تفسیر المیزان

بحث روايتى در صحيفه سجاديه است که: پروردگارا! تو خودت فرمودى «أُدعُونِى أستَجِب لَکُم إنّ الّذِينَ يَستَکبِرُونَ عَن عِبَادَتِى سَيَدخُلُونَ جَهَنّمَ دَاخِرِين»، و در اين کلام شريفت، دعا و خواندن خود را عبادت، و ترک آن را استکبار خواندى، و تارکان را به دخول در جهنم با خوارى تهديد فرمودى. و در کافى، به سند خود، از حمّاد بن عيسى، از امام صادق «عليه السلام» روايت آورده که گفت: از آن جناب شنيدم که فرمود: دعا کن و مگو مقدّرات تقدير شده و دعا تغييرش نمى دهد، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۵۲۰ براى اين که دعا، خود عبادت است، و خداى عزّوجلّ مى فرمايد: «إنّ الّذِينَ يَستَکبِرُونَ عَن عِبَادَتِى سَيَدخُلُونَ جَهَنّمَ دَاخِرِين». و نيز فرموده: «أُدعُونِى أستَجِب لَکُم». مؤلف: اين که امام فرمود: «دعا، خود عبادت است» و به آيه شريفه استشهاد کرد، در حقيقت، احتجاجى است که بر فرمايش قبلش کرده که فرمود: «دعا کن»، و اما استشهادش به آيه «أُدعُونِى أستَجِب لَکُم»، احتجاج به آن گفتار دومش است که فرمود: «مگو چنين و چنان»، و به همين جهت در بيان خود، ذيل آيه را بر صدرش مقدّم آورد. و در کتاب خصال، از معاوية بن عمار، از امام صادق «عليه السلام» روايت آورده که فرمود: اى معاويه! به کسى که سه چيز داده شده باشد، از سه چيز محروم نمى شود: کسى که توفيق و حال دعايش داده باشند، از اجابت محرومش نمى کنند. و کسى که توفيق شکر نعمتش داده باشند، از زياد کردن نعمتش دريغ نمى کنند. و کسى که توکلش داده باشند، از کفايت امور او مضايقه نمى کنند. چون خداى عزّوجلّ، در کتاب عزيزش مى فرمايد: «وَ مَن يَتَوَکّل عَلَى اللّهِ فَهُوَ حَسبُهُ: کسى که بر خدا توکل کند، او کفايت کنندۀ امور وى است». و نيز مى فرمايد: «لَئِن شَکَرتُم لَأزِيدَنّکُم: اگر شکر بگذاريد، نعمتتان را زيادت کنم». و نيز فرموده: «أُدعُونِى أستَجِب لَکُم: مرا بخوانيد، تا اجابتتان کنم». و در کتاب توحيد، به سندى که به امام موسى بن جعفر «عليه السلام» دارد، از آن جناب روايت کرده که فرمود: جمعى به امام صادق «عليه السلام» گفتند: چرا ما خدا را مى خوانيم، ولى دعايمان مستجاب نمى شود؟ فرمود: براى اين که کسى را مى خوانيد که نمى شناسيدش. مؤلف: ما، در ذيل آيه «أُجِيبَ دَعوَةَ الدّاعِ إذَا دَعَان»، در جلد دوم اين کتاب، تعدادى از روايات دعا را ايراد کرديم. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۵۲۱ آيات ۶۱ - ۶۸ سوره مؤمن اللَّهُ الَّذِى جَعَلَ لَکُمُ الَّيْلَ لِتَسکُنُوا فِيهِ وَ النَّهَارَ مُبْصِراً إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضلٍ عَلى النَّاسِ وَ لَکِنَّ أَکثرَ النَّاسِ لا يَشکُرُونَ(۶۱) ذَلِکُمُ اللَّهُ رَبُّکُمْ خَالِقُ کُلِّ شئٍ لا إِلَهَ إِلّا هُوَ فَأَنّى تُؤْفَکُونَ(۶۲) کَذَلِک يُؤْفَک الَّذِينَ کانُوا بِآيَاتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ(۶۳) اللَّهُ الَّذِى جَعَلَ لَکُمُ الاَرْض قَرَاراً وَ السّمَاءَ بِنَاءً وَ صَوَّرَکمْ فَأَحْسنَ صُوَرَکمْ وَ رَزَقَکُم مِّنَ الطيِّبَاتِ ذَلِکُمُ اللَّهُ رَبُّکُمْ فَتَبَارَک اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ(۶۴) هُوَ الْحَىُّ لا إِلَهَ إِلّا هُوَ فَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ الحَْمْدُ للَّهِ رَبّ الْعَالَمِينَ(۶۵) قُلْ إِنّى نُهِيتُ أَنْ أَعْبُدَ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِن دُونِ اللَّهِ لَمَّا جَاءَنىَ الْبَيِّنَاتُ مِن رَبّى وَ أُمِرْتُ أَنْ أُسلِمَ لِرَبّ الْعَالَمِينَ(۶۶) هُوَ الَّذِى خَلَقَکُم مِّن تُرَابٍ ثُمَّ مِن نُّطفَةٍ ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ ثُمَّ يُخْرِجُکُمْ طِفْلاً ثُمَّ لِتَبْلُغُوا