تفسیر المیزان

و اما سير کورش به طرف مغرب و مشرق: اما سيرش به طرف مغرب، همان سفرى بود که براى سرکوبى و دفع «ليديا» کرد که با لشگرش به طرف کورش مى آمد، و آمدنش به ظلم و طغيان و بدون هيچ عذر و مجوزى بود. کورش به طرف او لشگر کشيد و او را فرارى داد، و تا پايتخت کشورش تعقيبش کرد، و پايتختش را فتح نموده، او را اسير نمود، و در آخر او و ساير ياورانش را عفو نموده، اکرام و احسانشان کرد با اين که حق داشت که سياستشان کند و به کلى نابودشان سازد. و انطباق اين داستان با آيه شريفه «حَتّى إذَا بَلَغَ مَغرِبَ الشَّمسِ وَجَدَهَا تَغرُبُ فِى عَينٍ حَمِئَة» ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۵۴۰ - که شايد ساحل غربى آسياى صغير باشد - «وَ وَجَدَ عِندَهَا قَوماً قُلنَا يَا ذَا القَرنَينِ إمّا أن تُعَذِّبَ وَ إمّا أن تَتَّخِذَ فِيهِم حُسناً»، از اين رو است که گفتيم حمله ليديا، تنها از باب فساد و ظلم بوده. آنگاه به طرف صحراى کبير مشرق، يعنى اطراف بکتريا عزيمت نمود، تا غائله قبائل وحشى و صحرانشين آن جا را خاموش کند. چون آن ها هميشه در کمين مى نشستند تا به اطراف خود هجوم آورده، فساد راه بيندازند، و انطباق آيه «حَتّى إذَا بَلَغَ مَطلِعَ الشَّمسِ وَجَدَهَا تَطلُعُ عَلَى قَومٍ لَم نَجعَل لَهُم مِن دُونِهَا سِتراً» روشن است. و اما سد سازى کورش: بايد دانست سد موجود در تنگه کوه هاى قفقاز، يعنى سلسله کوه هایى که از درياى خزر شروع شده و تا درياى سياه امتداد دارد، و آن تنگه را تنگه «داريال» مى نامند که بعيد نيست تحريف شده از «داريول» باشد، که در زبان ترکى به معناى تنگه است، و به لغت محلى آن سد را، سد «دميرقاپو»، يعنى دروازه آهنى مى نامند، و ميان دو شهر تفليس و «ولادى کيوکز» واقع شده سدى است که در تنگه اى واقع در ميان دو کوه خيلى بلند ساخته شده و جهت شمالى آن کوه را به جهت جنوبى اش متصل کرده است، به طورى که اگر اين سد ساخته نمى شد، تنها دهانه اى که راه ميان جنوب و شمال آسيا بود، همين تنگه بود. با ساختن آن، اين سلسله جبال به ضميمه درياى خزر و درياى سياه، يک حاجز و مانع طبيعى به طول هزارها کيلومتر ميان شمال و جنوب آسيا شده. و در آن اعصار، اقوامى شرير از سکنه شمال شرقى آسيا از اين تنگه به طرف بلاد جنوبى قفقاز، يعنى ارمنستان و ايران و آشور و کلده، حمله مى آوردند و مردم اين سرزمين ها را غارت مى کردند. و در حدود سده هفتم قبل از ميلاد حمله عظيمى کردند، به طورى که دست چپاول و قتل و برده گيريشان عموم بلاد را گرفت، تا آن جا که به پايتخت آشور يعنى شهر نينوا هم رسيدند، و اين زمان تقريبا همان زمان کورش است. مورخان قديم - نظير هردوت يونانى - سير کورش را به طرف شمال ايران براى خاموش کردن آتش فتنه اى که در آن نواحى شعله ور شده بود، آورده اند. و على الظاهر چنين به نظر مى رسد که در همين سفر سد مزبور را در تنگه داريال و با استدعاى اهالى آن مرز و بوم و تظلمشان از فتنه اقوام شرور بنا نهاده و آن را با سنگ و آهن ساخته است و تنها سدى که در دنيا در ساختمانش آهن به کار رفته، همين سد است، و انطباق آيه «فَأعِينُونِى بِقُوّةٍ أجعَل بَينَکُم وَ بَينَهُم رَدماً آتُونِى زُبَرَ الحَدِيد...» بر اين سد روشن است. و از جمله شواهدى که اين مدعا را تأييد مى کند، وجود نهرى است در نزديکى اين سد، که آن را نهر «سايروس» مى گويند، و کلمه «سايروس» در اصطلاح غربی ها نام کورش است، و نهر ديگرى است که از تفليس عبور مى کند، به نام «کر»، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۵۴۱ و داستان اين سد را «يوسف»، مورخ يهودى در آن جا که سرگذشت سياحت خود را در شمال قفقاز مى آورد، ذکر کرده است. و اگر سد مورد بحث که کورش ساخته، عبارت از ديوار باب الابواب باشد که در کنار بحر خزر واقع