيرش مردى فيلسوف بوده، و ميان دو عصر آن ها، نزديک دوهزار سال فاصله بوده است. پس اين کجا و آن کجا؟ نه به هم شبيه اند، و نه با هم برابر، مگر کسى بسيار کودن باشد که ميان اين دو اشتباه کند. در اين کلام به کلامى که سابقا از فخر رازى نقل کرديم، کنايه مى زند، وليکن خواننده عزيز اگر در آن کلام دقت نمايد، سپس به کتاب او آن جا که سرگذشت ذوالقرنين را بيان مى کند، مراجعه نمايد، خواهد ديد که اين آقا هم خطایى که مرتکب شده، کمتر از خطاى فخر رازى نيست. براى اين که در تاريخ اثرى از پادشاهى ديده نمى شود که دوهزار سال قبل از مسيح بوده، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۵۳۰ و سيصد سال در زمين و در اقصى نقاط مغرب تا اقصاى مشرق و جهت شمال سلطنت کرده باشد، و سدّى ساخته باشد و مردى مؤمن صالح و بلکه پيغمبر بوده و وزيرش خضر بوده باشد و در طلب آب حيات به ظلمات رفته باشد. حال چه اين که اسمش اسکندر باشد و يا غير آن. نظر جمعى از مورخان که ذوالقرنين را مردى از ملوک يمن دانسته اند ۵ - جمعى از مورخان، از قبيل اصمعى در «تاريخ عرب قبل از اسلام» و ابن هشام، در کتاب «سيره»، و «تيجان»، و ابوريحان بيرونى در «آثار الباقيه» و نشوان بن سعيد، در کتاب «شمس العلوم» و... - به طورى که از آن ها نقل شده - گفته اند که: ذوالقرنين، يکى از تبابعه اذواى يمن و يکى از ملوک حمير بوده، که در يمن سلطنت مى کرده. آنگاه در اسم او اختلاف کرده اند. يکى گفته: مصعب بن عبدالله بوده، و يکى گفته: صعب بن ذى المرائد اول تبابعه اش دانسته، و اين، همان کسى بوده که در محلى به نام «بئر سبع»، به نفع ابراهيم «عليه السلام» حکم کرد. يکى ديگر گفته: تبع الاقرن و اسمش حسان بوده. اصمعى گفته: وى، اسعد الکامل چهارمين تبايعه و فرزند حسان الاقرن، ملقب به ملکى کرب دوم بوده، و او، فرزند ملک تبع اول بوده است. بعضى هم گفته اند: نامش شمر يرعش» بوده است. البته در برخى از اشعار حميری ها و بعضى از شعراى جاهليت، نامى از ذوالقرنين به عنوان يکى از مفاخر برده شده. از آن جمله، در کتاب «البداية و النهاية» نقل شده که ابن هشام، اين شعر «اعشى» را خوانده و انشاد کرده است: ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۵۳۱ وَ الصَّعبُ ذُوالقَرنَين أصبَحَ ثَاوِياً * بِالجُنو فِى جَدَثٍ اشم مُقِيماً و در بحث روايتى سابق گذشت که عثمان بن ابى الحاضر، براى ابن عباس اين اشعار را انشاد کرد: قَد کَانَ ذُوالقَرنَينِ جدى مُسلِماً * مَلِکاً تُدِينُ لَهُ المُلوُکُ وَ تَحشد و دو بيت ديگر که ترجمه اش نيز گذشت. مقريزى، در کتاب «الخطط» خود مى گويد: بدان که تحقيق علماى اخبار به اين جا منتهى شده که ذوالقرنين، که قرآن کريم نامش را برده و فرموده: «وَ يَسألُونَکَ عَن ذِى القَرنَين...»