أَشدَّکُمْ ثُمَّ لِتَکُونُوا شيُوخاً وَ مِنکُم مَّن يُتَوَفى مِن قَبْلُ وَ لِتَبْلُغُوا أَجَلاً مُّسمًّى وَ لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ(۶۷) هُوَ الَّذِى يُحْىِ وَ يُمِيت فَإِذَا قَضى أَمْراً فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ کُن فَيَکُونُ(۶۸) «ترجمه آیات» خدا، همان کسى است که برايتان شب را درست کرد، تا در آن به استراحت پردازيد و روز را، تا همه جا برايتان قابل ديدن باشد، چون خدا داراى فضل مخصوصى است نسبت به مردم، ولى بيشتر مردم شکر نمى گزارند (۶۱). همين خدا، پروردگار شما است، که خالق هر موجود است، معبودى، به جز او نيست. پس چگونه به خود اجازه مى دهيد که از عبادت او، به عبادت غير او، منحرف شويد (۶۲). ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۵۲۲ آرى، همۀ آن هايى که آيات خدا را تکذيب مى کنند، اين چنين دچار انحراف مى شوند (۶۳). خدا، همو است که زمين را براى شما مستقر و آسمان را بنا قرار داد، و شما را به بهترين شکلى صورتگرى نمود، و از چيزهاى پاکيزه روزی تان نمود. همين اللّه است، که پروردگار شما است، که چه پُربرکت است اللّه ربّ العالمين (۶۴). او، زنده زندگى بخش است، معبودى، به جز او نيست. پس تنها همو را بخوانيد و دين را خالص براى او سازيد، الحمد لله ربّ العالَمين (۶۵). بگو مرا از پرستش خدايانى که شما مى پرستيد، نهى کرده اند، چون بعد از آمدن بينات از ناحيه پروردگارم، ديگر جا براى اين شرک نيست، و نيز مأمور شده ام که تنها براى ربّ العالَمين، تسليم باشم(۶۶). خدا، همو است که شما را از خاک و سپس از نطفه و آنگاه از علقه بيافريد، و آنگاه به صورت طفل شما را بيرون مى کند، تا به حدّ بلوغ برسيد و بعد از آن، پير و سالخورده گرديد، ولى بعضى از شما، قبل از رسيدن به پيرى مى ميريد و نيز بيرون مى کند تا به اجل معين خود برسيد و شايد تعقل کنيد (۶۷). او، همان خدايى است که زنده مى کند و مى ميراند، پس همين که قضاى چيزى را راند، تنها مى گويد: باش و آن چيز، موجود مى شود (۶۸). «بیان آیات» در اين آيات، براى بار دوم، به آيات توحيد که در اول سوره بود و با آيه «هُوَ الّذِى يُرِيکُم آيَاتِهِ» آغاز مى شد، و يگانگى خداى تعالى در ربوبيت و الوهيت را اثبات مى کرد، برگشت شده. اثبات توحيد خداوند، در «الوهيت» و «ربوبيت» «اللَّهُ الَّذِى جَعَلَ لَکُمُ الَّيْلَ لِتَسکُنُوا فِيهِ وَ النَّهَارَ مُبْصِراً ...»: يعنى: آن خداى يگانه، کسى است که به خاطر شما، شب را تاريک کرد تا در آن از خستگى روز، که در اثر کار و کوشش و تلاش روزى عارضتان شده، آرامش يابيد. و روز را هم به خاطر شما روشن قرار داد، تا از فضل خدا و از پروردگارتان طلب کنيد، و روزی تان را به دست آوريد. و اين دو، از ارکان تدبير زندگى انسان هاست. و با معنايى که ما براى آيه کرديم، روشن گرديد که اگر روز را «مُبصِر: بينا» ناميده، از باب مجاز عقلى است، و آن طور که بعضى از مفسران ادعا کرده اند، هيچ دلالتى بر مبالغه ندارد. «إنّ اللّهَ لَذُو فَضلٍ عَلَى النّاسِ وَلَکِنّ أکثَرَ النّاسِ لَا يَشکُرُونَ» - در اين جمله، به فضل خدا بر مشرکان منت مى نهد و توبيخ مى کند به اين که فضل خدا را شکر نمى گزارند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۵۲۳ چون اگر اين فضل عظيم را شکرگزارى مى کردند، او را مى پرستيدند. در اين جمله، جا داشت به جاى کلمه «ناسِ» دوم ، ضمير بياورد و بفرمايد: «إنّ اللّهَ لَذُو فَضلٍ عَلَى النّاسِ وَلَکِنّ أکثَرَهُم لَا يَشکُرُون»، ولى چنين نکرد، بلکه دوباره اين کلمه را تکرار کرد، تا بفهماند «کفران نعمت»، طبع مردم است، بدين جهت که مردم اند، همچنان که در جاى ديگر فرمود: «الإنسَانُ لَظَلُومٌ کَفّارٌ». «ذَلِکُمُ اللَّهُ رَبُّکُمْ خَالِقُ کُلِّ شَئٍ لا إِلَهَ إِلّا هُوَ فَأَنّى تُؤْفَکُونَ»: يعنى: اين است آن خدايى که امر حيات و رزق شما را تدبير مى کند. شب را مايه سکونت شما، و روز را وسيله سعى و کوشش شما قرار مى دهد، و او، «اللّه» تعالى است. و او، «ربّ» شما است. چون تدبير امر شما، به دست او است. «خَالِقُ کُلّ شَئٍ» - يعنى: براى اين که ربّ همه چيز است، چون خالق همه چيز است، و خلقت از تدبير جدايى پذير نيست. و لازمۀ اين، آن است که غير خداى تعالى، هيچ ربّى در عالَم هستى نباشد. نه براى شما و نه براى غير شما. و به همين جهت، دنبال جملۀ مورد بحث فرمود: «لا إله إلّا هُو». يعنى حال که چنين است، پس هيچ معبود به حقى، غير خداى تعالى نيست. چون اگر معبود ديگرى در اين ميان باشد، قهرا ربّى ديگر خواهد بود، چون «الوهيت» از شؤون «ربوبيّت» است. «فَأنّى تُؤفَکُون» - يعنى: پس چگونه از پرستش او به سوى پرستش ديگرى منحرف و منصرف مى شويد. «کَذَلِک يُؤْفَک الَّذِينَ کانُوا بِآيَاتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ»: يعنى: نظير اين افک بود که منکران آيات خدا در امت هاى ديگر نيز مرتکب شدند. چون آيات خدا روشن بود، و هيچ خفايى در آن نبود. پس انصراف از مدلول آن ها، سببى نداشت مگر همين انکار و لجبازى. «اللَّهُ الَّذِى جَعَلَ لَکُمُ الاَرْض قَرَاراً وَ السّمَاءَ بِنَاءً ...»: کلمه «قرار»، به معناى مستقر و جايگاهى است که آدمى بر آن قرار مى گيرد. و کلمه «بناء»، به طورى که ديگران گفته اند، به معانى قبه و بارگاه است، و از آن جمله، بناهايى است که عرب بر آن قبه مى زنند. خداى تعالى در اين آيه، اين نعمت را به رُخ انسان ها مى کشد که آنان را در زمين و زير آسمان جاى داد، و اين خانه مسقف را منزلگاه ايشان کرد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۵۲۴ «وَ صَوّرَکُم فَأحسَنَ صُوَرَکُم» - حرف «فاء» که بر سرِ جمله «فَأحسَنَ» در آمده، «فاى» تفسيرى است، و به آيه چنين معنا مى دهد: خداوند، خلقت صورت هاى شما را نيکو کرد، و اين، بدان جهت است که خداى تعالى، صورت انسان را مجهز به جهازى بسيار دقيق کرد، که با آن جهاز و وسايل، مى تواند انواع کارهاى عجيب را انجام دهد. کارهايى که ساير موجودات جاندار، از انجام آن عاجز است. و نيز از مزايايى از زندگى بهره مند است، که آن مزايا، براى غير انسان ابدا فراهم نيست. «وَ رَزَقَکُم مِنَ الطّيِبَات» - منظور از «طيّبات»، انواع رزق هاى گوناگونى است که طبيعتش، با طبيعت آدمى سازگار است، و با طبيعت ساير حيوانات سازگار نمى باشد. مانند انواع دانه ها، و گوشت ها و غير آن. «ذَلِکُمُ اللّهُ رَبُّکُم» - يعنى: اين «اللّه» است که ربّ شما است و امور شما را تدبير مى کند. «فَتَبَارَکَ اللّهُ رَبُّ العَالَمِين» - اين جمله، ثنايى است بر خداى عزّوجلّ، به اين که ربوبيت و تدبيرش، تمامى عالَم ها را فرا گرفته، و با آوردن حرف «فاء» بر سرِ اين جمله، آن را متفرع کرد بر جمله قبلى. در نتيجه، ربوبيتش براى همۀ عالَم ها را، فرع ربوبيتش براى انسان قرار داد، و اين، به منظور آن بود که بفهماند ربوبيت خداى تعالى، يکى است و تدبيرش، نسبت به امور انسان، عين تدبيرش نسبت به امور همۀ عالَم است. چون نظام جارى در سراسر جهان يکى است، و انطباق آن بر سراسر جهان، عين انطباقش بر يک يک نواحى آن است. پس خداى سبحان، منشأ خير کثير است، که در لغت آن را «برکت» گويند. «فَتَبَارَکَ اللّهُ رَبُّ العَالَمِين». «هُوَ الْحَىُّ لا إِلَهَ إِلّا هُوَ فَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ ...»: در جملۀ «هُوَ الحَىّ»، اطلاقى است که به هيچ وجه مقيد نمى شود، نه عقلا و نه نقلا. علاوه بر اين، انحصار را هم افاده مى کند. در نتيجه معنايش اين مى شود که: تنها خداى تعالى، حياتى دارد که دستخوش مرگ و زوال نمى شود. پس خداى تعالى، حىّ بالذات است و هر زنده ديگرى با احياى او، داراى حيات شده. و چون معلوم شد که در اين ميان يک حىّ بالذات است و يک حىّ به وسيلۀ غير، در نتيجه تنها کسى بالذات مستحق عبادت است، که حياتش نيز بالذات باشد و او، خداى تعالى است، و به همين جهت، دنبال جملۀ مورد بحث فرمود: «لا إله إلّا هُو». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۵۲۵ و اين دو جمله، مقدمه است براى جملۀ بعدى، که در آن امر به دعا مى کند. البته نه خواندن خدا به طور مطلق، بلکه خواندنش به توحيد و در حالى که دين را براى او خالص کنند. چون تنها او، حىّ بالذات است و نه ديگرى، و چون تنها اوست که استحقاقش براى پرستش، ذاتى است و هيچ کس ديگرى، چون او نيست. لذا است که بعد از دو جملۀ «هُوَ الحَىّ» و «لا إله إلّا هَو»، متفرّع بر آن دو فرمود: «فَادعُوهُ مُخلِصِينَ لَهُ الدّين». و جملۀ «الحَمدُ لِلهِ رَبّ العَالَمِين»، ثنايى است بر ربوبيت خداى تعالى. «قُلْ إِنى نُهِيت أَنْ أَعْبُدَ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِن دُونِ اللَّهِ لَمَّا جَاءَنىَ الْبَيِّنَات مِن رَّبى وَ أُمِرْت أَنْ أُسلِمَ لِرَبّ الْعَالَمِينَ»: معناى آيه روشن است. و در آن، مشرکان را براى هميشه از اين که رسول خدا موافق با آن ها شود، و آلهۀ آنان را بپرستد، نوميد مى کند. و اين معنا در سوره «زمر»، مکرر آمده بود، و به همين قرينه مى توان احتمال راجح داد که اين سوره، بعد از سورۀ «زمر»، نازل شده باشد. اشاره اى به خلقت انسان و مسألۀ زندگی و مرگ او «هُوَ الَّذِى خَلَقَکُم مِّن تُرَابٍ ثُمَّ مِن نُّطفَةٍ ...»: مراد از خلقت آنان از خاک، اين است که پدر ايشان آدم را از خاک آفريد. چون خلقت غير آدم «عليه السلام»، بالاخره منتهى به خلقت آدم مى شود که از خاک بوده، در نتيجه، خلقت ايشان نيز در اصل از خاک بوده است. ممکن هم هست مراد از خلقت ايشان از خاک، اين باشد که تکوين نطفه پدرها از مواد بسيط زمين بوده. «ثُمّ مِن نُطفَةٍ...» - يعنى: سپس شما را از نطفه اى آفريديم. و نکره آوردن «نطفه»، براى اشاره به حقارت آن است، و همچنين نکره آوردن «علقه»، در جملۀ «ثُمّ مِن عَلَقَةٍ». «ثُمّ يُخرِجُکُم» - يعنى: سپس شما را از شکم مادران بيرون مى آوريم، «طِفلاً»، در حالى که طفل هستيد. و کلمۀ «طفل» - به طورى که مى گويند - هم بر مفرد اطلاق مى شود، و هم بر جمع. همچنان که در آيه «أو الطّفلِ الّذِينَ لَم يَظهَرُوا عَلى عَورَاتِ النّسَاء»، بر جمع اطلاق شده است. «ثُمّ لِتَبلُغُوا أشَدّکُم«» - لام در اين جمله، لام غايت است، و گويا متعلق آن حذف شده، و تقديرش «ثُمّ يُنشِئَکُم لِتَبلُغُوا أشَدّکُم» باشد. يعنى سپس شما را نشو و نمو مى دهد، تا به حد بلوغ برسيد. و حد بلوغِ اشد از عمر آدمى، آن زمانى است که نيروى بدنى انسان به حد کمال مى رسد. «ثُمّ لِتَکُونُوا شُيُوخاً» - اين جمله، عطف بر جملۀ «لِتَبلُغُوا» است. «وَ مِنکُم مَن يَتَوَفّى مِن قَبل» - يعنى بعضى از شما قبلا مى ميرد و به اين مراحل از عمر که گفتيم، يعنى مرحلۀ بلوغ اشد، و مرحله پيرى و ساير مراحل نمى رسد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۵۲۶ «وَ لِتَبلُغُوا أجَلاً مُسَمّى» - و تا برسيد به اجلى که معين شده، و اين آخرين مهلتى است که به آدمى مى دهند، و آن اجل حتمى است که به هيچ وجه قابل تغيير نيست. و اين اجل معين، غايتى است که شامل تمام مردم مى شود. حال هر کسى، هرچه عمر کرده باشد. و در جاى ديگر، از چنين اجلى خبر داده، مى فرمايد: «وَ أجَلٍ مُسَمّى عِندَهُ». و به همين جهت، ديگر اين جمله را با کلمۀ «ثُمّ» عطف نکرد، تا از آن دو غايت مذکور در سابق متمايز شود. «وَ لَعَلّکُم تَعقِلُون» - يعنى تا شايد شما حق را با نيروى تعقل - که غريزه شما است - درک کنيد. و اين غايت خلقت انسان از نظر حيات معنوى او است، همچنان که