است، نبايد يوسف مورخ آن را در تاريخ خود بياورد. زيرا در روزگار او هنوز ديوار باب الابواب ساخته نشده بود. چون اين ديوار را به کسرى انوشيروان نسبت مى دهند و يوسف قبل از کسرى می زيسته و به طورى که گفته اند، در قرن اول ميلادى بوده است. علاوه بر اين که سدّ باب الابواب، قطعا غير سدّ ذوالقرنينى است که در قرآن آمده. براى اين که در ديوار باب الابواب آهن به کار نرفته. و اما يأجوج و مأجوج: بحث از تطورات حاکم بر لغات و سيرى که زبان ها در طول تاريخ کرده، ما را بدين معنا رهنمون مى شود که يأجوج و مأجوج، همان مغوليان بوده اند. چون اين دو کلمه به زبان چينى «منگوک» و يا «منچوک» است، و معلوم مى شود که دو کلمه مذکور به زبان عبرانى نقل شده و يأجوج و مأجوج خوانده شده است، و در ترجمه هایى که به زبان يونانى براى اين دو کلمه کرده اند «گوک» و «ماگوک» مى شود، و شباهت تامى که مابين «ماگوک» و «منگوک» هست، حکم مى کند بر اين که کلمه مزبور، همان منگوک چينى است، همچنان که «منغول» و «مغول» نيز از آن مشتق و نظائر اين تطورات در الفاظ آن قدر هست که نمى توان شمرد. پس يأجوج و مأجوج مغول هستند و مغول، امتى است که در شمال شرقى آسيا زندگى مى کنند، و در اعصار قديم امت بزرگى بودند که مدتى به طرف چين حمله ور مى شدند و مدتى از طريق داريال قفقاز به سرزمين ارمنستان و شمال ايران و ديگر نواحى سرازير مى شدند، و مدتى ديگر، يعنى بعد از آن که سد ساخته شد، به سمت شمال اروپا حمله مى بردند، و اروپائيان آن ها را «سيت» مى گفتند. و از اين نژاد، گروهى به روم حمله ور شدند که در اين حمله دولت روم سقوط کرد. در سابق گفتيم که از کتب عهد عتيق هم استفاده مى شود که اين امت مفسد، از سکنه اقصاى شمال بودند. اين بود خلاصه اى از کلام ابوالکلام، که هرچند بعضى از جوانبش خالى از اعتراضاتى نيست، ليکن از هر گفتار ديگرى، انطباقش با آيات قرآنى روشن تر و قابل قبول تر است. ز - از جمله حرف هایى که در باره ذوالقرنين زده شده، مطلبى است که من از يکى از مشايخم شنيده ام که مى گفت: ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۵۴۲ «ذوالقرنين از انسان هاى ادوار قبلى انسان بوده»، و اين حرف خيلى غريب است، و شايد خواسته است پاره اى حرف ها و اخبارى را که در عجائب حالات ذوالقرنين هست، تصحيح کند. مانند چند بار مردن و زنده شدن و به آسمان رفتن و به زمين برگشتن و مسخر شدن ابرها و نور و ظلمت و رعد و برق براى او و با ابر به مشرق و مغرب عالم سير کردن. و معلوم است که تاريخ اين دوره از بشريت که دوره ما است، هيچ يک از مطالب مزبور را تصديق نمى کند، و چون در حسن ظن به اخبار مذکور مبالغه دارد، لذا ناگزير شده آن را به ادوار قبلى بشريت حمل کند. نظر مفسران و مورخان، پيرامون قوم یأجوج و مأجوج ۴ - مفسران و مورخان، در بحث پيرامون اين داستان دقت و کنکاش زيادى کرده و سخن در اطراف آن به تمام گفته اند، و بيشترشان بر آنند که يأجوج و مأجوج، امتى بسيار بزرگ بوده اند که در شمال آسيا زندگى مى کرده اند، و جمعى از ايشان اخبار وارد در قرآن کريم را که در آخرالزمان خروج مى کنند و در زمين افساد مى کنند، بر هجوم تاتار در نصف اول از قرن هفتم هجرى بر مغرب آسيا تطبيق کرده اند. زيرا همين امت در آن زمان خروج نموده، در خونريزى و ويرانگرى زرع و نسل و شهرها و نابود کردن نفوس و غارت اموال و فجايع افراطى نمودند که تاريخ بشريت نظير آن را سراغ ندارد. مغول ها اول سرزمين چين را در نور ديده، آنگاه به ترکستان و ايران و عراق و شام و قفقاز تا آسياى صغير روى آورده، آنچه آثار تمدن سر راه خود ديدند، ويران کردند و آنچه شهر و قلعه در مقابلشان قرار مى گرفت، نابود مى ساختند. از آن جمله سمرقند و بخارا و خوارزم و مرو و نيشابور و رى و غيره بود، در شهرهایى که صدها هزار