المیزان جلد۱۷ بخش۷
سوگند قريش، که اگر نذيرى به سويشان بيايد، هدایت یافته ترین امّت ها خواهند شد
بعضى از مفسران گفته اند: «قبل از بعثت رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، خبر به قريش رسيد که اهل کتاب، پيغمبران خود را تکذيب کردند. قريش گفتند: خدا يهود و نصارا را لعنت کند که پيامبرانى به سوى شان آمدند و آنان تکذيبشان کردند. به خدا سوگند، اگر پيامبرى به سوى ما آيد، قطعا و به طور حتم، راه يافته ترين امت ها خواهيم بود». و سياق آيه شريفه، مصدق اين نقل است و آن را تأييد مى کند.
پس در جملۀ «وَ أقسَمُوا بِاللّهِ جَهدَ أيمَانِهِم»، ضمير جمع به قريش بر مى گردد، که اين سوگند را قبل از بعثت رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» خورده بودند. به دليل اين که دنبالش مى فرمايد: «فَلَمّا جَاءَهُم نَذِيرٌ»، و سوگندشان هم همين بود که: «لَئِن جَاءَهُم نَذِيرٌ...: اگر نذيرى به سوى ما بيايد، ما چنين و چنان مى کنيم».
و معناى جملۀ «لَئِن جَاءَهُم نَذِيرٌ لَيَکُونُنّ أهدَى مِن إحدَى الأُمَم» اين است که: اگر نذيرى به سوى ما بيايد، ما راه يافته تر از يکى از امت ها خواهيم بود. يعنى يکى از امت هايى که نذير برايشان آمد، از قبيل يهود و نصارا. در اين جا، ممکن بود بگويند: «راه يافته تر از ايشان خواهيم بود»، وليکن اين طور نفرمود، براى اين که معناى آنچه را گفتند، اين است که ما امتى هستيم که فعلا نذيرى نداريم، و اگر براى ما هم نذيرى بيايد و ما نيز امتى صاحب نذير شويم، مانند يکى از اين امت هاى صاحب نذير، آن وقت با تصديق نذير خود، راه يافته تر از امت مثل خود مى شويم. اين، آن معنايى است که از تعبير «أهدى مِن إحدَى الأُمَم» استفاده مى شود، (دقت بفرماييد، که نکته اى لطيف است).
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۸۲
بعضى از مفسران گفته اند: «مقتضاى مقام اين است که بگويند از همه امت ها، راه يافته تر خواهيم بود»، و اين عموميت را عبارت «إحدَى الأُمَم» مى رساند. هرچند که کلمۀ «إحدَى»، نکره در سياق اثبات است، و الف و لام در «أُمَم» هم، براى عهد است. اما در عين حال معنايش اين است که: به طور حتم، ما راه يافته تر از يک يک امت ها، که رسول خدا را تکذيب کردند، مانند يهود و نصارا و غير از ايشان، خواهيم بود.
بعضى ديگر گفته اند: «معناى آيه اين است که: ما راه يافته تر از امتى مى شويم که از شدت خوبى و برترى نسبت به امت هاى ديگر درباره اش گفته مى شود: «إحدَى الأُمَم: يگانه امت ها» است، همچنان که درباره مردى که فوق العادگى دارد، مى گويند: اين، «يگانۀ قوم و عصر خويش» است. ولى قول اخير، خالى از تکلف و بُعد نيست.
«فَلَمّا جَاءَهُم نَذِيرٌ مَا زَادَهُم إلّا نُفُورا» - وقتى مراد از سوگند خورندگان، قريش شد، قهرا مراد از نذير هم، رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» خواهد بود. و «نفور»، به معناى تنفر و دور شدن و فرار کردن است.
«استِکْبَاراً فى الاَرْضِ وَ مَکْرَ السّيّى وَ لا يحِيقُ الْمَکْرُ السّيّئُ إِلّا بِأَهْلِهِ»:
راغب مى گويد: کلمۀ «مکر»، به معناى آن است که با حيله، شخصى را از هدفى که دارد، منصرف کنى، و اين دو جور مى شود. يکى به نحوه پسنديده، مثل اين که بخواهى با حيله، او را به کارى نيک وابدارى، و چنين مکرى به خدا هم نسبت داده مى شود. همچنان که خودش فرمود: «وَ اللّهُ خَيرُ المَاکِرِين». دوم به نحو نکوهيده و آن، اين که بخواهى با حيله، او را به کارى زشت وابدارى، که در آيه «وَ لا يَحِيقُ المَکرُ السّیّئُ إلّا بِأهلِه»، همين مکر منظور است.
