تفسیر المیزان

چند روايت راجع به بهره مند شدن از اعمال ديگران و در کافى، به سند خود، از اسحاق بن عمار، از امام ابوابراهيم موسى بن جعفر «عليه السلام» روايت کرده که گفت: از آن جناب، از شخصى پرسيدم که حج و عمره اش را يا بعضى از طواف هايش را به نيت بعضى از افراد خاندانش انجام مى دهد، در حالى که آن فرد از او غايب است و در شهرى ديگر قرار دارد. مى گويد: اين را هم پرسيدم که: در اين فرض، آيا از ثواب عمل خودش چيزى کم مى شود يا نه؟ فرمود: اين عمل، هم به حساب خود او نوشته مى شود و هم به حساب آن فرد. علاوه بر اين، ثوابى هم به عنوان صله رحم به او مى دهند. پرسيدم: در صورتى که آن فرد از دنيا رفته بود، آيا اين ثواب به حساب او ملحق مى شود؟ فرمود: آرى حتى اگر مشمول غضب خدا باشد، به خاطر اين عملى که تو به نيت وى انجام داده اى، مشمول مغفرت خدا مى گردد، و اگر در مضيقه باشد، به خاطر اين عمل گشايش می يابد. پرسيدم : آيا آن فرد در آن جايى که هست، متوجه مى شود که اين ثوابى که به نامۀ عمل او ملحق شد، از ناحيه چه کسى است؟ فرمود: آرى. پرسيدم : اگر آن فرد ناصبى، يعنى دشمن على «عليه السلام» باشد، اين عمل سودى به حالش دارد يا خير؟ فرمود: بلى، باعث تخفيف او مى شود. مؤلف: مورد روايت هديه دادن ثواب عمل است، نه عملى که به نيابت از طرف ميت انجام مى شود. و در همان کتاب، به سند خود، از عبداللّه بن سنان، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که گفت: رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» فرمود: خداى عزّوجلّ به آن فرشته اى که موکّل بر هر مؤمن است، دستور مى دهد اگر آن مؤمن مريض شود، آنچه در حال سلامتى انجام مى داد و فعلا به خاطر بيمارى از آن عمل خير بازمانده، برايش بنويس. براى اين که اين منم که او را در پناه و وثاق خود قرار داده ام. و در خصال، از امام صادق «عليه السلام» روايت آورده که فرمود: انسان بعد از مُردنش، ديگر هيچ اجر و ثوابى دنبالش نمى آيد، مگر از چند راه: يکى که در زندگی اش، صدقه اى پايدار تأسيس کرده باشد که تا روز قيامت ثواب آن عايد وى مى شود. دوم صدقه اى که به صورت وقف در آورده باشد که ديگر ورثه اش آن را به ارث نبرند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۸۵ سوم سنت هدايتى که باب کرده باشد و بعد از مرگش، مردم به آن سنت عمل کنند و راه درست را بروند. و چهارم فرزند صالحى، که بعد از مُردن خود او، براى پدر استغفار کند. مؤلف: اين سه روايت - که البته در اين معنا روايات بسيار زياد ديگرى نيز از ائمّه اهل بيت «عليهم السلام» هست - در حقيقت، سعى در آيه شريفه «وَ أن لَيسَ لِلإنسَانِ إلّا مَا سَعَى» را توسعه مى دهد، که قبلا هم به آن اشاره کرديم. رواياتى درباره انديشه کردن درباره خدا و در اصول کافى، به سند خود، از سليمان بن خالد روايت کرده که گفت: امام صادق «عليه السلام» فرمود: خداى تعالى مى فرمايد: «وَ أنّ إلَى رَبّکَ المُنتَهى»، پس بايد از اين کلام، اين نتيجه را هم گرفت که وقتى رشتۀ بگومگوها به خداى تعالى کشيده شد، ديگر بايد دم فرو بست، و در آن وادى قدم نگذاشت. مؤلف: اين استفاده اى که امام از آيه مذکور کرده، در حقيقت توسعه اى است که در معناى «انتهاء» داده است. و نيز، در همان کتاب، به سند خود، از ابى عبيده حذّاء روايت کرده که گفت: امام ابوجعفر «عليه السلام» به من فرمود: اى زياد! زنهار از خصومت ها بپرهيز، که خصومت آدمى را به مرض شک مبتلا مى کند و عمل انسان را حبط و بى اثر مى سازد، و صاحبش را هلاک مى کند، و اى بسا يک کلمه از زبان او در آيد، که به جرم آن ديگر آمرزيده نشود. آرى، در گذشته نيز مردمى بودند که علم آن وظايفى که داشتند رها کردند، و به طلب علمى برخاستند که ربطى به وظائفشان نداشت و در