رسيدن به اجل مسمّى، غايت و نهايت زندگى دنيايى و صورى او است. «هُوَ الَّذِى يُحْیىِ وَ يُمِيتُ ...»: يعنى: خداى تعالى، کسى است که عمل زنده کردن و ميراندن از آنِ اوست و با اين عمل، زندگان را از عالَمى به عالَمى ديگر منتقل مى کند. و هر يک از اين ميراندن و زنده کردن، مبدأى است براى تصرفاتش به نعمت هايى که با آن نعمت ها، بر آن کس که تدبير امرش را مى کند، تفضل نمايد. چون هر يک از ميراندن و زنده کردن، عالَمى را به سوى آدمى مى گشايد، که در آن عالَم، از انواع نعمت هاى خدايى استفاده مى کند. «فَإذَا قَضَى أمراً فَإنّمَا يَقُولُ لَهُ کُن فَيَکُون» - تفسير اين جمله، مکرر بيان شد. بحث روایتی در الدر المنثور است که: عبد بن حميد و ابن ابى حاتم، به سند صحيح، از ابى العاليه روايت کرده اند که گفت: يهوديان نزد رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» آمده، عرضه داشتند: دجّال که در آخرالزمان ظهور مى کند، از ماست و از خصائصش اين و اين است. و خيلى درباره او غلو کردند و امر او را بزرگ جلوه دادند و گفتند که چنين و چنان مى کند. خداى تعالى، در پاسخ آنان اين آيه را فرستاد: «إنّ الّذِينَ يُجَادِلُونَ فِى آيَاتِ اللّهِ بِغَيرِ سُلطَانٍ أتَاهُم إن فِى صُدُورِهِم إلّا کِبرٌ مَا هُم بِبَالِغِيه». آنگاه در معنايش گفت: اين ها به آنچه مى گويند، نمى رسند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۵۲۷ «فَاستَعِذ بِاللّه»، رسول گرامى خود را دستور مى دهد از فتنۀ دجال، به خدا پناه ببرد. «لَخَلقُ السّمَاوَاتِ وَ الأرض أکبَرُ مِن خَلقِ النّاس»، يعنى از خلقت دجّال. و نيز، در همان کتاب آمده که: ابن ابى حاتم، از کعب الاحبار روايت کرده، که در ذيل آيه «إنّ الّذِينَ يُجَادِلُونَ فِى آيَاتِ اللّهِ بِغَيرِ سُلطَان» گفت: اين آيه، درباره يهوديان نازل شد، البته دربارۀ اين عقيده آن ها، که منتظر امر دجّال هستند. و باز، در همان کتاب است که ابن منذر، از ابن جريح نقل کرده که در تفسير آيه «لَخَلقُ السّمَاوَاتّ وَ الأرضِ أکبَرُ مِن خَلقِ النّاس» گفته است: مى گويند يهوديان معتقد بودند که در آخرالزمان، پادشاهى خواهند داشت که دريا تا زانويش، و ابرها تا فرق سرش مى رسند. آن قدر بلند بالا است که مرغان را از بين آسمان و زمين با دست مى گيرد، و با او، کوهى از نان و نهرى از آب است. در پاسخ ايشان، اين آيه نازل شد: «لَخَلقُ السّمَاواتِ وَ الأرضِ أکبَرُ مِن خَلقِ النّاس». مؤلف: در سابق توجه فرموديد که گفتيم: غرض سوره - به طورى که از سياق آياتش استفاده مى شود - گفتگو در پيرامون استکبار و مجادلۀ کفار در آيات خدا است، آن هم مجادلۀ به غير حق. پس در اين سوره، گفتار از اين جا آغاز شد، و در چند نوبت، باز به همين نکته عود کرد. مثل اين که يک جا فرمود: «مَا يُجَادِلُ فِى آيَاتِ اللّهِ إلّا الّذِينَ کَفَرُوا». جاى ديگر فرمود: «وَ جَادَلُوا بِالبَاطِلِ لِيُدحِضُوا بِهِ الحَقّ». بار سوم فرمود: «الّذِينَ يُجَادِلُونَ فِى آيَاتِ اللّهِ بِغَيرِ سُلطَانٍ أتَاهُم کَبُرَ مَقتاً». بار چهارم فرمود: «إنّ الّذِينَ يُجَادِلُونَ فِى آيَاتِ اللّهِ بِغَيرِ سُلطَانٍ أتَاهُم إن فِى صُدُورِهِم إلّا کِبرٌ». بار پنجم فرمود: «ألَم تَرَ إلَى الّذِينَ يُجَادِلُونَ فِى آيَاتِ اللّهِ أنّى يُصرَفُون». پس بنابراين، سياق آيات اين سوره، اين معنا را نمى پذيرد که بعضى از آن ها درباره حادثه اى نازل شده باشد که ساير آيات آن، ربطى به آن حادثه نداشته باشد، در حالى که چند روايت بالا مى خواهد اين را بگويد. علاوه بر اين، مضمون اين روايات، يعنى قصۀ خبر دادن يهود از دجال، با دو آيه مزبور هيچ تطبيق نمى کند. و خوانندۀ عزيز، اگر در مضمون اين دو آيه، يعنى آيه «إنّ الّذِينَ يُجَادِلُونَ» - تا جمله - «وَلَکِنّ أکثَرَ النّاسِ لَا يَعلَمُون» دقت بفرمايد، خواهد ديد که از مضمون روايت اجنبى است. از اين جا روشن مى شود اين قول، که اين دو آيه، به دليل اين روايات در مدينه نازل شده، صحيح نيست. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۵۲۸ آيات ۶۹ - ۷۸ سوره مؤمن أَ لَمْ تَرَ إِلى الَّذِينَ يُجَادِلُونَ فى آيَاتِ اللَّهِ أَنّى يُصرَفُونَ(۶۹) الَّذِينَ کذَّبُوا بِالْکتَابِ وَ بِمَا أَرْسلْنَا بِهِ رُسُلَنَا فَسَوْف يَعْلَمُونَ(۷۰) إِذِ الاَغْلَالُ فى أَعْنَاقِهِمْ وَ السّلَاسِلُ يُسحَبُونَ(۷۱) فى الحَْمِيمِ ثُمَّ فى النَّارِ يُسجَرُونَ(۷۲) ثُمَّ قِيلَ لهَُمْ أَيْنَ مَا کُنتُمْ تُشرِکُونَ(۷۳) مِن دُونِ اللَّهِ قَالُوا ضَلُّوا عَنَّا بَل لَّمْ نَکُن نَّدْعُوا مِن قَبْلُ شيْئاً کَذَلِک يُضِلُّ اللَّهُ الْکَافِرِينَ(۷۴) ذَلِکُم بِمَا کُنتُمْ تَفْرَحُونَ فى الاَرْضِ بِغَيرِ الْحَقِّ وَ بِمَا کُنتُمْ تَمْرَحُونَ(۷۵) ادْخُلُوا أَبْوَاب جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا فَبِئْس مَثْوَى الْمُتَکَبرِينَ(۷۶) فَاصبرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقُّ فَإِمَّا نُرِيَنَّک بَعْض الَّذِى نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّيَنَّک فَإِلَيْنَا يُرْجَعُونَ(۷۷) وَ لَقَدْ أَرْسلْنَا رُسُلاً مِن قَبْلِک مِنْهُم مَّن قَصصنَا عَلَيْک وَ مِنْهُم مَّن لَّمْ نَقْصص عَلَيْک وَ مَا کانَ لِرَسُولٍ أَن يَأْتىَ بِآيَةٍ إِلّا بِإِذْنِ اللَّهِ فَإِذَا جَاءَ أَمْرُ اللَّهِ قُضىَ بِالحَْقِّ وَ خَسِرَ هُنَالِک الْمُبْطِلُونَ(۷۸) «ترجمه آیات» آيا هيچ نديدى که آنان که در آيات خدا جدال مى کنند، چگونه از راه حق منحرف مى شوند (۶۹ ). کسانى که کتاب و آنچه را که به وسيله رسولان خود فرستاديم، تکذيب مى کنند، پس به زودى خواهند فهميد(۷۰). آن هنگامى که غُل و زنجيرها به گردن هايشان افتاده باشد و کشيده شوند (۷۱). ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۵۲۹ در آب داغ و سپس در آتش افروخته گردند (۷۲). و آنگاه به ايشان گفته شود: کجا است آن چيزهايى که شريک خدايش مى پنداشتيد (۷۳). و به جاى خدايش مى پرستيديد؟ مى گويند: هرچه نظر مى کنيم، آن ها را نمى بينيم، بلکه اصلا ما در دنيا چيزى نمى پرستيديم. آرى، خداوند اين طور کفار را گمراه مى کند (۷۴). اين قهر و عذاب، بدان سبب است که در دنيا از پى تفريح (و هوسرانى) باطل بوديد و دائم به نشاط و شهوت پرستى سرگرم شديد (۷۵). حال به درون دوزخ شويد، در حالى که بيرون شدن برايتان نيست، پس چه بد است منزلگاه متکبران(۷۶). پس تو اى پيامبر! صبر کن که وعدۀ خدا حق است، پس چه اين که در حيات تو، پاره اى از عذاب هايمان را که وعده داده ايم، به ايشان بچشانيم و چه اين که قبل از نشان دادن، تو را قبض روح کنيم، در هرحال همه آنان به سوى ما برخواهند گشت (۷۷). مگر نه اين بود که قبل از تو رسولانى از جنس خود اين مردم به سويشان گسيل داشتيم، رسولانى که داستان هاى بعضى از آنان را برايت حکايت کرديم، و بعضى ديگر را حکايت نکرديم؟ هيچ رسولى چنين حقى نداشته که از پيش خود، آيتى بياورد، هر آيتى مى آوردند، به اذن خدا بوده و چون حکم حق و حتمى خدا فرارسد، کافران مبطل زيانکار شوند (۷۸). «بیان آیات» در اين آيات، براى بار پنجم به مسأله آن هايى که در آيات خدا مجادله مى کنند، برگشت شده و متعرض سرانجام کار آنان مى شود. البته مآل کار آنان را، با بيان مآل کار مجادله کنندگانى که در امت هاى گذشته بودند، بيان مى کند و مى فرمايد: خداى تعالى، سرانجام دين خود را حفظ و يارى نمود. و اين معنا را در اول سوره به طور اجمال، و سپس با آوردن مسأله دعوت موسى «عليه السلام» و داستان هايى از آن جناب و نصرتى که خدا از خصوص او کرد، بيان فرمود. و آنگاه همين معنا را در ضمن امر به پيامبر اسلام