و نيز در معناى کلمۀ «يَحِيقُ» گفته: يعنى نازل نمى شود و نمى رسد مکر، مگر به خود صاحب مکر. و بعضى گفته اند: کلمۀ «يَحِيقُ»، در اصل «يَحِقُّ» بوده است، که يکى از دو قاف آن، مبدّل به ياء شده. مانند کلمۀ «زَلّ»، که به «زال» قلب مى شود. و لذا در آيه «فَأزَلّهُمَا»، بعضى «فَأزَالَهُمَا» نيز خوانده اند، و بر همين قياس است «ذَمّ» و «ذَام».
«إستِکبَاراً فِى الأرض» - کلمۀ «إستِکبَاراً»، مفعولٌ له براى کلمۀ «نُفُوراً» است، و معناى آن، اين است که: وقتى نذير به سويشان آمد، از او اعراض و دورى کردند. براى خاطر اين که در زمين استکبار کنند. و جملۀ «مَکرَ السَّیّئ»، عطف است بر استکبار، و مثل او، مفعولٌ له است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۸۳
بعضى هم گفته اند: عطف است بر کلمۀ «نُفُوراً»، و اضافه در آن، اضافۀ موصوف به صفت است. به دليل اين که بار دوم فرموده: «وَ لا يَحِيقُ المَکرُ السَّیئّ...».
معناى مکر «سيّئ»، که جز به اهل آن نمى رسد
«وَ لا يَحِيقُ المَکرُ السَّیّئُ إلّا بِأهلِهِ» - يعنى: مکر بد نازل نمى شود و نمى رسد مگر به صاحبش، و در غير از خود او مستقر نمى شود. براى اين که هرچند مکر بد، بسا مى شود که به شخص مکر شده صدمه اى وارد مى آورد، وليکن چيزى نمى گذرد که از او زايل مى شود و دوام نمى آورد، ولى اثر زشت آن، بدان جهت که «مکر سيّئ» است، در نفس مکر کننده باقى مى ماند، و چيزى نمى گذرد که آن اثر ظاهر گشته، گريبانش را مى گيرد و به خاطر آن مجازات مى شود. حال يا در دنيا و يا در آخرت.
و به همين جهت، در مجمع البيان، آيه شريفه را تفسير کرده به اين که: کيفر «مکر سيّئ»، جز به مرتکبش نمى رسد.
و اين آيه شرىفه، کلامى است از باب مَثَل. نظير اين جمله که قرآن کريم فرموده: «إنّمَا بَغيُکُم عَلَى أنفُسِکُم». و نيز فرموده: «وَ مَن نَکَثَ فَإنّمَا يَنکُثُ عَلى نَفسِهِ».
«فَهَل يَنظُرُونَ إلّا سُنّةَ الأوّلِين» - «نظر» و «انتظار»، هر دو به معناى توقع است و «فاء»، براى تفريع و نتيجه است، که جمله را از ماقبل نتيجه گيرى مى کند. و استفهام در آن انکارى است، و معنايش اين است که: و چون مکر سيّئ مى کنند، و مکر سيّئ جز به صاحبش بر نمى گردد، پس مکاران، جز سنت جارى در امم گذشته، که همان عذاب الهى نازل بر مکاران است، که اثر مکر و تکذيبشان به آيات خدا بود، انتظار ديگرى را نمى کشند.
«فَلَن تَجِدَ لِسُنَّةِ اللّهِ تَبدِيلاً وَ لَن تَجِدَ لِسُنّةِ اللّهِ تَحوِيلاً» - «تبديل سنت خدا»، به اين است که: عذاب خدا را بردارند، و به جايش عافيت و نعمت بگذارند، و «تحويل سنت»، عبارت از اين است که: عذاب فلان قوم را که مستحق آن مى باشند، به سوى قومى ديگر برگردانند، و سنت خدا، نه تبديل مى پذيرد و نه تحويل.
براى اين که خداى تعالى، بر صراط مستقيم است. حکم او نه تبعيض دارد و نه استثناء. همچنان که خداى تعالى، مشرکان مورد نظر آيه را در جنگ بدر به عذاب خود گرفت، و همگى را کشت. و خطاب در آيه، به رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، و يا به عموم شنوندگان است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۸۴
«أَوَلَمْ يَسِيرُوا فى الاَرْضِ فَيَنظُرُوا کَيْف کانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ وَ کانُوا أَشدَّ مِنهُمْ قُوَّةً»:
اين آيه شريفه، براى سنت جارى در امت هاى گذشته، شاهد مى آورد و مى فرمايد که: امت هاى گذشته، با اين که از مشرکان مکه قوى تر بودند، با اين حال، خداوند، آن ها را به کيفر مکر و تکذيبشان بگرفت.