نفوس داشت، در عرض يک روز يک نفر نفس کش را باقى نگذاشتند و از ساختمان هايش اثرى نماند، حتى سنگى روى سنگ باقى نماند. بعد از ويرانگرى اين شهرها به بلاد خود برگشتند، و پس از چندى دوباره به راه افتاده اهل «بولونيا» و بلاد «مجر» را نابود کردند و به روم حمله ور شده و آن ها را ناگزير به دادن جزيه کردند، فجايعى که اين قوم مرتکب شدند، از حوصله شرح و تفصيل بيرون است. مفسران و مورخان که گفتيم اين حوادث را تحرير نموده اند، از قضيه سد به کلى سکوت کرده اند. در حقيقت به خاطر اين که مسأله سد، يک مسأله پيچيده اى بوده، لذا از زير بار تحقيق آن شانه خالى کرده اند. زيرا ظاهر آيه «فَمَا اسطَاعُوا أن يَظهَرُوهُ وَ مَا استَطَاعُوا لَهُ نَقباً قَالَ هَذَا رَحمَةٌ مِن رَبِّى فَإذَا جَاءَ وَعدُ رَبّى جَعَلَهُ دَکّاءً وَ کَانَ وَعدُ رَبّى حَقّاً وَ تَرَکنَا بَعضَهُم يَومَئِذٍ يَمُوجُ فِى بَعضٍ...»، به طورى که خود ايشان تفسير کرده اند، اين است که: ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۵۴۳ این امت مفسد و خونخوار پس از بناى سد در پشت آن محبوس شده اند و ديگر نمى توانند تا اين سدّ پاى برجاست، از سرزمين خود بيرون شوند تا وعده خداى سبحان بيايد که وقتى آمد آن را منهدم و متلاشى مى کند و باز اقوام نامبرده خونريزی هاى خود را از سر مى گيرند، و مردم آسيا را هلاک و اين قسمت از آبادى را زير و رو مى کنند، و اين تفسير با ظهور مغول در قرن هفتم درست در نمى آيد. لذا ناگزير بايد اوصاف سد مزبور را بر طبق آنچه قرآن فرموده، حفظ کنند و در باره آن اقوام بحث کنند که چه قومى بوده اند. اگر همان تاتار ومغول بوده باشند که از شمال چين به طرف ايران و عراق و شام و قفقاز گرفته تا آسياى صغير را لگدمال کرده باشند، پس اين سد کجا بوده و چگونه توانسته اند از آن عبور نموده وبه ساير بلاد بريزند و آنها را زير و رو کنند؟ و اين قوم مزبور، اگر تاتار و يا غير آن از امت هاى مهاجم در طول تاريخ بشريت نبوده اند، پس اين سد در کجا بوده، و سدى آهنى و چنان محکم که از خواصش اين بوده که امتى بزرگ را هزاران سال از هجوم به اقطار زمين حبس کرده باشد، به طورى که نتوانند از آن عبور کنند، کجا است؟ و چرا در اين عصر که تمامى دنيا به وسيله خطوط هوايى و دريايى و زمينى به هم مربوط شده، و به هيچ مانعى چه طبيعى از قبيل کوه و دريا، و يا مصنوعى مانند سد و يا ديوار و يا خندق بر نمى خوريم که از ربط امتى با امت ديگر جلوگيرى کند؟ و با اين حال چه معنا دارد که با کشيدن سدى داراى اين صفات و يا هر صفتى که فرض شود، رابطه اش با امت هاى ديگر قطع شود؟ ليکن در دفع اين اشکال آنچه به نظر من مى رسد، اين است که کلمه «دَکّاء» از «دَکّ» به معناى ذلت باشد، همچنان که در لسان العرب گفته: «جَبَلٌ دَکَّ». يعنى: کوهى که ذليل شود. و آن وقت مراد از «دک کردن سد»، اين باشد که آن را از اهميت و از خاصيت بيندازد، به خاطر اتساع طرق ارتباطى و تنوع وسائل حرکت و انتقال زمينى و دريايى و هوايى ديگر اعتنايى به شأن آن نشود. پس در حقيقت معناى اين وعده الهى، وعده به ترقى مجتمع بشرى در تمدن و نزديک شدن امت هاى مختلف است به يکديگر، به طورى که ديگر هيچ سدى و مانعى و ديوارى جلو انتقال آنان را از هر طرف دنيا به هر طرف ديگر نگيرد، و به هر قومى بخواهند بتوانند هجوم آورند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه :۵۴۴ مؤيد اين معنا سياق آيه: «حَتّى إذَا فُتِحَت يَأجُوجُ وَ مَأجُوجُ وَ هُم مِن کُلّ حَدَبٍ يَنسِلُون» است، که خبر از هجوم يأجوج و مأجوج مى دهد و اسمى از سد نمى برد. البته کلمه «دَکّ»، يک معناى ديگر نيز دارد و آن، عبارت از دفن است که در صحاح گفته: «دَکَکتُ الرکى» اين است که من چاه را با خاک دفن کردم. و باز معناى ديگرى دارد و آن، اين