، مردى عرب بوده که در اشعار عرب، نامش بسيار آمده است، و اسم اصلى اش، «صعب بن ذى مرائد»، فرزند حارث رائش، فرزند همال ذى سدد، فرزند عاد ذى منح، فرزند عار ملطاط، فرزند سکسک، فرزند وائل، فرزند حمير، فرزند سبا، فرزند يشجب، فرزند يعرب، فرزند قحطان، فرزند هود، فرزند عابر، فرزند شالح، فرزند أرفخشد، فرزند سام، فرزند نوح بوده است. و او پادشاهى از ملوک «حِميَر» است، که همه از عرب عاربه بودند و عرب عرباء هم ناميده شده اند. و ذوالقرنين تبعى بوده، صاحب تاج، و چون به سلطنت رسيد، نخست تجبر پيشه کرده و سرانجام براى خدا تواضع کرده، با خضر رفيق شد. و کسى که خيال کرده، ذوالقرنين، همان اسکندر پسر فيلبس است، اشتباه کرده، براى اين که کلمه «ذُو»، عربى است و ذوالقرنين، از لقب هاى عرب براى پادشاهان يمن است، و اسکندر لفظى است رومى و يونانى. ابوجعفر طبرى گفته: خضر در ايام فريدون، پسر ضحاک بوده، البته اين نظريه عموم علماى اهل کتاب است، ولى بعضى گفته اند: در ايام موسى بن عمران، و بعضى ديگر گفته اند: در مقدمه لشگر ذوالقرنين بزرگ، که در زمان ابراهيم خليل «عليه السلام» بوده، قرار داشته است. و اين خضر، در سفرهايش با ذوالقرنين به چشمه حيات برخورده و از آن نوشيده است، و به ذوالقرنين اطلاع نداده. از همراهان ذوالقرنين نيز کسى خبردار نشد. در نتيجه تنها خضر جاودان شد، و او، به عقيده علماى اهل کتاب، همين الآن نيز زنده است. ولى ديگران گفته اند: ذوالقرنينى که در عهد ابراهيم «عليه السلام» بوده، همان فريدون پسر ضحاک بوده، و خضر در مقدمه لشگر او بوده است. ابومحمد عبدالملک بن هشام، در کتاب تيجان، که در معرفت ملوک زمان نوشته، بعد از ذکر حسب و نَسَب ذوالقرنين گفته است: ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۵۳۲ ذکر حسب و نَسَب ذوالقرنين گفته است: وى، تبعى بوده داراى تاج. در آغاز سلطنت ستمگرى کرد و در آخر تواضع پيشه گرفت، و در بيت المقدس به خضر برخورده، با او به مشارق زمين و مغارب آن سفر کرد و همان طور که خداى تعالى فرموده، همه رقم اسباب سلطنت برايش فراهم شد و سدّ يأجوج و مأجوج را بنا نهاد و در آخر در عراق از دنيا رفت. و اما اسکندر، يونانى بوده و او را اسکندر مقدونى مى گفتند، و مجدونى اش نيز خوانده اند. از ابن عباس پرسيدند: ذوالقرنين از چه نژاد و آب خاکى بوده؟ گفت: از حمير بود و نامش صعب بن ذى مرائد بوده، و او همان است که خدايش در زمين مکنت داده و از هر سببى به وى ارزانى داشت، و او به دو قرن آفتاب و به رأس زمين رسيد و سدّى بر يأجوج و مأجوج ساخت. بعضى به او گفتند: پس اسکندر چه کسى بوده؟ گفت: او، مردى حکيم و صالح از اهل روم بود که بر ساحل دريا در آفريقا منارى ساخت و سرزمين رومه را گرفته، به درياى عرب آمد و در آن ديار آثار بسيارى از کارگاه ها و شهرها بنا نهاد. از کعب الاحبار پرسيدند که ذوالقرنين که بوده؟ گفت: قول صحيح نزد ما که از احبار و اسلاف خود شنيده ايم، اين است که وى از قبيله و نژاد «حِميَر» بوده و نامش «صعب بن ذى مرائد» بوده، و اما اسکندر از يونان و از دودمان عيصو، فرزند اسحاق بن ابراهيم خليل «عليه السلام» بوده. و رجال اسکندر، زمان مسيح را درک کردند که از جمله ايشان، جالينوس و ارسطاطاليس بوده اند. و همدانى در کتاب انساب گفته: کهلان بن سبا، صاحب فرزندى شد به نام زيد، و زيد، پدر عريب و مالک و غالب و عميکرب بوده است. هيثم گفته: عميکرب، فرزند سبا، برادر حمير و کهلان بود. عميکرب، صاحب دو فرزند، به نام ابومالک فدرحا و مهيليل گرديد و غالب، داراى فرزندى به نام جنادة بن غالب شد، که بعد از مهيليل بن عميکرب بن سبا سلطنت يافت. و عريب، صاحب فرزندى به نام عمرو شد و عمرو هم، داراى زيد و هميسع گشت که اباالصعب کنيه داشت. و اين اباالصعب، همان ذوالقرنين اول است، و همو است مساح و بناء، که در فن مساحت و بنایى استاد بود و نعمان بن بشير در باره او مى گويد: فَمَن ذَا يُعَادُونَا مِنَ النَّاسِ مَعشَراً * کِرَاماً فَذُوالقَرنَينِ مِنّا وَ حَاتَمُ ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۵۳۳ و نيز، در اين باره است که حارثى مى گويد: سَمُّوا لَنَا وَاحِداً مِنکُم فَنَعرِفُهُ * فِى الجَاهِلِيّة لاسمِ المَلِکِ مُحتَملاً کَالتبعين وَ ذِى القَرنَينِ يَقبَلُهُ * أهل الحِجَى فَأحَقُّ القَول مَا قبلا و در اين باره، ابن ابى ذئب خزاعى مى گويد: وَ مِنّا الَّذِى بِالخَافِقِين تَغَرَّبَا * وَ أصعَدُ فِى کُلّ البِلَادِ وَ صَوباً فَقَد نَالَ قَرنَ الشَّمسِ شَرقاً وَ مَغرِباً * وَ فِى رَدمِ يَأجُوج بَنِى ثُمّ نَصبا وَ ذَلِکَ ذُوالقَرنَينِ تَفَخر حِميَر* بِعَسکَرٍ قِيلَ لَيسَ يُحصى فَيحسبا همدانى سپس مى گويد: (علماى همدان مى گويند: ذوالقرنين، اسمش صعب بن مالک بن حارث الاعلى، فرزند ربيعة بن الحيار بن مالک، و در باره ذوالقرنين گفته هاى زيادى هست. و اين کلامى است جامع، و از آن استفاده مى شود که اولا لقب ذوالقرنين، مختص به شخص مورد بحث نبوده، بلکه پادشاهانى چند از ملوک حمير به اين نام ملقب بوده اند، ذوالقرنين اول، و ذوالقرنين هاى ديگر. و ثانيا ذوالقرنين اول، آن کسى بوده که سدّ يأجوج و مأجوج را قبل از اسکندر مقدونى به چند قرن بنا نهاده و معاصر با ابراهيم خليل «عليه السلام» و يا بعد از او بوده - و مقتضاى آنچه ابن هشام آورده که وى خضر را در بيت المقدس زيارت کرده، همين است که وى بعد از او بود. چون بيت المقدس چند قرن بعد از حضرت ابراهيم «عليه السلام» و در زمان داوود و سليمان ساخته شد - پس به هر حال ذوالقرنين هم قبل از اسکندر بوده. علاوه بر اين که تاريخ حمير، تاريخى مبهم است. بنابر آنچه مقريزى آورده، گفتار در دو جهت باقى مى ماند. يکى اين که: اين ذوالقرنين که تبع حميرى است، سدّى که ساخته، در کجا است؟ دوم اين که: آن امت مفسد در زمين که سدّ براى جلوگيرى از فساد آن ها ساخته شده، چه امتى بوده اند؟ و آيا اين سد يکى از همان سدهاى ساخته شده در يمن، و يا پيرامون يمن، از قبيل سدّ مأرب است، يا نه؟ چون سدهايى که در آن نواحى ساخته شده، به منظور ذخيره ساختن آب براى آشاميدن، و يا زراعت بوده است، نه براى جلوگيرى از کسى. علاوه بر اين که در هيچ يک آن ها قطعه هاى آهن و مس گداخته به کار نرفته، در حالى که قرآن سدّ ذوالقرنين را اين چنين معرفى نموده. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۵۳۴ و آيا در يمن و حوالى آن امتى بوده که بر مردم هجوم برده باشند، با اين که همسايگان يمن غير از امثال قبط و آشور و کلدان و... کسى نبوده، و آن ها نيز همه ملت هايى متمدن بوده اند؟ يکى از بزرگان و محققان معاصر ما، اين قول را تأييد کرده، و آن را چنين توجيه مى کند: ذوالقرنين مذکور در قرآن، صدها سال قبل از اسکندر مقدونى بوده، پس او اين نيست، بلکه اين يکى از ملوک صالح، از پيروان اذواء، از ملوک يمن بوده، و از عادت اين قوم اين بوده که خود را با کلمه «ذى» لقب مى دادند. مثلا مى گفتند: ذى همدان، و يا ذى غمدان، و يا ذى المنار، و ذى الاذغار و ذى يزن و امثال آن. و اين ذوالقرنين، مردى مسلمان، موحد، عادل، نيکو سيرت، قوى، و داراى هيبت و شوکت بوده، و با لشگرى بسيار انبوه به طرف مغرب رفته، نخست بر مصر و سپس بر مابعد آن مستولى شده، و آنگاه همچنان در کناره درياى سفيد به سير خود ادامه داده، تا به ساحل اقيانوس غربى رسيده، و در آن جا آفتاب را ديده که در عينى «حمئة» و يا «حاميه» فرو مى رود. سپس از آن جا رو به مشرق نهاده، و در مسير خود آفريقا را بنا نهاده. مردى بوده بسيار حريص و خبره در بنایى و عمارت. و همچنان سير خود را ادامه داده تا به شبه جزيره و صحراهاى آسياى وسطى رسيده، و از آن جا به ترکستان، و ديوار چين برخورده، و در آن جا قومى را يافته که خدا ميان آنان و آفتاب ساترى قرار نداده بود. سپس به طرف شمال متمايل و منحرف گشته، تا به مدار السرطان رسيده، و شايد همان جا باشد که بر سر زبان ها افتاده که وى به ظلمات راه يافته است. اهل اين ديار از وى درخواست کرده اند که برايشان سدى بسازد تا از رخنه يأجوج و مأجوج در بلادشان ايمن شوند. چون يمنی ها - و مخصوصا ذوالقرنين - معروف به تخصص در ساختن سد بوده اند. لذا ذوالقرنين براى آنان سدّى بنا نهاده است. حال اگر محل اين سدّ، همان محل ديوار چين باشد، که فاصله ميان چين و مغول است، ناگزير بايد بگویيم قسمتى از آن ديوار بوده که خراب شده، و وى آن را ساخته است. و اگر اصل ديوار چنين نباشد، چون اصل آن را بعضى از ملوک چين قبل اين تاريخ ساخته بوده اند، که ديگر اشکالى باقى نمى ماند. و به طورى که مى گويند از جمله بناهايى که ذوالقرنين، که اسم اصلی اش «شمر يرعش» بود، ساخته، شهر سمرقند بوده است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۵۳۵ اين احتمال که وى، پادشاهى عربى زبان بوده، تأييد شده به اين که مى بينيم اعراب از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، از وى پرسش نموده و قرآن کريم، داستانش را براى تذکر و عبرتگيرى آورده است. زيرا اگر از نژاد عرب نبود، جهت نداشت از ميان همه ملوک عالم، تنها او را ذکر کند. پس چون اعراب نسبت به نژاد خود تعصب مى ورزيدند، سرگذشت او در آنان مؤثرتر بوده. چون ملوک روم و عجم و چين از امت هاى دورى بوده اند که اعراب خيلى به شنيدن تاريخشان و عبرتگيرى از سرگذشتشان علاقمند نبودند. به همين جهت مى بينيم که در سراسر قرآن، اسمى از آن ملوک به ميان نيامده است. اين بود خلاصه کلام شهرستانى. اشکالى که به گفته وى باقى مى ماند، اين است که: ديوار چين نمى تواند سدّ ذوالقرنين باشد. براى اين که ذوالقرنين به اعتراف خود او، قرن ها قبل از اسکندر بوده، و ديوار چين در حدود نيم قرن بعد از اسکندر ساخته شده، و اما سدهاى ديگرى که غير از ديوار بزرگ چين در آن نواحى هست، هيچ يک از آهن و مس ساخته نشده و همه با سنگ است. صاحب تفسير جواهر، بعد از ذکر مقدمه اى، بيانى آورده که خلاصه اش اين است که: با کمک سنگنبشته ها و آثار باستانى از خرابه هاى يمن به دست آمده که در اين سرزمىن، سه دولت حکومت کرده است: يکى دولت معين بود که پايتختش قرناء بوده، و علماء تخمين زده اند که آثار اين دولت از قرن چهاردهم قبل از ميلاد آغاز و در قرن هفتم و يا هشتم قبل از ميلاد خاتمه يافته است. و از ملوک اين دولت به شانزده پادشاه، مثل «أب يدع» و «أب