«وَ مَا کانَ اللَّهُ لِيُعْجِزَهُ مِن شَئٍ فى السّمَاوَاتِ وَ لا فى الاَرْضِ إِنَّهُ کانَ عَلِيماً قَدِيراً»:
اين آيه، تتمه بيان است، تا مشرکان مکه را بيشتر انذار و تخويف کرده باشد، و حاصل معنايش اين است که: پس اينان بايد از خدا بترسند، و بايد به او ايمان بياورند، و با او نيرنگ نکنند، و آياتش را تکذيب ننمايند، که سنت خدا در اين باره، همان عذاب است. همچنان که ماجراى امت هاى گذشته که چگونه خدا هلاکشان کرد و عذابشان نمود، بر اين سنت شهادت مى دهد.
زيرا با اين که آن امت ها از اين مشرکان قوى تر بودند، نتوانستند خدا را عاجز کنند. چون در همۀ آسمان ها و زمين، چيزى و کسى نيست که با نيرو و يا نيرنگ خود، خدا را عاجز کند. زيرا او «عليم» على الاطلاق است، غفلت و جهل در او راه ندارد تا دشمن، او را در حال غفلت و جهل فريب دهد، و نيز، او «قادر» على الاطلاق است، و چيزى تاب مقاومت با او را ندارد.
اگر خدا، گناهکاران را فوراً مؤاخذه کند، جنبنده اى بر زمين نمی ماند
«وَ لَوْ يُؤَاخِذُ اللَّهُ النَّاس بِمَا کَسَبُوا مَا تَرَک عَلى ظهْرِهَا مِن دَابَّةٍ ...»:
مراد از مؤاخذه در اين آيه، مؤاخذۀ دنيوى است. به دليل اين که دنبالش فرموده: «وَلَکِن يُؤَخّرُهُم إلى أجَلٍ مُسَمّىً: ليکن عذابشان را براى مدتى معين تأخير مى اندازد...». و مراد از کلمۀ «ناس»، تمامى مردم است. چون قبل از آيه شريفه، از مؤاخذه بعضى از مردم - که همان نيرنگبازان و تکذيب کنندگان به آيات خدا باشند - گفتگو کرده بود.
و مراد از جملۀ «مَا کَسَبُوا»، گناهانى است که کسب کرده اند. به قرينه مؤاخذه، که همان عذاب باشد، و به شهادت اين که در جاى ديگر، همين معنا را آورده و فرموده: «وَ لَو يُؤاخِذُ اللّهُ النَّاسَ بِظُلمِهِم مَا تَرَکَ عَلَيهَا مِن دَابّةٍ».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۸۵
و مراد از «ظَهرِهَا»، روى زمين است. چون مردم روى زمين زندگى مى کنند. علاوه بر اين، در آيه قبلى، ذکرى از زمين به ميان آمده بود.
و مراد از «دابّة: جنبنده»، هر موجودى است که روى زمين جنب و جوش و حرکتى داشته باشد. چه حيوان و چه انسان. و اگر به کيفر کفر و تکذيب انسان ها، همه جنبندگان را هلاک مى کند، براى اين است که همۀ جنبندگان، براى انسان خلق شده اند. همچنان که خالق تعالى، خودش فرمود: «خَلَقَ لَکُم مَا فِى الأرضِ جَمِيعاً».
و اين که بعضى از مفسران گفته اند: «اين هلاکت همۀ جنبندگان، به خاطر شومى گناهان است، همچنان که از آيه «وَ اتّقُوا فِتنَةً لا تُصِيبَنّ الّذِينَ ظَلَمُوا مِنکُم خَاصّة»، بر مى آيد که پاره اى از گناهان و ظلم ها، فتنه اى مى آورد عالَم گير، که غير از مرتکب ظلم را نيز شامل مى شود»؛ درست نيست.