است که: کوه به صورت تل هاى خاک در آيد، که باز در صحاح گفته: «تدکدکت الجِبالُ». يعنى: کوه ها، تل هایى از خاک شدند، و مفرد آن «دَکّاء» مى آيد. بنابراين، ممکن است احتمال دهيم که سدّ ذوالقرنين که از بناهاى عهد قديم است، به وسيله بادهاى شديد در زمين دفن شده باشد، و يا سيل هاى مهيب آبرفت هایى جديد پديد آورده و باعث وسعت درياها شده، در نتيجه سد مزبور غرق شده باشد، که براى به دست آوردن اين گونه حوادث جوّى، بايد به علم ژئولوژى مراجعه کرد. پس ديگر جاى اشکالى باقى نمى ماند، وليکن با همه اين احوال، وجه قبلى موجه تر است - و خدا بهتر مى داند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۵۴۵ آيات ۱۰۳ - ۱۰۸، سوره کهف قُلْ هَلْ نُنَبِّئُکُم بِالاَخْسرِينَ أَعْمَالاً(۱۰۳) الَّذِينَ ضَلَّ سعْيهُمْ فى الحَْيَوةِ الدُّنْيَا وَ هُمْ يَحْسبُونَ أَنهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعاً(۱۰۴) أُولَئک الَّذِينَ کَفَرُوا بِآيَاتِ رَبِّهِمْ وَ لِقَائهِ فحَبِطت أَعْمَالُهُمْ فَلا نُقِيمُ لهَُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَزْناً(۱۰۵) ذَلِک جَزَاؤُهُمْ جَهَنَّمُ بِمَا کَفَرُوا وَ اتَّخَذُوا آيَاتى وَ رُسُلى هُزُواً(۱۰۶) إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ کانَت لهَُمْ جَنَّات الْفِرْدَوْسِ نُزُلاً(۱۰۷) خَالِدِينَ فِيهَا لا يَبْغُونَ عَنهَا حِوَلاً(۱۰۸) «ترجمه آیات» بگو آيا شما را از آن هايى که از جهت عمل زيانکارترند، خبر دهيم. (۱۰۳) همان کسان که کوشش ايشان در زندگى اين دنيا تلف شده و پندارند که رفتار نيکو دارند. (۱۰۴) آن ها، همان کسان اند که آيت هاى پروردگارشان را با معاد انکار کرده اند، پس اعمالشان هدر شده و روز قيامت براى آن ها میزانى به پا نمى کنيم. (۱۰۵) چنين است، و سزاى ايشان جهنم است، براى آن که انکار ورزيده و آيت هاى من و پيغمبرانم را به مسخره گرفته اند. (۱۰۶) کسانى که ايمان آورده و کارهاى شايسته کرده اند، منزلشان باغ هاى بهشت است. (۱۰۷) جاودانه در آنند و تغيير يافتن از آن را نخواهند. (۱۰۸) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۵۴۶ «بیان آیات» اين آيات ششگانه، به منزله استنتاج از آيات گذشته در اين سوره است، که دلباختگى مشرکان را نسبت به زينت حيات دنيا و رکون و اطمينان به اوليایى غير از خدا و ابتلاءشان به تاريک بينى و ناشنوایى و آثار اين ها در سوء عاقبت را شرح مى داد. و علاوه بر اين که از آن آيات نتيجه گيرى مى کند، تمهيد و مقدمه اى است نسبت به آيه آخر سوره که مى فرمايد: «قُل إنَّما أنَا بَشَرٌ مِثلُکُم...». معرفى زيانکارترين زيانکارن که اعمالشان حبط شده و در قيامت وزنى ندارد «قُلْ هَلْ نُنَبِّئُکُم بِالاَخْسَرِينَ أَعْمَالاً»: ظاهر سياق مى رساند که خطاب در اين آيه به مشرکان باشد، و با لحن کنايه مى فرمايد: «بگو مى خواهيد بگوييم چه کسى در عمل خاسرتر از هر کس است...»، با اين که منظور خود مخاطبان است، ولى بعد از يک آيه، لحن سخن را عوض کرده، نزديک به صراحت مى فرمايد: «أُولَئِکَ الَّذِينَ کَفَرُوا بِآيَاتِ رَبِّهِم وَ لِقَائِهِ». پس معلوم مى شود که منکران نبوت و معاد، که کفر به آيات خدا و لقاء او معرّف ايشان است، همان مشرکان هستند. بعضى از مفسران گفته اند: اگر نفرمود: «بِالأخسَرِينَ عَمَلاً»، با اين که اصل در تميز اين است که مفرد آورده شود، و با اين که مصدر هم شامل قليل و هم کثير مى شود. براى اين است که اعلام کند، خسران يک نوع اعمال ايشان اختصاص ندارد، بلکه تمامى انواع کارهاى ايشان را شامل است. «الَّذِينَ ضَلَّ سَعْيهُمْ فى الحَْيَوةِ الدُّنْيَا وَ هُمْ يَحْسبُونَ أَنّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعاً»: اين آيه خبر مى دهد از آن هایى که در عمل از