المیزان جلد۱۶ بخش۱۹
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۲۳۰
«سوره روم»
آيات ۱ - ۱۹ سوره روم
* سوره «روم»، مکّى است و شصت آيه دارد.
بِسمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ *
الم (۱)
غُلِبَتِ الرُّومُ(۲)
فى أَدْنى الأرْضِ وَ هُم مِّن بَعْدِ غَلَبِهِمْ سيَغْلِبُونَ(۳)
فى بِضع سِنِينَ للَّهِ الاَمْرُ مِن قَبْلُ وَ مِن بَعْدُ وَ يَوْمَئذٍ يَفْرَحُ الْمُؤْمِنُونَ(۴)
بِنَصرِ اللَّهِ يَنصرُ مَن يَشاءُ وَ هُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ(۵)
وَعْدَ اللَّهِ لا يُخْلِفُ اللَّهُ وَعْدَهُ وَلَکِنَّ أَکْثرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ(۶)
يَعْلَمُونَ ظاهِراً مِّنَ الحَْيَوةِ الدُّنْيَا وَ هُمْ عَنِ الآخِرَةِ هُمْ غَافِلُونَ(۷)
أَوَ لَمْ يَتَفَکَّرُوا فى أَنفُسِهِم مَّا خَلَقَ اللَّهُ السَّمَاوَاتِ وَ الاَرْض وَ مَا بَيْنهُمَا إِلّا بِالْحَقِّ وَ أَجَلٍ مُّسمًّى وَ إِنَّ کَثِيراً مِّنَ النَّاسِ بِلِقَاى رَبِّهِمْ لَکَافِرُونَ(۸)
أَوَ لَمْ يَسِيرُوا فى الاَرْضِ فَيَنظرُوا کَيْف کانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ کانُوا أَشدَّ مِنهُمْ قُوَّةً وَ أَثَارُوا الاَرْض وَ عَمَرُوهَا أَکثرَ مِمَّا عَمَرُوهَا وَ جَاءَتْهُمْ رُسلُهُم بِالْبَيِّنَاتِ فَمَا کانَ اللَّهُ لِيَظلِمَهُمْ وَ لَکِن کانُوا أَنفُسهُمْ يَظلِمُونَ(۹)
ثُمَّ کانَ عَاقِبَةَ الَّذِينَ أَساؤُوا السُوأَى أَن کذَّبُوا بِآيَاتِ اللَّهِ وَ کانُوا بهَا يَستَهْزِءُونَ(۱۰)
اللَّهُ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثمَّ يُعِيدُهُ ثمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ(۱۱)
وَ يَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يُبْلِس الْمُجْرِمُونَ(۱۲)
وَ لَمْ يَکُن لَّهُم مِّن شرَکائهِمْ شفَعَاؤُا وَ کانُوا بِشُرَکائهِمْ کافِرِينَ(۱۳)
وَ يَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يَوْمَئذٍ يَتَفَرَّقُونَ(۱۴)
فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فَهُمْ فى رَوْضةٍ يُحْبرُونَ(۱۵)
وَ أَمَّا الَّذِينَ کَفَرُوا وَ کَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَ لِقَائ الآخِرَةِ فَأُولَئک فى الْعَذَابِ مُحْضرُونَ(۱۶)
فَسُبْحَانَ اللَّهِ حِينَ تُمْسونَ وَ حِينَ تُصبِحُونَ(۱۷)
وَ لَهُ الْحَمْدُ فى السَّمَاوَاتِ وَ الاَرْضِ وَ عَشِيًّا وَ حِينَ تُظهِرُونَ(۱۸)
يُخْرِجُ الْحَىَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَ يُخْرِجُ الْمَيِّت مِنَ الْحَىِّ وَ يُحْىِ الأرْض بَعْدَ مَوْتهَا وَ کَذَلِک تخْرَجُونَ(۱۹)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۲۳۱
«ترجمه آیات»
به نام خداوند بخشنده مهربان
الم (۱)
روم شکست خورد. (۲)
در نزديکترين زمين به سرزمين عرب، و هم ايشان بعد از شکست خوردن، به زودى غلبه خواهند کرد. (۳)
در چند سال بعد، آرى زمام امور، چه قبل از شکست خوردن روم و چه بعد از غلبه ايشان، به دست خدا است، و آن وقت که روميان غلبه کنند، مؤمنان خوشحال شوند. (۴)
خوشحال مى شوند به اين که خدا به وعدۀ خود درباره روميان وفا کرد. آرى، او هر که را بخواهد، نصرت مى دهد و او، عزيز و رحيم است. (۵)
بايد به وعده خدا دل بست، چون خدا هرگز خُلف وعده نمى کند، وليکن بيشتر مردم نمى دانند. (۶)
آن ها، تنها ظاهرى از زندگى دنيا مى دانند و از آخرت غافل اند. (۷)
آيا در نفس خود نمى انديشند که خدا آسمان ها و زمين و آنچه بين آن دو است، جز به حق نيافريده و جز براى مدتى معين خلق نکرده؟ ولى بسيارى از مردم، به مسأله معاد و ديدار پروردگار خود، کافرند. (۸)
آيا در زمين سير نمى کنند ببينند عاقبت کفارى که قبل از ايشان بودند، چه شد، با اين که آن ها از اين ها نيرومندتر بودند و زمين را زير و رو کردند و آباد نمودند، بيشتر از آن آبادی ها که اينان کردند. اما همين که رسولان خدا با معجزه ها به سويشان آمدند، کفر ورزيدند و خدا نابودشان کرد و خدا به ايشان ظلم نکرد، بلکه خودشان به خود ظلم کردند. (۹)