براى اين که شومى گناه، نبايد از گناهکار تجاوز کند و دامنگير غير او شود. همچنان که خداى تعالى فرموده: «وَ لا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزرَ اُخرَى». و اما آيه اى که شاهد آورد، يعنى آيه «وَ اتّقُوا فِتنَةً لا تُصِيبَنّ الّذِينَ ظَلَمُوا مِنکُم خَاصّة»، مدلولش - به بيانى که در تفسير سوره انفال گذشت - اين است که: فتنۀ ناشى از ظلم، تنها به کسانى از ايشان مى رسد که مرتکب ظلم شدند، نه به عموم مردم، اعم از ستمکاران و غير آن ها - براى مزيد اطلاع، به همان جا مراجعه شود.
«وَلکِن يُؤخّرُهُم إلى أجَلٍ مُسَمّى» - منظور از «اجل مسمّى»، مرگ و يا قيامت است. «فَإذَا جَاءَ أجَلُهُم فَإنّ اللّهَ کَانَ بِعِبَادِهِ بَصِيراً». يعنى: وقتى اجلشان رسيد، خدا به کار بندگان، بصير است. هر يک را به آنچه که کرده، جزا مى دهد، و به اعمالشان داناست. چون بندگان او هستند، و چگونه ممکن است خالق، از خلق خود، و ربّ، از عمل بندۀ خود، غافل و جاهل باشد؟
از آنچه گذشت، روشن شد که: جملۀ «فَإنّ اللّهَ کَانَ بِعِبَادِهِ بَصِيراً»، از باب به کار بردن سبب در جاى مسبّب است، که همان جزا باشد.
و آيه شريفه، يعنى جملۀ «وَ لَو يُؤاخِذُ اللّهُ النّاسَ...»، در حقيقت، در جاى جواب از سؤالى تقديرى قرار گرفته. سؤالى که از آيه قبلى ناشی مى شد. چون در آيه قبلى، خداى تعالى، اهل نيرنگ و تکذيب را - که همان مشرکان مکه باشند - تهديد مى کرد به مؤاخذه، و براى آنان از امت هاى سابق شاهد آورد، که آن ها نتوانستند خدا را به ستوه آورند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۸۶
چون سخن بدين جا انجاميد، گويا کسى پرسيده: وقتى هيچ چيز، نه در آسمان و نه در زمين، خدا را به ستوه نمى آورد، پس چطور ساير مردم را به حال خود واگذاشته، هر گناهى مى خواهند، مرتکب مى شوند و چرا آن ها را به جرم گناهانشان عذاب نمى کند؟
در پاسخ فرموده: «اگر خدا مى خواست همۀ مردم را به جرم گناهانشان مؤاخذه کند، آن طور که نيرنگبازان از مشرکان و مکذّبان را مؤاخذه کرد، ديگر هيچ جنبده اى بر روى زمين باقى نمى ماند». و حال آن که خدا چنين حکم کرده که: مردم، در روى زمين بمانند و زمين را آباد کنند. همچنان که فرموده: «وَ لَکُم فِى الأرضِ مُستَقَرّ وَ مَتَاعٌ إلى حِين».
پس بدين جهت، گناهکاران را مؤاخذه نمى کند، و آن ها را تا روزى معين مهلت مى دهد. و آن روز، يا روز مرگ است و يا روز قيامت. پس وقتى آن روز رسيد، هر عاملى از ايشان را به آنچه عمل کرده، جزا مى دهد، که او، به کار بندگانش بصير است.
بحث روایتی
در الدرّ المنثور است که: ابن ابى حاتم، از طريق سفيان، از ابوزکرياى کوفى، از مردى روايت کرده که آن مرد، برايش حديث کرد که روزى رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» فرمود: زنهار، از «مکر سيّئ» بپرهيزيد، که «مکر سيّئ»، جز به صاحبش بر نمى گردد، و مکاران از ناحيه خدا، مورد تعقيب اند.
و در تفسير قمى مى گويد: پدرم از نوفلى، از سکونى، از امام جعفر صادق «عليه السلام»، از پدرش «عليه السلام»، برايم حديث کرد که فرمود:
رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» فرموده: از علم خدا گذشته و مرکّب قلم خدا به اين قضايى که رانده و اين قَدَرى که مقدّر کرده، خشک شده، که کتاب خدا، جاى خود را در بشر باز کند، و رسولان خدا تصديق شوند، و آن ها که ايمان مى آورند و تقوا دارند، به سعادت برسند، و آن ها که تکذيب مى کنند و کفر مى ورزند، به شقاوت برسند، و مؤمنان، به ولايتى از خداى عزّوجلّ و مشرکان، به برائتى از او نايل شوند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۸۷
آنگاه رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» فرمود: خداى عزّوجلّ مى فرمايد: اى فرزند آدم! تو به مشيت من، براى خودت مى خواهى آنچه را مى خواهى، و به ارادۀ من، براى خودت اراده مى کنى، آنچه را اراده مى کنى، و به فضل نعمت من بر تو، چنان نيرومند شده اى که مى توانى سر از فرمانم برتابى، و به قوت و عصمت من و عافيتم، موفق شده اى که واجبات مرا ادا کنى.