يدع ينيع» دست يافته اند. دولت سبا که از قحطانيان بوده، اول اذواء بوده و سپس اقيال. و از همه برجسته تر، سبا بوده، که صاحب قصر صرواح، در قسمت شرقى صنعا است، که بر همه ملوک اين دولت غلبه يافته است. اين سلسله از سال ۸۵۰ ق م، تا سال ۱۱۵ ق م، در آن نواحى سلطنت داشته اند، و معروف از ملوک آنان، بيست و هفت پادشاه بوده، که پانزده نفر آنان لقب «مکرب» داشته اند. مانند مکرب «يثعمر»، و مکرب «ذمر على»، و دوازده نفر ايشان، تنها لقب مَلِک داشته اند. مانند ملک «ذرح»، و ملک «يريم ايمن». و سوم: سلسله حميری ها که دو طبقه بوده اند. اول ملوک سبا وريدان، که از سال ۱۱۵ ق م، تا سال ۲۷۵ ب م، سلطنت کرده اند. اين ها، تنها ملوک بوده اند. طبقه دوم، ملوک سبا وريدان و حضرموت و غير آن که چهارده نفر از اين سلسله سلطنت کرده اند، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۵۳۶ و بيشترشان تبع بوده اند. اول آنان «شمر يرعش». و دوم «ذوالقرنين». و سوم «عمرو»، شوهر بلقيس بود، که آخرشان منتهى به ذى جدن مى شود و آغاز سلطنت اين سلسله، از سال ۲۷۵ م شروع شده، در سال ۵۲۵ خاتمه يافته است. آنگاه صاحب جواهر مى گويد: پيشوند «ذى» در لقب ملوک يمن اضافه شده، و هيچ ملوک ديگرى از قبيل ملوک روم سراغ نداريم که اين کلمه در لقبشان اضافه شده باشد. به همين دليل است که مى گویيم: ذوالقرنين از ملوک يمن بوده، و قبل از شخص مورد بحث، اشخاص ديگرى نيز در يمن ملقب به ذوالقرنين بوده اند، وليکن آيا اين همان ذوالقرنين مذکور در قرآن باشد يا نه، قابل بحث است. اعتقاد ما اين است که: نه، براى اين که ملوک يمن قريب العهد با ما بوده اند و از آن ها چنين خاطراتى نقل نشده، مگر در رواياتى که نقال هاى قهوه خانه با آن ها سر و کار دارند. مثل اين که «شمر يرعش» به بلاد عراق و فارس و خراسان و صغد سفر کرده و شهرى به نام سمرقند بنا نهاده، که اصلش «شمرکند» بوده و اسعد ابوکرب در آذربايجان جنگ کرده، و حسان پسرش را به صغد فرستاده و يعفر، پسر ديگرش را به روم و برادر زاده اش را به فارس روانه ساخته، و اين که بعد از جنگ او با چين، از حميری ها عده اى در چين باقى ماندند که هم اکنون در آن جا هستند. ابن خلدون و ديگران اين اخبار را تکذيب کرده اند، و آن را مبالغه دانسته و با ادله جغرافيایى و تاريخى رد نموده اند. پس مى توان گفت که «ذوالقرنين»، از امت عرب بوده، وليکن در تاريخى قبل از تاريخ معروف مى زيسته است. اين بود خلاصه کلام صاحب جواهر. سخن بعضى که ذوالقرنين را کورش، پادشاه هخامنشى ايران، و يأجوج و مأجوج را، اقوام مغول دانسته اند و- و بعضى ديگر گفته اند: ذوالقرنين، همان کورش، يکى از ملوک هخامنشى در فارس است، که در سال هاى (۵۳۹ - ۵۶۰) ق م مى زيسته و همو بوده که امپراطورى ايرانى را تأسيس و ميان دو مملکت فارس و ماد را جمع نمود. بابل را مسخر کرد و به يهود اجازه مراجعت از بابل به اورشليم را صادر کرد، و در بناى هيکل کمک ها کرد و مصر را به تسخير خود درآورد. آنگاه به سوى يونان حرکت نموده، بر مردم آن جا نيز مسلط شد و به طرف مغرب رهسپار گرديده، آنگاه رو به سوى مشرق نهاد و تا اقصى نقطه مشرق پيش رفت. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۵۳۷ اين قول را يکى از علماى نزديک به عصر ما ذکر کرده و يکى از محققان هند، در ايضاح و تقريب آن سخت کوشيده است. اجمال مطلب اين که: آنچه قرآن از وصف ذوالقرنين آورده، با اين پادشاه عظيم تطبيق مى شود. زيرا اگر ذوالقرنين مذکور در قرآن مردى مؤمن به خدا و به دين توحيد بوده، کورش نيز بوده، و اگر او پادشاهى عادل و رعيت پرور و داراى سيره رفق و رأفت و احسان بوده، اين نيز بوده و اگر او نسبت به ستمگران و دشمنان مردى سياستمدار بوده، اين نيز بوده و اگر خدا به او از هر چيزى سببى داده، به اين نيز داده، و اگر ميان دين و عقل و فضائل اخلاقى و عِدّه و عُدّه و ثروت و شوکت و انقياد اسباب براى او جمع کرده، براى اين نيز جمع کرده بود. و همان طور که قرآن کريم فرموده، کورش نيز سفرى به سوى مغرب کرده، حتى بر ليديا و پيرامون آن نيز مستولى شده و بار ديگر به سوى مشرق سفر کرده، تا به مطلع آفتاب برسيد، و در آن جا مردمى ديد صحرانشين و وحشى که در بيابان ها زندگى مى کردند. و نيز همين کورش سدّى بنا کرده که به طورى که شواهد نشان مى دهد، سدّ بنا شده، در تنگه «داريال»، ميان کوه هاى قفقاز و نزديکی هاى شهر تفليس است. اين اجمال آن چيزى است که مولانا ابوالکلام آزاد گفته است، که اينک تفصيل آن از نظر شما خواننده مى گذرد. اما مسأله ايمانش به خدا و روز جزا: دليل بر اين معنا، کتاب عزرا (اصحاح ۱)، و کتاب دانيال (اصحاح ۶)، و کتاب اشعياء (اصحاح ۴۴ و ۴۵)، از کتب عهد عتيق است که در آن ها از کورش تجليل و تقديس کرده و حتى در کتاب اشعياء او را «راعى رب» (رعيتدار خدا) ناميده، و در اصحاح چهل و پنج چنين گفته است: (پروردگار به مسيح خود در باره کورش چنين مى گويد:) آن کسى است که من دستش را گرفتم تا کمرگاه دشمن را خرد کند تا برابر او درب هاى دو لنگه اى را باز خواهم کرد که دروازه ها بسته نگردد، من پيشاپيشت رفته، پشته ها را هموار مى سازم، و درب هاى برنجى را شکسته، و بندهاى آهنين را پاره پاره مى نمايم، خزينه هاى ظلمت و دفينه هاى مستور را به تو مى دهم، تا بدانى من که تو را به اسمت مى خوانم، خداوند اسرائيلم به تو لقب دادم و تو مرا نمى شناسى». و اگر هم از وحى بودن اين نوشته ها صرف نظر کنيم، بارى يهود با آن تعصبى که به مذهب خود دارد، هرگز يک مرد مشرک مجوسى و يا وثنى را (اگر کورش يکى از دو مذهب را داشته)، مسيح پروردگار و هدايت شده او و مؤيد به تأييد او و راعى رب نمى خواند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۵۳۸ علاوه بر اين که نقوش و نوشته هاى با خط ميخى که از عهد داريوش کبير به دست آمده، که هشت سال بعد از او نوشته شده - گوياى اين حقيقت است که او، مردى موحد بوده و نه مشرک، و معقول نيست در اين مدت کوتاه وضع کورش دگرگونه ضبط شود. و اما فضائل نفسانى او: گذشته از ايمانش به خدا، کافى است باز هم به آنچه از اخبار و سيره او و به اخبار و سيره طاغيان جبار که با او به جنگ برخاسته اند، مراجعه کنيم و ببينيم وقتى بر ملوک «ماد» و «ليديا» و «بابل» و «مصر» و ياغيان بدوى در اطراف بکتريا که همان بلخ باشد و غير ايشان ظفر مى يافته، با آنان چه معامله مى کرده، در اين صورت خواهيم ديد که بر هر قومى ظفر پيدا مى کرده از مجرمان ايشان گذشت و عفو مى نموده و بزرگان و کريمان هر قومى را اکرام و ضعفاى ايشان