و سرانجام کسانى که بدی ها را به بدترين وجه مرتکب مى شدند، اين شد که آيات خدا را تکذيب نموده و به آن استهزاء کنند. (۱۰)
خدا است که خلق را براى نخستين بار آفريد و سپس براى بار دوم نيز بر مى گرداند، و شما هم به سويش بر مى گرديد. (۱۱)
و روزى که قيامت به پا شود، مجرمان مأيوس مى گردند. (۱۲)
و از شرکاء که درست کرده بودند، هيچ يک شفيع آنان نگشته و خودشان به شرکايشان کفر مى ورزند. (۱۳)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۲۳۲
و روزى که قيامت به پا شود، آن روز فرقه ها، از يکديگر جدا مى شوند. (۱۴)
اما آنان که ايمان آوردند و عمل صالح کردند، در باغى و بهشتى شاد و خرّم اند. (۱۵)
و اما آن هايى که کفر ورزيده و آيات ما و روز ديدار آخرت را تکذيب کردند، ايشان در عذاب احضار خواهند شد. (۱۶)
پس منزه است خدا، هم در آخر روز و هم در حينى که صبح مى کنيد. (۱۷)
و تنها او سزاوار ستايش در آسمان ها و زمين است، هم در آخر شب و هم در حينى که ظهر مى کنيد. (۱۸)
زنده را از مُرده بيرون مى کند و مُرده را از زنده در مى آورد و زمين را بعد از مُردنش، زنده مى کند و به همين نحو، شما بيرون مى شويد. (۱۹)
«بیان آیات»
اشاره به مضامين سوره مبارکه روم
اين سوره، با وعده اى از خدا آغاز شده و آن، اين است که: به زودى امپراطورى روم، که در ايام نزول اين سوره از امپراطورى ايران شکست خورد، بعد از چند سال، بر آن امپراطورى غلبه خواهد کرد.
و بعد از ذکر اين وعده، منتقل مى شود به وعده گاه اکبر، که قيامت و يوم الوعدش گويند. روزى که تمامى افراد و اقوام در آن روز به سوى خدا باز مى گردند. آنگاه به استدلال بر مسأله معاد پرداخته، سپس کلام را به آيات ربوبيت معطوف مى دارد و صفات خاصه خدا را بر مى شمارد.
و در آخر، سوره را با وعدۀ نصرت به رسول گرامى اش ختم مى کند، و در فرارسيدن اين وعده تأکيد بليغ نموده و مى فرمايد: «فَاصبِر إنَّ وَعدَ اللهِ حَقٌّ وَ لَا يَستَخِفَنَّکَ الَّذِينَ لَا يُوقِنُون: صبر کن که وعده خدا حق است، و کسانى که يقين ندارند، تو را در کارت سست نسازند». و در چند آيه قبل نيز فرموده بود: «وَ کَانَ حَقّاً عَلَينَا نَصرُ المُؤمِنِين: يارى ما براى مؤمنان، حقى است بر ما».
پس معلوم شد که غرض سوره، وعده دادن قطعى خدا به يارى دين است، و اگر قبل از بيان اين غرض، مسأله وعده غلبه روم را در چند سال بعد ذکر کرد، براى اين است که مؤمنان وقتى ديدند که وعده غلبه روم عملى شد، يقين کنند که وعده ديگر خدا نيز، عملى خواهد شد. و نيز يقين کنند که وعده آمدن قيامت هم، مانند ساير وعده هايش عملى مى شود.
آرى، عقل هر عاقلى حکم مى کند که وقتى خداى تعالى، دو تا از وعده هايش را عملى کرد، ساير وعده هايش نيز عملى مى شود، و بايد از خطرهايى که وعده آن را مى دهد، بر حذر بود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۲۳۳
«غُلِبَتِ الرُّومُ فى أَدْنى الاَرْضِ»:
کلمه «روم»، نام اقوامى از انسان هاست که در ساحل مديترانه، در غرب آسيا زندگى مى کنند. در آن ايام، اين اقوام، امپراطورى بزرگ و وسيعى تشکيل داده بودند، به طورى که دامنۀ آن، تا حدود شامات توسعه يافته بود. در ايام نزول اين سوره، جنگى بين اين امپراطورى و امپراطورى ايران، در سرزمينى ميان شام و حجاز در گرفت، و روم از ايران شکست خورد.
و ظاهرا مراد از کلمۀ «أرض»، سرزمين حجاز و مراد از «أدنَى الأرض»، نزديکی هاى اين سرزمين است، و الف و لام در کلمۀ «الأرض»، الف و لام عهد است.
«وَ هُم مِّن بَعْدِ غَلَبِهِمْ سيَغْلِبُونَ * فى بِضع سِنِينَ»:
ضمير جمع اولى و سومى به روم بر مى گردد، ولى ضمير جمع دومى (غَلَبِهِم) - بعضى گفته اند - به فرس بر مى گردد، و معنايش اين است که: روميان بعد از غلبه فارسيان بر ايشان، به زودى غلبه خواهند کرد.
ولى ممکن است آن را نيز به روم برگردانيم و بگوييم که مصدر «غَلَبِهِم»، مصدر مفعولى است، و در نتيجه اختلافى هم در مرجع ضميرهاى سه گانه پديد نمى آيد، و معناى آيه چنين مى شود که: روميان بعد از مغلوب شدنشان، به زودى غالب مى شوند. و کلمۀ «بِضع» در اعداد، از سه تا نه را گويند.