پس اگر واقعا حسناتى دارى، خود من به آن حسنات از تو سزاوارترم، و تو به گناهانت از من سزاوارترى، هميشه خير من به سوى تو نازل است، و من با آن خير به تو انعام مى کنم، و شّر تو، به خودت بر مى گردد، به عنوان کيفر جناياتى که کرده اى و به کثرت تسلطى که من به تو دارم، به سوى طاعتم رو نهادى و به سوء ظنىّ که به من دارى، از رحمتم مأيوس شدى.
پس با اين بيان، حمد براى من است و حجت عليه تو تمام است، و تو با اين عصيان، راه مؤاخذه مرا به روى خود گشودى، و با احسانت، مستحق پاداش نيکى که نزد من است، گشتى. من هيچ گاه از تحذير تو کوتاهى نکردم، و تو را در حين سرگرمى و غرورت به عذاب نگرفتم.
آنگاه فرمود: اين، همان کلام خدا است که مى فرمايد: «وَ لَو يُؤاخِذُ اللّهُ النّاسَ بِمَا کَسَبُوا مَا تَرَکَ عَلى ظَهرِهَا مِن دَابّةٍ». و نيز مى فرمايد: من تو را به بيش از طاقتت تکليف نکردم، و از امانت، جز همان مقدارى را که خودت عليه نفست اقرار دارى، تحميلت ننمودم. من از تو براى خود به آن مقدار راضيم، که تو از من براى خودت راضى باشى. آنگاه خداى عزّوجلّ فرمود: «وَلَکِن يُؤَخّرُهُم إلى أجَلٍ مُسَمّى فَإذَا جَاءَ أجَلُهُم فَإنّ اللّهَ کَانَ بِعِبَادِهِ بَصِيراً».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۸۸
* * *
«سوره یس»
آيات ۱ -۱۲ سوره «يس»
* سوره «يس»، مکّى است و هشتاد و سه آيه دارد.
بِسمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ *
يس (۱)
وَ الْقُرْءَانِ الحَْکِيمِ(۲)
إِنَّک لَمِنَ الْمُرْسلِينَ(۳)
عَلى صِرَاطٍ مُّستَقِيمٍ(۴)
تَنزِيلَ الْعَزِيزِ الرَّحِيمِ(۵)
لِتُنذِرَ قَوْماً مَّا أُنذِرَ ءَابَاؤُهُمْ فَهُمْ غَافِلُونَ(۶)
لَقَدْ حَقَّ الْقَوْلُ عَلى أَکْثرِهِمْ فَهُمْ لا يُؤْمِنُونَ(۷)
إِنَّا جَعَلْنَا فى أَعْنَاقِهِمْ أَغْلَالاً فَهِىَ إِلى الاَذْقَانِ فَهُم مُّقْمَحُونَ(۸)
وَ جَعَلْنَا مِن بَينِ أَيْدِيهِمْ سدًّا وَ مِنْ خَلْفِهِمْ سدًّا فَأَغْشيْنَاهُمْ فَهُمْ لا يُبْصِرُونَ(۹)
وَ سوَاءٌ عَلَيهِمْ ءَ أَنذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنذِرْهُمْ لا يُؤْمِنُونَ(۱۰)
إِنَّمَا تُنذِرُ مَنِ اتَّبَعَ الذِّکرَ وَ خَشىَ الرَّحْمَانَ بِالْغَيْبِ فَبَشرْهُ بِمَغْفِرَةٍ وَ أَجْرٍ کرِيمٍ(۱۱)
إِنَّا نَحْنُ نُحْىِ الْمَوْتى وَ نَکتُبُ مَا قَدَّمُوا وَ ءَاثَارَهُمْ وَ کُلَّ شىْءٍ أَحْصيْنَاهُ فى إِمَامٍ مُّبِينٍ(۱۲)
«ترجمه آيات»
به نام خداى بخشنده مهربان.
يس (۱).
به قرآن سراسر حکمت سوگند (۲).