به صبر و وعده اش به نصرت، بيان کرد. و در اين آيات، براى آخرين بار بر آنان حمله مى کند، و مآل امرشان را و اين که کارشان به کجا مى انجامد، خاطرنشان مى سازد و مى فرمايد که: مآل امرشان، عذاب جاودان است . آنگاه به رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» امر مى فرمايد که صبر کند، و وعده اش مى دهد که يارى اش خواهد کرد. و دلگرمش مى کند به اين که وعدۀ خدا، حق است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۵۳۰ فرجام سخت مجادله کنندگان در آيات خدا، در آتش جهنّم «أَ لَمْ تَرَ إِلى الَّذِينَ يُجَادِلُونَ فِى آيَاتِ اللَّهِ أَنّى يُصرَفُونَ»: جملۀ «ألم تَرَ: آيا نمى بينى»، تعجب را مى رساند. و کلمۀ «أنّى» به معناى «کَيفَ: چگونه» است. و معناى آيه اين است که: آيا تعجب نمى کنى - و يا - آيا تعجب نکردى از امر اين اشخاصى که در آيات خدا مجادله مى کنند، چگونه از حق به سوى باطل و از هدايت به سوى ضلالت، منحرف مى شوند؟ و منظور از اين که در اين آيه، باز متعرض حال مجادلين شده، اين است که اشاره کند که اين طايفه از حق و هدايت منحرف شده اند، و اين که سرانجام چه سرنوشتى خواهند داشت. ولى در آيه «إنّ الّذِينَ يُجَادِلُونَ فَى آيَاتِ اللّهِ بِغَيرِ سُلطَانٍ أتَاهُم إن فِى صُدُورِهِم إلّا کِبرٌ مَا هُم بِبَالِغِيه»، متعرض حال آنان شده، از اين جهت که چه عاملى باعث مى شود در مقابل حق جدال کنند، و آن را عبارت مى داند از «کبر»، و آنگاه مى فرمايد: به آن کبريايى که در سر مى پرورانند، نمى رسند. پس آيه مورد بحث، تکرار آيه مزبور نيست، بلکه هر يک از آن دو، يک جهت را متعرض اند. از اين بيان، اشکالى که در کلام بعضى از مفسران هست، روشن مى شود. مفسر نامبرده گفته است: تکرار کردن مسأله مجادله، بايد محمل صحيحى داشته باشد و آن، اين است که: بگوييم مجادلين متعدد بوده اند. آن مجادلينى که آيه قبلى متعرض حالشان بود، غير از آن مجادلين هستند که در آيه مورد بحث نامبرده شده اند. و يا بگوييم: مورد مجادله متعدد بوده. مثل اين که مجادله در آيه سابق در مسأله معاد بوده، و مجادله در آيه مورد بحث، در مسأله توحيد بوده است. و خواننده از بيان سابق، متوجه اشکالى که بر اين مفسر وارد است، مى باشد. علاوه بر اين، از گفتار او پيداست که اصلا متوجه غرض اين سوره نبوده است. «الَّذِينَ کذَّبُوا بِالْکتَابِ وَ بِمَا أَرْسلْنَا بِهِ رُسُلَنَا فَسوْف يَعْلَمُونَ»: آنچه از سياق آيات بعدى بر مى آيد، اين است که مراد از اين مجادلين، تنها مجادلين با پيامبر است. بنابراين، مناسب تر اين مى باشد که بگوييم: مراد از «کتاب» هم، قرآن کريم است، و مراد از جملۀ «بِمَا أرسَلنَا بِهِ رُسُلنَاَ»، کتاب ها و اديانى است که ساير انبياء «عليهم السلام» آورده اند. در نتيجه، وثنيت که قرآن و ساير کتاب هاى آسمانى را منکرند، در حقيقت، مسأله نبوت را منکرند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۵۳۱ «فَسَوفَ يَعلَمُون» - اين جمله، تفريع است بر مجادله و تکذيب کفار، و هم تهديد ايشان است به اين که به زودى به حقيقت اين مجادله در آيات خدا، و تکذيب کتاب و رسولان الهى پى خواهند برد. «إِذِ الاَغْلَالُ فى أَعْنَاقِهِمْ وَ السّلَاسِلُ يُسحَبُونَ * فى الحَْمِيمِ ثُمَّ فى النَّارِ يُسجَرُونَ»: در مجمع البيان مى گويد: کلمه «أغلال»، جمع «غُل» است و آن، عبارت است از: طوقى که به گردن اشخاص مى اندازند، تا خوارى و ذلت او را بنمايانند. و کلمه «غُل» در اصل، به معناى داخل شدن است. و نيز گفته: کلمۀ «سلاسل»، جمع «سلسله»، و آن عبارت است از: حلقه هايى که از جهت طول، پشت سرِ هم قرار مى گيرد. (که در فارسى بدان زنجير مى گويند). و نيز گفته است: کلمۀ «سحب»، به معناى کشاندن چيزى است بر روى زمين. اين معناى اصلى کلمه است. و نيز گفته است: کلمۀ «سجر» در