«للَّهِ الاَمْرُ مِن قَبْلُ وَ مِن بَعْدُ»:
دو کلمۀ «قبل» و «بعد»، در صورتى که به چيزى اضافه شوند، حرکات سه گانه فتحه و کسره و ضمه را مى گيرند، و در صورتى که اضافه نشوند، و مضافٌ إليه آن ها، منوى و در تقدير باشد، مبنى بر ضمه مى شوند. يعنى غير از ضمه، حرکت ديگرى به خود نمى گيرند.
در جمله مورد بحث، مضافٌ إليه آن دو، منوى و مورد نظر است، و تقدير آن چنين است: «لله الأمرُ مِن قَبلِ أن غُلِبَتِ الرُّومُ وَ مِن بَعدِ أن غَلَبَت: امر به دست خدا است، قبل از آن که روم مغلوب شود، و بعد از آن که غلبه کند». يعنى قبل از آن و بعد از اين، امر به دست او است. به هرچه بخواهد، امر مى کند. پس هر کس را بخواهد، يارى مى کند، و هر کس را نخواهد، يارى نمى کند.
بعضى از مفسران گفته اند معنايش اين است که: امر به دست خدا است، قبل از غالب شدن روم. يعنى همان هنگامى که مغلوب بودند، و از بعد از مغلوب شدنشان، يعنى هنگامى که غالب بودند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۲۳۴
و خلاصه هم هنگام مغلوب شدن و هم هنگام غالب شدنشان. ولى معناى اول بهتر است، هر چند که بهتر بودنش به حدّى نيست که بگوييم تنها آن معنا متعين است.
«وَ يَوْمَئذٍ يَفْرَحُ الْمُؤْمِنُونَ * بِنَصرِ اللَّهِ يَنصُرُ مَن يَشاءُ وَ هُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ»:
ظرف «در اين روز»، متعلق است به «يَفرَحُ»، و همچنين کلمۀ «بِنَصرِ الله»، و معناى آيه اين است که: روزى که روم غلبه مى کند، مؤمنان به نصرت خدا - که وعده ديگر او است - خوشحال مى شوند، (و با خود مى گويند: خدا دو وعده داده بود. يکى پيشگويى غلبه روم بود، و دوم يارى مؤمنان. اولى صورت خارج به خود گرفت، پس معلوم مى شود آن ديگر هم خواهد شد).
جملۀ «يَنصُرُ مَن يَشَاءُ»، جمله اى است از نو، که جملۀ «لله الإمرُ مِن قَبل وَ مِن بَعد» را تقرير و اثبات مى کند. و در جملۀ «وَ هُوَ العَزِيزُ الرَّحِيم» مى خواهد بفرمايد: خدا «عزيز» است، و به همين جهت هر که را بخواهد، با يارى خود عزت مى دهد، و «رحيم» است، رحمت خود را به هر کس بخواهد، اختصاص مى دهد.
وجوهى که در معناى آيه: «يَومَئِذٍ يَفرَحُ المُؤمِنُون...» گفته شده است
البته در معنا و تفسير آيه مورد بحث، وجوه ديگرى است ضعيف، که ذيلا از نظر خواننده مى گذرد:
اول اين که: جملۀ «وَ يَومَئِذٍ» عطف باشد بر جملۀ «مِن قَبل»، و مراد از آن، اين باشد که سلطنت خدا مختص به قبل و بعد نيست، بلکه حال نيز در تحت سلطنت اوست. گويا فرموده: امر به دست خدا است، چه قبل از فلان، و چه بعد از آن، و چه در حال. آنگاه جملۀ «يَفرَحُ المُؤمِنُون»، ابتداى کلام است.
اشکال اين وجه، اين است که: نظم آيه را به هم مى زند، و اول آن از آخرش، جدا مى گردد.
دوم اين که: کلمۀ «بِنَصرِ الله»، متعلق است به کلمۀ «مُؤمِنُون»، نه به کلمۀ «يَفرَحُ»، آنگاه به ملازمه اى که در مقام هست، فهميده مى شود که غلبۀ روم به نصرت خدا بوده.
اشکال اين وجه، اين است که: مستلزم آن مى شود که مؤمنان، هم در روز غلبۀ فرس خوشحال شوند، و هم در روز غلبۀ روم. چون در غلبه، نصرتى است براى طرف غالب، و نصرت هم، هميشه از خدا است. همچنان که خودش فرموده: «وَ مَا النَّصرُ إلّا مِن عِندِ اللهِ العَزِيزِ الحَکِيم». پس اگر در آيه، فرح مؤمنان را اختصاص داده به روز غلبۀ روم، ترجيح بدون مرجحى مرتکب شده است - دقت بفرماييد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۲۳۵
سوم اين که: مراد از «نَصر الله»، يارى مؤمنان عليه مشرکان در روز جنگ بدر است، نه يارى روم عليه فرس، هر چند که هر دو يارى، در يک زمان اتفاق افتاده باشد. پس گويا فرموده: روم به زودى و در چند سال بعد غلبه مى کند، و در هنگام غلبه روم، مؤمنان هم بر مشرکان غلبه مى کنند، و به نصرتى که خدا به ايشان داده، خوشحال مى گردند.
اشکال اين وجه، اين است که: با جملۀ «خدا هر که را بخواهد، يارى مى کند»، سازگار نيست.
چهارم اين که: مراد از «نصرت»، نصرت مؤمنان است، اما نه در جنگ بدر، بلکه به همين که روم طبق پيشگويى قرآن غلبه کرده. چون اين پيشامد، مؤمنان را سرفراز مى کند، و مى توانند قرآن و دين خود را به رُخ کفار بکشند.