که تو، به درستى و به يقين، از مرسلين هستى (۳).
و بر صراط مستقيم قرار دارى (۴).
که خداى عزيز و رحيم، آن را نازل کرده (۵).
تا تو با آن مردمى را انذار کنى، که پدرانشان انذار نشده بودند، و در غفلت قرار داشتند (۶).
سوگند مى خورم که فرمان عذاب بر بيشتر آنان صادر شده، در نتيجه، ديگر ايمان نخواهند آورد. (۷)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۸۹
ما، به گردنشان غُل هايى افکنده ايم، که تا چانه شان را گرفته، به طورى که ديگر نمى توانند سر پايين آورده، خود را ببينند (۸).
ما، از پيش رو و عقب سر، سدّى دورشان کشيده و ايشان را با آن پوشانده ايم، ديگر جايى را نمى بينند(۹).
و (بنابراين) ديگر، انذار کردن و نکردنت به حال ايشان يکسان است. چه انذار بکنى و چه نکنى، ايمان نمى آورند (۱۰).
تو، تنها کسى را انذار مى کنى و انذارت در حق کسى مؤثر واقع مى شود، که قرآن را تصديق کرده و ناديده، از «رحمان» خشيت داشته باشد. پس تو او را به آمرزش و اجرى کريم بشارت بده (۱۱).
ماييم که مُردگان را زنده مى کنيم، و آنچه کرده اند و آنچه از آثارشان بعد از مُردن بروز مى کند، همه را مى نويسيم، و ما هر چيزى را در «امامى مبين» برشمرده ايم (۱۲).
محتواى سوره مبارکه «يس»، و فضيلت آن
«بیان آیات»
غرض اين سوره، بيان اصول سه گانه دين است. چيزى که هست، نخست از مسأله «نبوت» شروع کرده، حال مردم را در قبول و ردّ دعوت انبياء بيان مى کند، و مى فرمايد که:
نتيجۀ دعوت حقّ انبياء، احياى مردم است، و اين که آنان در راه سعادت واقع شوند و حجت را بر مخالفان تمام کند. و به عبارت ديگر، تکميل هر دو دسته مردم است. عدّه اى را در طريق سعادت، و جمعى را در طريق شقاوت.
آنگاه اين سوره بعد از بيان مسأله نبوت ، منتقل مى شود به مسأله «توحيد»، و آياتى چند از نشانه هاى وحدانيت خدا را بر مى شمارد. و سپس به مسأله «معاد» منتقل شده، زنده شدن مردم را در قيامت براى گرفتن جزا، و جداسازى مجرمان از متقين را بيان نموده، سپس سرانجام حال هر يک از اين دو طايفه را توصيف مى کند.
و در آخر، دوباره به همان مطلبى که آغاز کرده بود، برگشته، خلاصه اى از اصول سه گانه را بيان، و بر آن ها استدلال مى کند، و سوره را ختم مى نمايد.
و از آيات برجسته و بسيار علمى اين سوره، آيه «إنّمَا أمرُهُ إذَا أرَادَ شَيئاً أن يَقُولَ لَهُ کُن فَيَکُون * فَسُبحَانَ الّذِى بِيَدِهِ مَلَکُوتُ کُلّ شَئٍ وَ إلَيهِ تُرجَعُون» است.
پس اين سوره، شأنى عظيم دارد. چون هم متعرض اصول سه گانه است، و هم شاخه هايى که از آن اصول منشعب مى شود. روايات هم، از طريق شيعه و سنّى آمده که فرمودند: براى هر چيزى قلبى است، و قلب قرآن سوره «يس» است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۹۰
اما از طريق شيعه، «صدوق»، در کتاب ثواب الاعمال، آن را از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده، و از طريق اهل سنت، الدرّ المنثور، آن را از انس و ابوهريره و معقل بن يسار، از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، نقل کرده است.
توضيح و تفسير آيات: «يس وَ القُرآنِ الحَکِيم...»
«يس * وَ الْقُرْآنِ الحَْکِيمِ * ... فَهُمْ غَافِلُونَ»:
خداى تعالى، در اين آيه، به «قرآن حکيم» سوگند مى خورد، بر اين که رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، از مرسلين است. و اگر قرآن را به وصف «حکيم» توصيف کرد، براى اين است که «حکمت» در آن، جاى گرفته.
و «حکمت»، عبارت است از: معارف حقيقى و فروعات آن، از شرايع و عبرت ها و مواعظ.