هر زيانکارى زيانکارترند. و آن ها کسانى هستند که در آيه قبلى پيشنهاد کرد که به مشرکان معرفيشان کند و حال معرفى مى کند و مى فرمايد: کسانى هستند که در زندگى دنيا نيز از عمل خود بهره نگرفتند. چون «ضلال سعى»، همان خسران و بی نتيجگى عمل است. آنگاه دنبالش اضافه فرموده که: «وَ هُم يَحسَبُونَ أنَّهُم يُحسِنُونَ صُنعاً: در عين حال گمان مى کنند که کار خوبى انجام مى دهند»، و همين پندار است که مايه تماميت خسران ايشان شده است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۵۴۷ توضيح اين که: خسران و خسارت در کسب و کارهايى صورت مى گيرد که به منظور استفاده و سود انجام مى شود و وقتى خسران تحقق مى يابد که کاسب از سعى و کوشش خود به غرضى که داشته، نرسد، بلکه نتيجه عمل اين شود که مثلا چيزى از سرمايه هم از بين برود، و يا حداقل منفعتى عايد نگردد، در نتيجه سعيش بی نتيجه شود. و اين، همان است که آيه شريفه آن را «ضَلال سَعى» خوانده. کأنّه راه استفاده گم شده، و راهى که پيموده به خلاف آن هدفى که داشته است، منتهى گرديده. حال که اين مطلب روشن گرديد، مى گوييم: چه بسيار مى شود که انسان در کسب و کارش خاسر مى شود و به خاطر استاد نبودن در کسب و يا در راه آن و يا به خاطر عواملى ديگر که احيانا اتفاق مى افتد، از نتيجه بى بهره مى شود. و اين خسرانى است که اميد زوالش هست. چون معمولا پس از يکى دو بار اشتباه، تجربه مى آموزد و مافات را جبران مى کند. و چه بسا مى شود که آدمى خاسر مى گردد، ولى به خيال خود نتيجه گرفته است. ضرر مى کند و به خيال خود سود برده است. اين چنين خسران و ضررى اميدى به زوال و جبرانش نيست. آدمى در زندگى دنيا جز سعى براى سعادت خود کارى نمى کند، و جز کوشش براى رسيدن به چنين هدفى همى ندارد، و اين انسان اگر طريق حق را بپيمايد و به غرض خود نائل شود و سعادتمند بشود که هيچ، و اگر راه خطا را برود و نفهمد که دارد خطا مى رود، خاسر است، ليکن همين خاسر، خسرانش قابل زوال است و اميد نجات دارد. اما اگر راه خطا رفت و به غير حق اصابت کرد و همان باطل را پذيرفت تا آن جا که وقتى هم که حق برايش جلوه کرد، از آن اعراض نمود، و دلباخته استکبار و تعصب جاهلانه خود بود. چنين کسى از هر خاسرى خاسرتر است و عملش از عمل هر کس ديگرى بی نتيجه تر. زيرا اين خسرانى است که زايل نمى شود، و اميد نمى رود که روزى مبدل به سعادت شود و به همين جهت است که خداى تعالى مى فرمايد: «الَّذِينَ ضَلَّ سَعيُهُم فِى الحَيَوةِ الدُّنيَا وَ هُم يَحسَبُونَ أنَّهُم يُحسِنُونَ صُنعاً». و اين که کسى با روشن شدن بطلان اعمالش، باز هم آن را حق بپندارد، از اين جهت است که دلش مجذوب زينت هاى دنيا و زخارف آن شده، و در شهوات غوطه ور گشته. لذا همين انجذاب به ماديت او را از ميل به پيروى حق و شنيدن داعى آن و پذيرفتن نداى منادى فطرت باز مى دارد. همچنان که در جاى ديگر قرآن آمده: «وَ جَحَدُوا بِهَا وَ استَيقَنَتهَا أنفُسُهُم»، و نيز آمده: «وَ إذَا قِيلَ لَهُ اتَّقِ اللهَ أخَذَتهُ العِزَّةُ بِالإثم». پس پيروى هواى نفس و از درِ عناد و استکبار و عشق به شهوات نفس، به اعراض از حق ادامه دادن همان خشنودى از باطل خويش بودن و آن را نيکو پنداشتن است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۵۴۸ «أُولَئک الَّذِينَ کَفَرُوا بِآيَاتِ رَبِّهِمْ وَ لِقَائهِ»: اين جمله، تعريف دومى براى «اخسرين اعمالا» و تفسيرى بعد از تفسير آن است. و منظور از «آيات» - به طورى که اطلاق کلمه اقتضاء مى کند - آيات آفاقى و انفسى خداى تعالى و معجزاتى است که انبياء براى تأييد رسالت خود مى آورند. پس کفر به آيات، انکار نبوت است. علاوه بر اين که خود پيغمبر از آيات است. و مراد از کفر به لقاء خدا، کفر به معاد و بازگشت به سوى او است. پس برگشت تعريف «أخسَرِينَ أعمَالاً»، به اين است که آنان منکر نبوت و معادند، و اين از خواص بت پرستان است. «فحَبِطت أَعْمَالُهُمْ فَلا نُقِيمُ لهَُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَزْناً»: وجه اين که چرا اعمالشان حبط (بى اجر) مى گردد، اين است که آن ها هيچ عملى را براى رضاى خدا انجام نمى دهند، و ثواب دار آخرت را نمى جويند و سعادت حيات آخرت را نمى طلبند و محرکشان در هيچ عملى ياد روز قيامت و حساب نيست. ما، در مباحث اعمال در جلد دوم اين کتاب، راجع به «حبط»، بحثى ايراد کرديم. و اين که فرمود: «فَلَا نُقِيمُ لَهُم يَومَ القِيَامَةِ وَزناً»، تفريعى است بر حبط اعمال. زيرا سنجش و وزن در روز قيامت به سنگينى حسنات است. به دليل اين که مى فرمايد: «وَ الوَزنُ يَومَئِذٍ الحَقّ فَمَن ثَقُلَت مَوَازِينُهُ فَأُولَئِکَ هُمُ المُفلِحُونَ وَ مَن خَفَّت مَوَازِينُهُ فَأُولَئِکَ الَّذِينَ خَسِرُوا أنفُسَهُم». و نيز به دليل اين که با حبط عمل ديگر سنگينى باقى نمى ماند و در نتيجه ديگر وزنى معنا ندارد. «ذَلِک جَزَاؤُهُمْ جَهَنَّمُ بِمَا کَفَرُوا وَ اتّخَذُوا آيَاتى وَ رُسُلى هُزُواً»: کلمه «ذَلِکَ»، اشاره به همان وصفى است که از اوصاف آنان ذکر کرد، و اين اشاره خبر است براى مبتدایى که حذف شده و تقدير کلام اين است: «الأمرُ ذَلِکَ». يعنى حال و وضع ايشان بدين سان است که ما گفتيم. و اين خود تأکيدى است براى مطلب و جمله «جَزَاؤُهُم جَهَنَّم»، کلامى است نو و تازه که از عاقبت امر ايشان خبر مى دهد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۵۴۹ و جمله «بِمَا کَفَرُوا وَ اتَّخَذُوا آيَاتِى وَ رُسُلِى هُزُواً»، در معناى اين است که فرموده باشد: «بِمَا کَفَرُوا وَ ازدَادُوا کُفراً بِاستِهزَاءِ آيَاتِى وَ رُسُلِى». يعنى: به خاطر کفرى که ورزيدند، و آن را با مسخره کردن آيات و رسولان من دوچندان نمودند. «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ کانَت لهَُمْ جَنَّات الْفِرْدَوْسِ نُزُلاً»: به کلمه «فردوس» هم ضمير مذکر بر مى گردد و هم مؤنث، و به طورى که گفته شده، کلمه اى است رومى به معناى «بستان»، و بعضى هم گفته اند: کلمه اى است سريانى به معناى تاکستان و اصل آن «فرداس» بوده، و بعضى ديگر گفته اند: کلمه اى است سريانى و به معناى باغ انگور. و بعضى گفته اند: کلمه اى است حبشى و بعضى گفته اند: عربى است و به معناى باغ پر درختى است که بيشتر درختانش انگور باشد. بعضى خواسته اند از اين که «جَنّاتُ الفِردَوس» را «نُزُل» خوانده، آن چنان که قبلا جهنم را براى کافران «نُزُل» خوانده بود، استفاده کنند که در ماوراى بهشت و دوزخ، ثواب و عقاب ديگرى است که به وصف در نمى آيد. و چه بسا اين مفسران استفاده مذکور خود را با امثال: «لَهُم مَا يَشَاؤُنَ فِيهَا وَ لَدَينَا مَزِيد»، و آيه «فَلَا تَعلَمُ نَفسٌ مَا أخفَى لَهُم مِن قُرَّةِ أعيُن»، و آيه «وَ بَدَا لَهُم مِنَ اللهِ مَا لَم يَکُونُوا يَحتَسِبُون» تأييد مى کنند. «خَالِدِينَ فِيهَا لايَبْغُونَ عَنهَا حِوَلاً»: کلمه «بغى» به معناى طلبيدن است. و کلمه «حِوَل»، به معناى تحول است. و باقى آيه روشن است. بحث روايتى در الدر المنثور است که ابن مردويه، از ابى الطفيل روايت کرده که گفت: من از على بن ابى طالب شنيدم که در پاسخ ابن الکواء که از آيه «هَل نُنَبِّئُکُم بِالأخسَرِينَ أعمَالاً» پرسيده بود، فرمود: مقصود فاجران قريش ‍ است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۵۵۰ و در تفسير عياشى، از امام بن ربعى روايت کرده که گفت: ابن الکواء در مجلس امير المؤمنين «عليه السلام» برخاست و عرض کرد: مرا خبر ده از معناى قول خدا که مى فرمايد: «قُل هَل نُنَبِّئُکُم... صُنعاً». حضرت فرمود: مقصود اهل کتاب اند که به پروردگار خود کفر ورزيدند