بعضى ديگر گفته اند: «مراد از «نصرت»، استيلاى بعضى از کفار بر بعضى ديگر، و تفرقه کلمۀ آن ها و شکستن شوکت آن هاست». و اين وجوه و امثال اين ها، وجوه قابل اعتناء نيست.
وجه اين که خداوند، خُلف وعده نمى کند
«وَعْدَ اللَّهِ لا يُخْلِف اللَّهُ وَعْدَهُ وَ لَکِنَّ أَکْثرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ»:
کلمۀ «وَعدَ الله»، مفعول مطلق فعل حذف شده است، و تقدير آن «وَعدَ الله وَعداً» مى باشد. يعنى: خدا وعده داده، وعده دادنى چنين و چنان. و جملۀ «لَا يُخلِفُ»، از «إخلاف» است، و إخلاف، به وعده وفا نکردن است.
و جملۀ «وَعدَ الله»، تأکيد و تثبيت وعده سابق است، که مى فرمود: «سَيَغلِبُون» و «يَفرَحُ المُؤمِنُون»، همچنان که جملۀ «لا يُخلِفُ الله وَعدَهُ»، تأکيد و تثبيت جملۀ «وَعدَ الله» است.
مسأله خُلف وعده نکردن خدا، در آيه مورد بحث و آيه «إنَّ اللهَ لا يُخلِفُ المِيعَاد» آمده، که به کلّى، خُلف وعده را از خدا نفى مى کند، و خُلف وعده، هر چند در پاره اى اوقات از قبيل موارد اضطرارى عملى پسنديده مى شود، و به همين جهت مى توان گفت قبح آن ذاتى نيست، وليکن از آن جايى که هيچ عاملى خدا را مضطر به خُلف وعده نمى کند، پس خُلف وعده در حق او، هميشه زشت است.
علاوه بر اين، خُلف ملازم با کمبود داشتن است، و خدا کاملى است که کمبود درباره او محال است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۲۳۶
از اين هم که بگذريم، خودش در آيات مذکور از کلام مجيدش خبر داده که خُلف وعده نمى کند، و او راستگوترين راست گويان است، و همو است که در کلام بى مانندش فرموده: «وَ الحَقُّ أقول».
«وَ لَکِنَّ أکثَرَ النَّاسِ لَا يَعلَمُون» - يعنى: وليکن بيشتر مردم به شؤون خداى تعالى جاهل اند، و به وعده او اطمينان و وثوق ندارند، او را چون امثال خود مى پندارند، که هم راست مى گويند، و هم دروغ. هم وعده مى دهند، و هم خُلف وعده مى کنند.
چند وجه در بيان مفاد آيه: «يَعلَمُونَ ظَاهِراً مِنَ الحَيَوة الدُّنيَا...»
«يَعْلَمُونَ ظاهِراً مِّنَ الحَْيَوةِ الدُّنْيَا وَ هُمْ عَنِ الآخِرَةِ هُمْ غَافِلُونَ»:
جمله «يَعلَمُون» - به طورى که در کشاف گفته - بدل است از جملۀ «لَا يَعلَمُون»، و با در نظر گرفتن اين که هر جا بدل در کلام آيد، «مُبدَلٌ منه» آن، در حکم سقوط است. از اين به دست مى آيد که فرقى بين ندانستن، يعنى جهل و بين دانستنى که از امور مادى تجاوز نمى کند، نيست. يعنى کسى که عملش تنها در امور مادى است، در حقيقت با جاهل هيچ فرقى ندارد.
بعضى ديگر گفته اند: «جملۀ مذکور استثنايى است. مى خواهد علت جهلشان را بيان کند. جهلشان به حقانيت وعده خدا، و اين که امر به دست اوست. چه قبل و چه بعد، و او مؤمنان را عليه کفار يارى خواهد کرد، و آن، علت اين است که: علم خود را به امورى مادى اختصاص داده اند، و معناى آن، اين است که: کفار حقايق مذکور را نمى دانند، و علمى ندارند، مگر به امور ظاهرى دنيا»، و اين ظاهرتر است.
و اگر کلمۀ «ظَاهِراً» را نکره آورد، و فرمود: «ظاهرى از حيات دنيا را مى دانند»، براى اين است که آن را تحقير کند، و ظاهر حيات دنيا، در مقابل باطن آن، همان چيزهايى است که با حواس ظاهری شان احساس مى کنند، و اين احساس، وادارشان مى کند که در پى تحصيل آن برآيند، و به آن دل بسته، غير آن را، يعنى حيات آخرت، و معارف مربوط به آن را فراموش کنند، و از خيرات و منافعى که در آن است، و منافع و خيرات واقعى و به حقيقت معناى کلمه است، غفلت بورزند.
بعضى ديگر گفته اند: «کلمۀ «ظَاهر» در آيه، به معناى زايل است، و استشهاد کرده اند به شعر شاعر، که گفته:
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۲۳۷
و عيّرها الواشون أنّى أحبّها * و تلک شکاة ظاهر عنک عارها
يعنى: سخن چينان، محبوبه مرا سرزنش کردند به اين که من او را دوست مى دارم و ننگ اين سرزنش از محبوبه، من زايل شدنى است.
و معناى آيه، اين است که: «کفار از دنيا چيزهايى را مى دانند که زايل و ناپايدار است». وليکن اين معنا که براى کلمۀ «ظاهر» کرده اند، معناى غير متداولى است.