جملۀ «إنّکَ لَمِنَ المُرسَلِين»، مطلبى است که به خاطر آن سوگند خورد - که بيانش گذشت.
«عَلَى صِرَاطٍ مُستَقِيم» - اين جمله، خبر بعد از خبر است، براى حرف «إنّّ» در «إنّکَ». و اگر «صراط» را نکره و بدون الف و لام آورد، - به طورى که مى گويند - براى اين بود که بر عظمت آن راه دلالت کند.
و توصيف «صراط» به استقامت، به منظور توضيح بوده، و گرنه در معناى خود کلمه «صراط»، استقامت خوابيده. چون «صراط»، به معناى راه روشن و مستقيم است.
و مراد از «صراط مستقيم»، آن طريقى است که: عابر، خود را به سوى خدا مى رساند. يعنى به سعادت انسانى اش، که مساوى است با قرب به خدا و کمال عبوديت. و در تفسير سوره «فاتحه»، مطالبى که براى اين جا مفيد است، گذشت.
جمله «تَنزِيلَ العَزِيزِ الرَّحِيم»، وصف قرآن است، که چون از وصفيت قطع شده، بايد آن را به فتحه خواند. و مصدر «تنزيل»، به معناى مفعول است. و حاصل معنا، اين مى شود که: منظورم از قرآن، همين نازل شده اى است، که خداى عزيز رحيم، که عزّت و رحمت در او مستقر است، نازلش کرده.
و اين که در آخر، خدا را به دو صفت «عزّت» و «رحمت» ستوده، براى اشاره به اين معنا است که او قاهرى است، که مقهور کسى واقع نمى شود. غالبى است، که از کسى شکست نمى خورد. پس اعراض اعراض کنندگان از عبوديتش، او را عاجز، و انکار منکران خدايى اش، و تکذيب تکذيب کنندگان آياتش، او را ذليل نمى سازد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۹۱
و او براى هر کس که تابع ذکر (قرآن) شود، و به غيب، از او خشيت داشته باشد، داراى رحمتى واسع است. اما نه براى اين که از پيروى آنان و ايمانشان به غيب استفاده کند، بلکه براى اين که آنان را به سوى آنچه مايه کمال و سعادتشان است، هدايت فرمايد.
پس او، تنها به خاطر عزّت و رحمتش، رسول را فرستاده و قرآن بر او نازل کرده. قرآن حکيم، تا مردم را انذار کند، و در نتيجه، کلمۀ عذاب بر بعضى، و کلمۀ رحمت بر بعضى ديگر، مسلّم شود.
«لِتُنذِرَ قَوماً مَا أنذِرَ آبَاؤُهُم فَهُم غَافِلُون» - اين جمله، ارسال رسول و تنزيل قرآن را تعليل مى کند. و حرف «ما» در آن، نافيه است، و جمله بعد از «ما»، صفت براى قوم است.
و معنايش اين است که: ما، تو را تنها به اين غرض فرستاديم و قرآن بر تو نازل کرديم، که مردمى را که پدرانشان انذار نشده بودند و غافل بودند، انذار کنى و بترسانى.
و در اين که مراد از «قوم»، چه کسانى است، دو احتمال هست:
احتمال اول اين که: مراد، قريش و آنان که ملحق به قريش اند، بوده باشد. در اين صورت، مراد از «آباى قريش»، پدران نزديک ايشان است، که انذار نشده بودند. چون پدران دورتر ايشان، امت اسماعيل ذبيح اللّه «عليه السلام»، و همچنين پيغمبرانى ديگر بودند، که مبعوث بر عرب شدند. مانند: هود و صالح و شعيب «عليهم السلام».
احتمال دوم اين که: منظور از «قوم»، همۀ مردم معاصر رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» بوده باشند. چون رسول اسلام «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، تنها به قريش مبعوث نبود، بلکه رسالتش جهانى و عمومى بود.
در اين صورت، باز منظور از پدران بشر آن روز که انذار نشده بودند، همان پدران نزديکشان است. چون آخرين رسولى که معروف است قبل از پيامبر اسلام مبعوث شده، عيسى «عليه السلام» است، که او نيز مبعوث بر عامه بشر بود.
ناگزير، منظور از پدران انذار نشده مردم، چند پشت پدرانى است که در فاصلۀ زمانى بين عصر پيامبر اسلام و زمان عيسى «عليه السلام»، در اين چند صدسالۀ فترت، قرار داشته اند.