را ترحم مى نموده و مفسدين و خائنين آنان را سياست مى نموده. کتب عهد قديم و يهود هم که او را به نهايت درجه تعظيم نموده، بدين جهت بوده که ايشان را از اسارت حکومت بابل نجات داده و به بلادشان برگردانيده و براى تجديد بناى هيکل هزينه کافى در اختيارشان گذاشته، و نفائس گرانبهايى که از هيکل به غارت برده بودند و در خزينه هاى ملوک بابل نگهدارى مى شد، به ايشان برگردانيده، و همين خود مؤيد ديگرى است براى اين احتمال که کورش همان ذوالقرنين باشد. براى اين که به طورى که اخبار شهادت مى دهد، پرسش کنندگان از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» از داستان ذوالقرنين يهود بوده اند. علاوه بر اين، مورخان قديم يونان مانند «هردوت» و ديگران نيز جز به مروت و فتوت و سخاوت و کرم و گذشت و قلت حرص و داشتن رحمت و رأفت، او را نستوده اند، و او را به بهترين وجهى ثنا و ستايش ‍ کرده اند. و اما اين که چرا «کورش» را ذوالقرنين گفته اند: هرچند تواريخ از دليلى که جوابگوى اين سؤال باشد، خالى است، ليکن مجسمه سنگى که اخيرا در مشهد مرغاب، در جنوب ايران از او کشف شده، جاى هيچ ترديدى نمى گذارد که همو ذوالقرنين بوده، و وجه تسميه اش، اين است که در اين مجسمه ها دو شاخ ديده مى شود که هر دو در وسط سر او در آمده، يکى از آن دو به طرف جلو و يکى ديگر به طرف عقب خم شده، و اين با گفتار قدماى مورخان که در وجه تسميه او به اين اسم گفته اند، تاج و يا کلاه خودى داشته که داراى دو شاخ بوده، درست تطبيق مى کند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۵۳۹ در کتاب دانيال هم، خوابى که وى براى کورش نقل کرده را، به صورت قوچى که دو شاخ داشته ديده است. در آن کتاب چنين آمده: در سال سوم از سلطنت بيلشاصر پادشاه، براى من که دانيال هستم بعد از آن رؤيا که بار اول ديدم، رؤيايى دست داد که گويا من در شوشن هستم. يعنى در آن قصرى که در ولايت عيلام است، مى باشم و در خواب مى بينم که من در کنار نهر «اولاى» هستم، چشم خود را به طرف بالا گشودم، ناگهان قوچى ديدم که دو شاخ دارد و در کنار نهر ايستاده و دو شاخش بلند است، اما يکى از ديگرى بلندتر است، که در عقب قرار دارد. قوچ را ديدم به طرف مغرب و شمال و جنوب حمله مى کند، و هيچ حيوانى در برابرش مقاومت نمى آورد و راه فرارى از دست او نداشت و او هرچه دلش مى خواهد، مى کند و بزرگ مى شود. در اين بين که من مشغول فکر بودم، ديدم نر بزى از طرف مغرب نمايان شد، همه ناحيه مغرب را پشت سر گذاشت و پاهايش از زمين بريده است، و اين حيوان تنها يک شاخ دارد که ميان دو چشمش قرار دارد. آمد تا رسيد به قوچى که گفتم دو شاخ داشت و در کنار نهر بود، سپس با شدت و نيروى هرچه بيشتر دويده، خود را به قوچ رسانيد با او در آويخت و او را زد و هر دو شاخش را شکست، و ديگر تاب و توانى براى قوچ نماند، بى اختيار در برابر نر بز ايستاد. نر بز قوچ را به زمين زد و او را لگدمال کرد، و آن حيوان نمى توانست از دست او بگريزد، و نر بز بسيار بزرگ شد. آنگاه مى گويد: جبرئيل را ديدم و او رؤياى مرا تعبير کرده، به طورى که قوچ داراى دو شاخ با کورش و دو شاخش با دو مملکت فارس و ماد منطبق شد و نر بز که داراى يک شاخ بود، با اسکندر مقدونى منطبق شد. رده:تفسیر المیزان