«أَوَ لَمْ يَتَفَکَّرُوا فى أَنفُسِهِم مَّا خَلَقَ اللَّهُ السَّمَاوَاتِ وَ الاَرْض وَ مَا بَيْنهُمَا إِلّا بِالْحَقِّ وَ أَجَلٍ مُّسمًّى...»:
مراد از حق بودن خلقت آسمان ها و زمين و آنچه بين آن دو است - و خلاصه حق بودن همه عوالم محسوس - اين است که:
خلقت آن عبث و بى نتيجه نبوده، که موجود شود و بعد معدوم گردد، و دوباره موجود گشته و سپس معدوم شود، بدون اين که غرضى و هدفى از آن منظور باشد. پس خداى تعالى، اگر عالَم را خلق کرده، به خاطر غايت و نتيجه اى بوده که بر خلقت آن مترتب مى شده.
ممکن است گفته شود: غايت و نتيجه خلقت هر جزء از عالَم جزئى ديگر است، که بعد از آن موجود مى شود، مانند فرزند که بعد از پدر به وجود مى آيد. پس هر موجود آينده اى، خَلَف و نتيجه موجود قبلى خويش است.
ليکن اين حرف صحيح نيست. چون سراپاى عالَم با همه اجزايش، دائم الوجود نيست، بلکه همه آن فانى و هالک است، و قهرا بايد نتيجه و هدفى از خلقت آن در بين باشد، که آن نتيجه بعد از فناى آن هويدا مى شود. و به همين جهت مى بينيم که جملۀ: «خلق نکرد آسمان ها و زمين و مابين آن دو را مگر به حق» مقيد کرد به جملۀ «و سرآمدى معين».
پس معلوم مى شود: هستى عالَم تا مدتى معين است. بنابراين استفهام در آيه، براى تعجب است، و تعبير به تفکر در نفوس، از باب به کار بردن کنايه است.
و معناى آن اين است که: آيا اين قدر فراغت خاطر ندارند که در اين مسأله بينديشند؟ و آن را در ذهن خود بياورند؟ گويا کفار از بس سرگرم امور دنيا هستند، و براى آن تلاش نموده، و فکرشان پريشان است که خود را هم فراموش کرده اند، و در صورتى که خود را در ذهن خود حاضر سازند، در حقيقت در خويشتن خود قرار گرفته اند، آن وقت تفکرشان تفکرى با تمرکز خواهد بود، و فکرشان پراکنده و متفرق نخواهد بود. پس آن وقت، فکر ايشان را به سوى حق هدايت و به واقع امر ارشاد مى کند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۲۳۸
بعضى گفته اند: «مراد از تفکرشان در أنفس شان، اين است که: در خلقت خود فکر کنند، که يک يکشان حادث اند، و حادث محتاج به پديد آورنده اى قديم، زنده، قادر، دانا و حکيم است. پس چنين پديد آورنده اى، آنچه پديد مى آورد، عبث و بيهوده نمى باشد، بلکه به منظور هدفى پديد مى آورد، که مطلوب و پسنديده است. به طورى که نمى توان از آن چشم پوشيد، و اين هدف چيزى نيست که عايد خود او گردد. براى اين که او، غنىّ مطلق است، بلکه چيزى است که باز عايد خلق مى شود، و آن عبارت است از پاداش نيک، و اين پاداش نيک، ممکن نيست داده شود مگر در برابر عمل صالح.
پس بايد دينى و شريعتى باشد تا عمل نيک را از عمل زشت مشخص کند، و چون پاى دين به ميان آيد، ناچار بايد کلاسى باشد که افراد در آن کلاس امتحان خود را نسبت به آن دين بدهند. و نيز بايد عالَم ديگرى باشد که آنان که در آن کلاس مردود شده اند، کيفر، و آنان که موفق شده اند، پاداش داده شوند. آن کلاس، همان دنيا، و آن عالَم ديگر، عالَم آخرت است».
ولى اين تفسير صحيح نيست. براى اين که هر چند جملۀ «أوَ لَم يَتَفَکَّرُوا فِى أنفُسِهِم» با آن سازگارى دارد، اما اتصال آن با جملۀ «مَا خَلَقَ اللهُ السَّمَاوَات»، با آن نمى سازد، مگر اين که از اتصال صدر و ذيل آيه
صرف نظر شود، و آن هم صحيح نيست.
جمله «مَا خَلَقَ اللهُ السَّمَاوَات وَ الأرضَ وَ مَا بَينَهُمَا إلّا بِالحَقِّ وَ أجَلٍ مُسَمّى»، همان واقعيت و فکر است که بايد در آن امعان و دقت کنند. و بيانش بنابر آنچه گذشت، اين است که: خداوند، همه عالَم و جزئى از آن را هم، جز به حق نيافريده. حال چه اين خلق ملابس و متصف به حق باشد و يا مصاحب و همراه با آن، هرچه باشد، آن را به خاطر غرضى و غايتى حقيقى آفريده. نه اين که غرضش سرگرمى و عبث بوده باشد، و نيز نيافريده مگر براى مدتى معين.
پس هيچ يک از اجزاى عالَم تا بى نهايت باقى نمى ماند، بلکه روزى فانى مى شود. و وقتى يک يک اجزاى عالم، و نيز مجموع آن، مخلوقى داراى نتيجه و غايت باشد، و نيز وقتى هيچ يک از اجزاى آن دائمى نباشد، معلوم مى شود غايت و نتيجه آن، بعد از فناى آن مترتب مى شود، و اين، همان آخرتى است که بعد از گذشتن عمر دنيا و فناى آن، ظاهر مى شود.