اين را هم بايد بدانيد که آنچه ما درباره ترکيب آيات گفتيم، چيزى بود که از هر وجه ديگرى، زودتر به ذهن و فهم مى رسد، و گرنه درباره آن ترکيب، وجوهى ديگر ذکر کرده اند که از فهم دور است، و از خوانندگان عزيز، هر کس مايل باشد آن وجوه را ببيند، بايد به تفاسير مفصل و طولانى مراجعه کند.
معناى آيه: «ثابت شدن قول عذاب، بر اکثریت آنان»
«لَقَدْ حَقَّ الْقَوْلُ عَلى أَکْثرِهِمْ فَهُمْ لا يُؤْمِنُونَ»:
«لامى» که بر سرِ جمله است، «لام» قسم است، و معنايش اين مى شود که: سوگند مى خورم که قول عذاب، بر بيشترشان حتمى شد. و منظور از «ثابت شدن قول بر اکثريت»، اين است که: مصداقى شده باشند، که «قول» بر آنان صادق باشد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۹۲
و مراد از قولى که بر آنان ثابت شده، کلمۀ «عذاب» است، که خداى سبحان، در بدو خلقت، در خطاب با ابليس آن را گفت و فرمود: «فَالحَقُّ وَ الحَقُّ أقُولُ لَأملَأنّ جَهَنّمَ مِنکَ وَ مِمّن تَبِعَکَ مِنهُم أجمَعِين».
و مراد از پيروى شيطان، اطاعت او در هر دستورى است، که به وسيلۀ وسوسه و تزوير مى دهد، به طورى که گمراهى او، در نفسِ پيرو ثابت شود، و در دلش رسوخ کند. چون از اين خطاب که به ابليس کرده و فرموده: «إنّ عِبَادِى لَيسَ لَکَ عَلَيهِم سُلطَانٌ إلّا مَنِ اتّبَعَکَ مِنَ الغَاوِين وَ إنّ جَهَنّمَ لَمَوعِدُهُم أجمَعِين»، بر مى آيد که پيروان شيطان، چنين کسانى هستند.
و لازمۀ رسوخ يافتن پيروى از شيطان در نفس، طغيان و استکبار در برابر حق است. همچنان که حکايت گفتگوى تابعان و متبوعان در آتش دوزخ، در آيه «بَل کُنتُم قَوماً طَاغِين * فَحَقَّ عَلَينَا قَولَ رَبّنَا إنّا لَذَائِقُونَ * فَأغوَینَاکُم إنّا کُنّا غَاوِين». و نيز آيه «وَلَکِن حَقّت کَلِمَةُ العَذَابِ عَلَى الکَافِرِينَ * قِيلَ ادخُلُوا أبوَابَ جَهَنّمَ خَالِدِينَ فِيهَا فَلَبِئسَ مَثوَى المُتَکَبِّرِين»، به اين معنا اشاره دارد.
و نيز لازمۀ رسوخ پيروى شيطان در دل، اين است که: چنين کسانى، با تمام توجه قلبى متوجه دنيا شوند، و به کلّى، از آخرت روى بگردانند، و چنين حالتى در دل هايشان رسوخ کند. همچنان که خداى تعالى فرموده: «وَلکِن مَن شَرَحَ بِالکُفرِ صَدراً فَعَلَيهِم غَضَبٌ مِنَ اللّه وَ لَهُم عَذَابٌ عَظِيمٌ * ذَلِکَ بِأنّهُم استَحَبُّوا الحَيَوةَ الدُّنيَا عَلَى الآخِرَة وَ أنّ اللّهَ لَا يَهدِى القَومَ الکَافِرِينَ * أُولَئِکَ الّذِينَ طَبَعَ اللّهُ عَلَى قُلُوبِهِم وَ سَمعِهِم وَ أبصَارِهِم وَ أُولَئِکَ هُمُ الغَافِلُونَ».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۹۳
پس خداوند بر قلب هايشان مُهر مى زند، و از آثار آن، اين است که: ديگر چنين کسانى نمى توانند ايمان بياورند، همچنان که باز قرآن فرموده: «إنّ الّذِينَ حَقَّت عَلَيهِم کَلِمَةُ رَبّکَ لَا يُؤمِنُونَ».
با بيانى که گذشت، روشن گرديد که: حرف «فاء» در جملۀ «فَهُم لَا يُؤمِنُونَ»، براى تفريع است، نه تعليل، که بعضى احتمالش را داده اند.
رده:تفسیر المیزان