و در دين خود بدعت نهادند، خداوند هم اعمالشان را حبط کرد و اهل نهروان از ايشان دور نيستند. مؤلف: و نيز روايت شده که مقصود از آن ها نصارا هستند، و راوى آن، قمى، از ابى جعفر «عليه السلام» است و طبرسى هم، در احتجاج، از على «عليه السلام» روايت کرده که منظور اهل کتاب اند. و در الدر المنثور آمده که ابن منذر و ابن ابى حاتم، از ابى خميصه، عبدالله بن قيس، از على «عليه السلام» روايت کرده که مقصود راهب ها هستند، که خود را در ديرها حبس کردند. و همه اين روايات از باب جرى است، و دو آيه مذکور در روايات، در سياق مفصلى قرار دارند که روى سخن در آن سياق با مشرکان است، و آيه سوم، يعنى «أُولَئِکَ الَّذِينَ کَفَرُوا بِآيَاتِ رَبِّهِم وَ لِقَائِهِ...»، که تفسير آيه دومى است، انطباقش بر وثنی ها، همان طور که گذشت، روشن تر است تا بر غير ايشان. پس روايتى که از قمى، در تفسيرش در ذيل آيه مورد بحث آمده که در باره يهود نازل شد و در باره خوارج جريان يافته، صحيح نيست. در تفسير برهان، از محمد بن عباس، به سند خود، از حارث، از على «عليه السلام» روايت آورده که فرمود: براى هر چيزى نقطه برجسته اى است و نقطه برجسته بهشت، «فردوس» است که اختصاص به محمّد و آل محمّد «صلى اللّه عليه و آله و سلم» دارد. و در الدر المنثور است که بخارى، مسلم و ابن ابى حاتم، از ابى هريره روايت کرده اند که گفت: رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» فرمود: «وقتى از خدا درخواست مى کنيد، فردوس را بخواهيد»، که در وسط بهشت و بر نقطه بلند آن قرار دارد که فوق آن عرش رحمان است، و نهرهاى بهشت از آن جا مى جوشد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۵۵۱ و در مجمع البيان است که عبادة بن صامت، از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» روايت کرده که فرمود: بهشت صد درجه است که مابين هر دو درجه آن به قدر مابين آسمان و زمين است، و فردوس بالاترين درجه آن است، که نهرهاى چهارگانه بهشت از آن جا مى جوشد. پس هر وقت خواستيد از خدا درخواستى کنيد، فردوس را بخواهيد. مؤلف: و در اين معنا، روايات ديگرى است. و در تفسير قمى، از جعفر بن احمد، از عبيدالله بن موسى، از حسن بن على بن ابى حمزه، از پدرش، از ابى بصير، از ابى عبدالله «عليه السلام» روايت کرده که در ضمن حديثى گفت از آن جناب از آيه «إنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ کَانَت لَهُم جَنَّاتُ الفِردَوسِ نُزُلاً» پرسيدم. فرمود: در باره ابوذر و سلمان و مقداد و عمار بن ياسر نازل شده، که خداى تعالى، جنّات فردوس را منزل و مأواى ايشان کرده است. مؤلف: جا دارد که اين روايت را حمل بر جرى کنيم و بگویيم مراد اين است که آيه شريفه در باره مؤمنان حقيقى نازل شده، که چهار نفر مذکور از روشن ترين مصاديق آنند، و گرنه اگر بگوييم در خصوص ايشان نازل شده باشد، اين اشکال متوجه مى شود که سلمان از کسانى بود که در مدينه ايمان آورد، و آيه شريفه در مکه و قبل از هجرت به مدينه نازل شده، علاوه بر اين که سند حديث هم خالى از سستى نيست. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۵۵۲ آيه ۱۰۹ سوره کهف قُل لَّوْ کانَ الْبَحْرُ مِدَاداً لِّکلِمَاتِ رَبّى لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ أَن تَنفَدَ کلِمَاتُ رَبّى وَ لَوْ جِئْنَا بِمِثْلِهِ مَدَداً(۱۰۹) «ترجمه آیه» بگو اگر دريا مرکب کلمات پروردگار من باشد، پيش از آن که کلمات پروردگارم تمامى گيرد، دريا تمامى پذيرد و گرچه نظير آن را نيز به کمک آوريم. (۱۰۹) «بیان آیه» اين آيه، بيان مستقلى است براى وسعت کلمات خداى تعالى، و اين که کلمات او نابودى پذير نيست، و به همين جهت بعيد نيست که تنها نازل شده باشد، نه در ضمن آيات قبل و بعدش، ليکن اگر در ضمن آيات ديگرى نازل