جملۀ «وَ إنَّ کَثِيراً مِنَ النَّاسِ بِلِقَاءِ رَبِّهِم لَکَافِرُون»، با اين که فعل تعجب در آن نيامده، مع ذلک، افادۀ تعجب مى کند، همچنان که آيه با استفهام تعجبى آغاز شد. و مراد از «لِقَاءُ الله»، همان بازگشت به سوى او در معاد است، و اگر آن را «ديدار» خوانده، براى اين است که کفر آنان را شگفت آورتر سازد،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۲۳۹
و بفهماند که چطور ممکن است از ناحيه خدا آغاز گردند، ولى سرانجامشان به سوى او نباشد. و به همين جهت، مطلب را با کلمۀ «إنّ» تأکيد کرد تا اشاره کرده باشد به اين که کفر به معاد، فِى نَفسِه، چيزى است که قابل قبول نيست.
«أَوَ لَمْ يَسِيرُوا فى الاَرْضِ فَيَنظرُوا کَيْف کانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ ...»:
بعد از آن که فرمود: بسيارى از مردم به معاد کافرند، و چون با کفر به معاد، دين حق لغو مى شود، لذا دنباله آن، سرگذشت امت هاى کافر گذشته را خاطرنشان ساخت، باشد که از شنيدن آن عبرت گرفته و از کفر دست بردارند. و کلمۀ «أثَارُوا الأرضَ»، به معناى زير و رو کردن زمين، براى زراعت و تعمير و امثال آن است.
«وَلَکِن کَانُوا أنفُسَهُم يَظلِمُونَ» - يعنى خدا به ايشان ستم نکرد، بلکه خودشان با کفر و معصيت به خود ستم کردند.
دو وجه در معناى آيه: «ثُمّ کَانَ عَاقِبَةَ الَّذِينَ أسَاؤُا السُّوآى أن کَذَّبُوا بآيَاتِ الله...»
«ثُمَّ کَانََ عَاقِبَةَ الَّذِينَ أَسائُوا السُّوأَى أَن کذَّبُوا بِآیَاتِ اللَّهِ وَ کَانُوا بهَا يَستَهْزِءُونَ»:
اين آيه، سرانجام کار ستمگران مذکور را بيان مى کند، و به همين جهت با کلمۀ «ثُمَّ: سپس» تعبير کرد، و کلمۀ «عَاقِبَةَ» با (نصب) خوانده مى شود، چون خبر «کَانَ»، و اسم «کَانَ»، کلمۀ «سُوآى» است، و با اين که قاعدتا بايد اسم «کَانَ» اول بيايد و سپس خبر، اگر خبر را مقدم ذکر کرده، براى اين است که حصر را افاده کند، و بفهماند که سرانجامشان، جز «سُوآى»، چيزى نيست.
در کلمۀ «أسَاؤُا» نفرموده در چه چيز بد کردند، و خلاصه متعلق آن را ذکر نکرده، و معنايش «عَمِلَُوا السُّوء: بد کردند» است. و کلمۀ «سُوآى»، به معناى حالتى است که صاحبش از آن در رنج باشد، و مقصود از آن در اين جا، عذاب بد است. و جملۀ «أن کَذَّبُوا بِآيَاتِ الله»، در تقدير، «لِتَکذِيبِهِم بِآيَاتِ الله» است، و لام تعليل از آن حذف شده.
و معنايش اين است که: سپس سوء العذاب سرانجام کار کسانى شد که عمل بد مى کردند، و غير اين سرانجامى نداشتند. براى اين که آيات خدا را تکذيب و استهزاء مى کردند.
بعضى گفته اند: «کلمۀ «سُوآى»، مفعول است براى کلمۀ «أسَاؤُا»، و خبر «کَانَ»، جملۀ «أن کَذَّبُوا...» است، و معناى آيه اين است که: «گناهان، سرانجام گنهکاران را به کفر و تکذيب آيات خدا و استهزاى آن کشانيد».
ليکن هرچند اين معنا در جاى خود صحيح است، و گناه چنين طبعى دارد، وليکن مناسب با مقام، همان
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۲۴۰
معناى اول است. چون مقام، مقام انذار و بصيرت و عبرت است، و مناسب با چنين مقامى، اين است که: سرانجام گنهکاران که همان «سُوء العَذَاب» است، به رُخ آنان کشيده شود. نه اين که بگوييم: «زنهار گناه مکنيد که سرانجام کسانى که قبل از شما گناه کردند، اين شد که به بزرگترين گناهان، يعنى تکذيب آيات خدا و استهزاى آن دچار شدند».
«اللَّهُ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثمَّ يُعِيدُهُ ثمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ»:
بعد از آن که حجت بر معاد را ذکر کرد و تکذيب بسيارى از مردم را خاطرنشان ساخت، نتيجه را به طور خلاصه بيان فرمود و آن، اين است که: آغاز و انجام به دست خداى سبحان است، و همه به سوى او باز مى گردند. و مراد از «خلق»، مخلوقات است، و به همين جهت ضمير جمع را به آنان برگردانيد، و فرمود: «تُرجَعُون: برمى گردانده مى شويد».
«يَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يُبْلِس الْمُجْرِمُونَ»:
اين آيه، حال مجرمان را بيان مى کند، که بعد از قيام ساعت، يعنى برگشتن به سوى خدا براى حساب و جزاء، چه حالى دارند. و کلمۀ «يُبلِسُ»، از مصدر «إبلاس» است که: به معناى نوميدى از رحمت خداست، که منشأ همه شقاوت ها و بدبختى ها است.