اصل، به معناى افکندن هيزم است در آتشى که زياد باشد، مانند آتش تنور که با هيزم افروخته شود. کلمه «إذ»، ظرف است براى جمله «فَسَوفَ يَعلَمُون». و بعضى گفته اند: آوردن اين کلمه، با اين که مخصوص گذشته است، براى اين بوده که تحقق وقوع را برساند، هرچند که جريان در آينده واقع شود. و بنابراين، جمع بين «إذ» و «سوف»، منافات ندارد. «إذ الأغلالُ فِى أعنَاقِهِم»، جمله اى است مرکب از مبتدا و خبر، و کلمۀ «سلاسل»، عطف است بر «أغلال»، و جملۀ «يُسحَبُونَ فِى الحَمِيم» نيز، خبرى است بعد از آن خبر ديگر. و جملۀ «ثُمّ فِى النّارِ يُسجَرُون»، عطف است بر جملۀ «يُسحَبُون». و معناى آيه اين است که: به زودى، حقيقت عمل خود را خواهند فهميد. آن وقتى که غُل ها و زنجيرها در گردنشان باشد و در آبى سوزان کشيده شوند و سپس در آتش افکنده گردند. و بعضى گفته اند: معناى جملۀ «ثُمّ فِى النّارِ يُسجَرُون»، اين است که به زودى در آتش افروخته خواهند شد و آتشگيره آن خواهند گشت. مؤيد اين معنا، آيه ديگرى است که در وصف جهنم مى فرمايد: «وَقُودُهَا النّاسُ وَ الحِجَارَةُ». و نيز مى فرمايد: «إنّکُم وَ مَا تَعبُدُونَ مِن دُونِ اللّه حَصَبُ جَهَنّم». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۵۳۲ «ثُمَّ قِيلَ لهَُمْ أَيْنَ مَا کُنتُمْ تُشرِکُونَ * مِن دُونِ اللَّهِ قَالُوا ضَلُّوا عَنَّا...»: يعنى به ايشان گفته مى شود - و در حالى که بين کشيده شدن روى زمين و سوختن در آتش قرار دارند - پس کجايند آن خدايانى که مى پرستيدند و شريک خدا مى پنداشتيد، تا شما را يارى کنند و از اين عذاب نجات دهند. و يا همان طور که معتقد بوديد در مقابل عبادت هايى که براى آن ها مى کرديد، شفاعتتان کنند. «قَالُوا ضَلُّوا عَنّا» - يعنى مى گويند: آن آلهه از نظر ما غايب اند. چون کلمۀ «ضَلّ»، به معناى «غَابَ» است. مى گويند: «ضَلّتِ الدّابّةُ». يعنى: حيوان ناپديد شده و مکانش معلوم نيست. اين جمله، پاسخى است از آن ندايى که به ايشان مى شود: «أينَ مَا کُنتُم تُشرِکُونَ * مِن دُونِ اللّه». «بَل لَم نَکُن نَدعُوا مِن قَبلُ شَيئاً» - اين جمله، تتمه جواب آنان و اعراض از جواب اولشان است. چون متوجه مى شوند که آن آلهه اى که در دنيا شرکاى خدا مى پنداشتند، به جز اسمايى بدون مسمّى نبودند. مفاهيمى بودند که در سراسر عالَم، با هيچ چيز تطبيق نداشتند، و عبادت هايى که براى آن ها کردند، همه بيهوده بود، و لذا منکر عبادت خود مى شوند و مى گويند: اصلا ما بت نمى پرستيديم. در مواردى ديگر، به اين معنا اشاره نموده، مى فرمايد: «فَزَيّلنَا بَينَهُم». و نيز مى فرمايد: «لَقَد تَقَطّعَ بَينَکُم وَ ضَلّ عَنکُم مَا کُنتُم تَزعُمُون». بعضى هم گفته اند: جمله مورد بحث، يکى از دروغ هاى روز قيامت مشرکان را حکايت مى کند، همچنان که آيه «وَ اللّهِ رَبّنَا مَا کُنّا مُشرِکِين»، دروغ ديگرى از آن هاست. «کَذَلِکَ يُضِلُّ اللّهُ الکَافِرِين» - يعنى: در ساير مواردى که خدا کافران را گمراه مى کند، به خاطر اين که کافرند، يعنى حق را مى پوشانند، شبيه به اين مورد است که باطل را حق مى بينند و به طلبش مى روند، و بعدا مى فهمند که هرچه کرده اند، بيهوده بوده و سعی شان، باطلى بوده در صورت حق، و سرابى بوده در سيماى حقيقت. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۵۳۳ و معناى آيه، بنابر وجه دوم که جملۀ «بَل لَم نَکُن نَدعُوا مِن قَبلُ شَيئاً»، دروغى باشد از مشرکان، اين مى شود: خداوند مثل اين ضلالت، کافران را گمراه مى کند، آن وقت برگشت کارشان به اين مى شود که ناگزير شوند به دروغ گفتن، در موقعى که يقين دارند که اين دروغ گفتن، سودى به حالشان ندارد. البته جمله مورد بحث، به معانى ديگرى نيز تفسير شده، که نزديک به يکديگرند و با تفسيرى هم که ما کرديم، نزديکترند. رده:تفسیر المیزان