شده باشد، آن وقت مربوط به تمامى مطالبى است که در اين سوره مورد بحث قرار گرفته است. بدين خاطر که در اول اين سوره اشاره شده که حقايقى الهى را خاطرنشان مى سازد، و نخست پيغمبر خود را که از اعراض مردم از ذکر ناراحت شده بود، تسليت داد که همگى نسبت به تنبه به اين حقايق در خواب و غفلت اند و به زودى از خواب خود بيدار مى شوند، و براى ايضاح اين معنا، مثالى از داستان اصحاب کهف آورد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۵۵۳ آنگاه امور ديگرى را خاطرنشان ساخته و براى مزيد ايضاح در ذيل آن، داستان موسى و خضر را آورد که چگونه موسى از او اعمال عجيبى مشاهده کرد و نتوانست تأويل کند، و ظاهر آن اعمال وى را از باطن آن ها غافل ساخت تا آن که خود خضر تأويل کارهاى خود را شرح داده، اضطراب موسى را از بين برد. و سپس داستان ذوالقرنين و سدى که به امر خدا و براى جلوگيرى از مفسدين - از قبيل يأجوج و مأجوج - ساخته بيان کرد. و به طورى که ملاحظه مى کنيد، اين ها امورى است که در ذيلش حقايق و اسرارى قرار دارد، و در حقيقت کلماتى است کاشف از مقاصدى، و بياناتى است که از حقايقى نهفته که ذکر حکيم به سوى آن ها دعوت مى کند، پرده برمى دارد. و اين آيه، از اين امور که کلمات خدا است، خبر مى دهد و کلمات خدا از مقاصدى که زوال ناپذير است، خبر مى دهد، و آيه شريفه در اين که در جایى قرار گرفته که غرض سوره استيفاء شده و بيانش تمام گشته و مثال هايش زده شده، نظير گفتار کسى مى ماند که خيلى حرف زده و در آخر گفته باشد حرف هاى ما تمامى ندارد. لذا به همين مقدار که گفتيم اکتفاء مى کنيم - و خدا داناتر است. مقصود از اين که: اگر درياها مرکب باشد، کلمات خدا را با آن نتوان نوشت «قُل لَّوْ کانَ الْبَحْرُ مِدَاداً لِّکلِمَاتِ رَبّى...»: لفظ «کلمة»، هم بر جمله اطلاق مى شود وهم بر مفرد. نظير آيه شريفه «قُل يَا أهلَ الِکتَابِ تَعَالَوا إلَى کَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَينَنَا وَ بَينَکُم ألّا نَعبُدَ إلّا الله»، و در قرآن کريم بيشتر در گفتار خدا و حکم او استعمال شده. مانند آيه «وَ تَمَّت کَلِمَةُ رَبِّکَ الحُسنَى عَلَى بَنِى إسرَائِيلَ بِمَا صَبَرُوا»، و آيه «کَذَلِکَ حَقَّت کَلِمَةُ رَبِّکَ عَلَى الَّذِينَ فَسَقُوا أنَّهُم لَا يُؤمِنُون»، و آيه «وَ لَولَا کَلِمَةٌ سَبَقَت مِن رَبِّکَ لَقُضِىَ بَينَهُم»، و آيات بسيار زياد ديگرى از اين قبيل. و معلوم است که خداى تعالى، تکلمش به دهان باز کردن نيست، بلکه تکلم او همان فعل او است و افاضه وجودى است که مى کند، همچنان که فرموده: «إنَّمَا قَولُنَا لِشَئٍ إذَا أرَدنَاهُ أن نَقُولَ لَهُ کُن فَيَکُون». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۵۵۴ و اگر قرآن، فعل خدا را «کلمه» ناميده، براى اين است که فعل او بر وجود او دلالت مى کند. از همين جا است که مسيح، «کلمه خدا» ناميده مى شود، و قرآن کريم مى فرمايد: «إنَّمَا المَسِيحُ عِيسَى ابنُ مَريَمَ رَسُولُ الله وَ کَلِمَتُهُ»، و نيز از اين جا روشن مى شود که هيچ عينى از اعيان خارجى و هيچ واقعه اى از وقايع به وجود نمى آيد، مگر آن که از اين جهت که بر ذات خداى تعالى دلالت دارد، کلمه او است. چيزى که هست، در عرف و اصطلاح قرآن کريم، مخصوص امورى شده که دلالتش بر ذات بارى عزّ اسمه ظاهر باشد، و در دلالتش خفاء و بطلان و تغييرى نباشد، همچنان که فرموده: «وَ الحَقُّ أقُولُ»، و نيز فرموده: «مَا يُبَدَّلُ القَولُ لَدَىَّ»، و چنين موجودى مثال روشنش، عيسى بن مريم «عليهما السلام» و موارد قضاى حتمى خدا است. و نيز از همين جا روشن مى شود اين که مفسران «کلمات» در آيه را، حمل بر معلومات و يا مقدورات و يا ميعادهايى که به اهل ثواب و اهل عقاب داده شده نموده اند، صحيح نيست. رده:تفسیر المیزان