«وَ لَمْ يَکُن لَّهُم مِّن شُرَکائهِمْ شُفَعَاؤُا وَ کانُوا بِشُرَکائهِمْ کافِرِينَ»:
اين جمله مى خواهد بفرمايد: اين گروه با يأسى که از ناحيه اعمال خودشان دارند، از شفاعت خدايانى هم که در دنيا شريک خدا گرفته بودند و به آن اميد، آن ها را مى پرستيدند و مى گفتند: «هَؤُلَاءِ شُفَعَاؤُنَا عِندَ الله: اين ها شفيعان ما، نزد خدايند»، مأيوس خواهند شد، و عبادت بت ها را پنهان خواهند کرد: «وَ کَانُوا بِشُرَکَائِهِم کَافِرِين: پرستشى را که نسبت به شرکاء داشتند، پنهان مى کنند». چون کلمۀ «کَافِرِين»، به معناى «سَاتِرِين» است.
«وَ يَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يَوْمَئذٍ يَتَفَرَّقُونَ... مُحْضرُونَ»:
در مجمع البيان گفته: کلمۀ «رَوضَة» به معناى بستانى است که حُسن منظر و خوشبويى او به نهايت رسيده باشد. و در مفردات گفته: «کلمۀ «حبر»، به معناى اثر نيکى است که همه آن را مستحسن بدارند - تا آن جا که گفته: معناى «فِى رَوضَةٍ يُحبَرُون»، اين است که: در باغى فرح مى کنند، به قدرى که اثر و نشانۀ تنعم در سيمايشان ظاهر شود».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۲۴۱
و مراد از تفرق خلق در روز قيامت، اين است که: صالحان از مجرمان جدا مى گردند. يکى به آتش، و ديگرى به بهشت وارد مى شود. همان طور که دو آيه بعد، آن را شرح مى دهد.
و لزوم اين تمايز در وجود، همان حقيقتى است که خداى تعالى، آن را برهان بر ثبوت معاد گرفت. آن جا که فرمود: «أم حَسِبَ الَّذِينَ اجتَرَحُوا السَّيّئَاتِ أن نَجعَلَهُم کَالَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَوَاءً مَحيَاهُم وَ مَمَاتُهُم سَاءَ مَا يَحکُمُونَ».
«فَسُبْحَانَ اللَّهِ حِينَ تُمْسُونَ وَ حِينَ تُصبِحُونَ وَ لَهُ الْحَمْدُ فى السَّمَاوَاتِ وَ الاَرْضِ وَ عَشِيًّا وَ حِينَ تُظهِرُونَ»:
بعد از آن که بيان داشت که خدا خلقت را آغاز کرده، و سپس ايشان را براى لقاى خود مبعوث مى کند، و سپس به دو طايفه بهشتى و دوزخى، متنعم و معذب متفرق مى کند، مؤمنان را که اعمال صالح مى کنند، به سوى بهشت، و کفار را که آيات خدا را تکذيب مى کنند، به دوزخ مى برد.
و نيز، بعد از آن که خاطرنشان ساخت که تکذيب کنندگان آيات خدا در دنيا نيرومند و مرفه و توانگر هستند، وليکن آخرت را فراموش کرده و در نتيجه، آيات خداى را تکذيب نموده و بدان استهزاء کردند، و سرانجام کارشان منتهى به عذاب استيصال شد. و اين عذاب، کيفر ظلمى بود که خودشان به خود کردند، و خدا به آنان ظلم نکرد.
و چون از بيان مزبور، اين معنا به دست آمد که در دار خلقت، تدبيرى الهى و متقن در کار هست. تدبيرى که بهتر از آن و زيباتر از آن تصور ندارد. و نيز به دست آمد که انسان ها در سير تاريخى خود، گناهان و خطاهايى در عقيده داشته، و درباره پروردگار خود مرتکب بدی ها، و اسائۀ ادب ها شدند، شريک هايى برايش تراشيده، و ديدارش را منکر شدند، و گناهانى ديگر کردند.
لذا دنبالش خداى را در هر زمان متجدد تسبيح، و بر صنع و تدبيرش در آسمان ها و زمين، يعنى در سراسر عالَم مشهود تحميد کرده. پس خدا از آن عقايد باطل و اعمال زشت منزه است، و در تمامى آنچه در آسمان و زمين آفريده، محمود و ستايش شده است.
نکاتى که از آيه: «فَسُبحَانَ اللهِ حِينَ تُمسُونَ...» استفاده مى شود
از اين حمد و تسبيح، چند نکته به دست مى آيد:
اول اين که: تسبيح و تحميد در آيه شريفه انشائى، و از ناحيه خود خداى تعالى است. نه اين که براى ديگران انشاء کرده باشد، تا معنايش «قُولُوا سُبحَانَ اللهِ وَ قُولُوا الحَمدُ لله: خدا را تسبيح و تحميد کنيد» باشد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۲۴۲
و اين اولين بار نيست که خدا خود را تسبيح و تحميد گفته، بلکه در کلام مجيدش مکرر آمده. مانند آيه: «سُبحَانَ رَبِّکَ رَبِّ العِزَّة»، و آيه: «تَبَارَکَ الَّذُى نَزَّلَ الفُرقَانَ عَلَى عَبدِهِ».
نکته دوم اين که: مراد از «تسبيح» و «تحميد»، معناى مطلق آن است. نه نمازهاى واجب روزانه، که بيشتر مفسران که کلمه «قَول» را در تقدير گرفته اند و گفته اند: معناى آيه اين است که بگوييد: «سُبحَانَ اللهِ و الحَمدُ لله».
سوم اين که: جملۀ «وَ لَهُ الحَمدُ فِى السَّمَاوَاتِ وَ الأرض»، جمله اى است معترضه، که بين معطوف و معطوفٌ عليه واقع شده، دو جملۀ «وَ عَشِيّاً وَ حِينَ تُظهِرُون»، هر دو عطف اند بر محل «حِينَ تُمسُون»، نه بر جملۀ «فِى السَّمَاوَاتِ وَ الأرض»، تا در نتيجه، صبح و عصر مخصوص «تسبيح» و سماوات و ارض و ظهر و شب مخصوص «حمد» شود، بلکه همۀ اين اوقات مخصوص «تسبيح»، و همه مکان ها مخصوص «حمد» است.
بنابراين، سياق آيه اشاره مى کند به اين که خلقت و تدبيرى که در آسمان ها و زمين هست، مخصوص خدا است، که با حُسنش، اقتضاى حمد و ثناى خداى سبحان را دارد. و نيز مى رساند که انسان در سير تاريخ و در زمان هاى مختلف، شرک و گناهانى مرتکب شده، که ساحت مقدس خداى تعالى، منزّه از آن است.
البته مى توان اعتبار ديگرى را در نظر گرفت که با آن اعتبار، «تحميد» و «تسبيح» مربوط به يک چيز مى شود، و آن اين است که: زمان ها با همه دگرگونی ها و گذشتن هايش، خود يکى از موجودات آسمان ها و زمين است، و با وجود خود، خداى را ثنا مى گويد.
آنگاه آنچه در آسمان ها و زمين است، با فقر و حاجتى که به خداى تعالى دارد، و ذلتى که در پيشگاه او دارد و نقصى که نسبت به کمال او دارد، او را تسبيح گفته و از نقص و حاجت و ذلتى که در خويش سراغ دارد، منزه مى دارد. همچنان که خدا مى گويد: «وَ إن مِن شَئٍ إلّا يُسَبِّحُ بِحَمدِهِ»، و اين اعتبار هر چند که در جاى خود صحيح است، ليکن منظور نظر دو آيه مورد بحث نيست.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۲۴۳
مفسران، در معناى دو آيه، اقوال مختلف ديگرى دارند، که مهمترين آن ها را در آن جا که وجوه را ذکر مى کرديم، نقل نموديم.
و اگر در آيه شريفه، درباره صبح و عصر و ظهر، کلمۀ «حين» را آورد، ولى در خصوص «عشاء: سر شب» اين کلمه را نياورد، بلکه فرمود «عَشِيّاً»، از اين جهت است که کلمۀ مذکور فعلى از باب إفعال از آن مشتق نشده، به خلاف «مساء و صباح و ظهيره»، که «إمساء و إصباح و إظهار» از آن ها مشتق شده است، و داخل شدن در «مساء و صباح و ظهيره» را مى رساند - اين طور گفته اند.
باقى مى ماند خطاب در «تُمسُونَ وَ تُصبِحُونَ وَ تُظهِرُون: عصر مى کنيد و صبح و ظهر مى کنيد»، که آيا اين خطاب از باب التفات است، و يا نکته اى ديگر دارد؟
در جواب مى گوييم: نه، از باب التفات نيست، بلکه از باب تعميم خطابى است که در آغاز سوره متوجه رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» کرد، که بعد از بيان حقايق، هنگام نتيجه گرفتن رو به همه بشر نموده، و فرموده است حال که مطلب از اين قرار است، پس براى شما اى گروه بشر، ثابت شد که خدا هنگامى که شما آدميان داخل عصر و صبح و شب و ظهر مى شويد، منزّه است، و در همۀ آسمان ها و زمين ثنايى جميل دارد.
نظير اين تعميم در خطاب، در آيه قبلى بود که مى فرمود: «وَ إلَيهِ تُرجَعُون: خدا خلقت را آغاز کرده، و آن را اعاده مى دهد، و به سويش باز مى گرديد». و نيز در آيه بعد که مى فرمايد: «يُخرِجُ الحَىَّ مِنَ المَيِّتِ وَ يُخرِجُ المَيِّتَ مِنَ الحَىِّ وَ يُحىِ الأرضَ بَعدَ مَوتِهَا وَ کَذَلِکَ تُخرَجُون: زنده را از مُرده، و مُرده را از زنده بيرون مى آورد، و زمين را بعد از مُردنش زنده مى کند، و شما نيز اين طور بيرون مى شويد».
«يُخْرِجُ الْحَىَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَ يُخْرِجُ الْمَيِّت مِنَ الْحَىِّ وَ يُحْىِ الاَرْض بَعْدَ مَوْتهَا وَ کَذَلِک تخْرَجُونَ»:
ظاهر بيرون آوردن زنده از مُرده و به عکس، خلقت موجودات زنده از زمين مُرده، و دوباره خاک کردن آن هاست، ولى بعضى آن را تفسير کرده اند به اين که مؤمن از کافر و کافر از مؤمن خلق مى کند. چون خود خداى تعالى، کافر را مُرده، و مؤمن را زنده ناميده، و فرموده: «أوَ مَن کَانَ مَيِّتاً فَأحيَينَاهُ وَ جَعَلنَا لَهُ نُوراً».
و اما اين که در آخر فرموده: و زمين را بعد از مُردنش زنده مى کند، منظور آن حالتى است که زمين در فصل بهار به خود مى گيرد، و گياهان از آن بيرون آمده و سبز و خرم مى شود. و منظور از مُردن زمين، خمودى آن در فصل پاييز و زمستان است.
و اين که فرمود: «وَ کَذَلِکَ تُخرَجُون» معنايش اين است که: شما هم، اين چنين از قبرهايتان بيرون مى شويد. خداوند به احياى جديدى زنده تان مى کند، همچنان که همه ساله، زمين را به احياى جديدى، بعد از مُردنش زنده مى کند و تفسير صدر و ذيل اين آيه، در آيات نظير آن گذشت.
رده:تفسیر المیزان