نتيجه، بگومگوهايشان به خدا منتهى شد، و در آن مسأله دچار حيرت شدند، به طورى که اگر يکى از آن ها را از جلو صدا مى زدند، او به عقب سرِ خود بر مى گشت که ببيند کيست صدايش مى زند. و يا از عقب سر صدايش مى زدند، او به شخصى که پيش رويش بود پاسخ مى داد. و نيز مى گويد: در روايتى ديگر فرمود: در زمين سرگردان شدند. و در الدر المنثور است که: ابوالشيخ، از ابوذر روايت کرده که گفت: رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» فرمود: در خلقت (که آثار صنع خدا است، هرچه مى خواهيد) تفکر بکنيد، ولى در خود خدا تفکر مکنيد، که هلاک مى شويد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۸۶ مؤلف: و در نهى از تفکر در خداى تعالى، روايات بسيارى ديگر هست، که هم در جوامع حديث شيعه آمده و هم در جوامع حديث اهل سنت. و البته بايد دانست که اين نهى ارشادى است، و متوجه خصوص کسانى است که راه ورود به مسائل عقلى و عميق را بلد نيستند و استعداد آن را ندارند. در نتيجه، فرو رفتن در آن مسائل در حقيقت، خويشتن را در معرض هلاکت افکندن است، آن هم هلاکت دائم. و در تفسير قمى، در ذيل آيه «وَ أنّهُ هُوَ أضحَکَ وَ أبکَى'» مى گويد: امام فرمود: يعنى آسمان را با باريدن به گريه واداشته و زمين را با شکفتن به خنده در آورده است. مؤلف: اين طرز استفاده کردن از آيه، توسعه دادن در معناى گرياندن و خنداندن است. و در معانى الاخبار، به سند خود، از سکونى، از جعفر بن محمد، از پدران بزرگوارش «عليهم السلام» روايت آورده که اميرالمؤمنين «عليه السلام»، در معناى آيه «وَ أنّهُ هُوَ أغنَى وَ أقنَى» فرمود: يعنى هر انسانى را در خود اغناء و بى نياز کرد و او را به کسبى که در دست دارد، اقناء و راضى ساخت، به طورى که به کسب و کارش، هر قدر هم پست باشد، علاقه مند است. و در تفسير قمى، در ذيل آيه «وَ أنّهُ هُوَ رَبُّ الشّعرَى»، از امام نقل کرده که فرموده: منظور از «شعرى»، ستاره اى است که قريش و قومى از عرب آن را مى پرستيدند. ستاره اى است که در آخر شب طلوع مى کند. مؤلف: اين که فرمود: در آخر شب طلوع مى کند، تعريف آن ستاره از نظر زمان صدور اين حديث است، که لابد در تابستان بوده، و گرنه اين ستاره در تمامى سال و در تمام بيست و چهار ساعت شبانه روز، در جاى خود قرار دارد. و نيز، در آن کتاب، در ذيل آيه «أزِفَتِ الآزِفَةُ» فرموده: يعنى قيامت نزديک شد. و در مجمع البيان، در ذيل آيه «أفَمِن هَذَا الحَدِيثِ تَعجَبُونَ» مى گويد: منظور از اين حديث، همان خبرهايى است که قبلا داده بود. و در الدر المنثور است که ابن مردويه، از ابن عباس روايت کرده که گفت: وقتى آيه شريفه «أفَمِن هَذَا الحَدِيث تَعجَبُونَ وَ تَضحَکُونَ وَ لَا تَبکُون» نازل شد، ديگر کسى آن جناب را خندان نديد تا از دنيا رفت. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۸۷ «سوره قمر» آيات ۱ - ۸ سوره قمر * سورۀ «قمر»، مکّى است و پنجاه و پنج آيه دارد. بِسمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ * اقْترَبَتِ السّاعَةُ وَ انشقَّ الْقَمَرُ(۱) وَ إِن يَرَوْا ءَايَةً يُعْرِضوا وَ يَقُولُوا سِحْرٌ مُّستَمِرُّ(۲) وَ کذَّبُوا وَ اتَّبَعُوا أَهْوَاءَهُمْ وَ کُلُّ أَمْرٍ مُّستَقِرُّ(۳) وَ لَقَدْ جَاءَهُم مِّنَ الاَنبَاءِ مَا فِيهِ مُزْدَجَرٌ(۴) حِکمَةُ بَالِغَةٌ فَمَا تُغْنِ النُّذُرُ(۵) فَتَوَلَّ عَنْهُمْ يَوْمَ يَدْعُ الدَّاع إِلى شَىْءٍ نُّکُرٍ(۶) خُشّعاً أَبْصارُهُمْ يخْرُجُونَ مِنَ الاَجْدَاثِ کَأَنهُمْ جَرَادٌ مُّنتَشِرٌ(۷) مُّهْطِعِينََ إِلى الدَّاع يَقُولُ الْکَافِرُونَ هَذَا يَوْمٌ عَسِرٌ(۸) «ترجمه آيات» به نام خداى رحمان و رحيم. قيامت بسيار نزديک شد، و قرص ماه دو نيم گشت (۱). ولى آنان که کافر دل اند، هر آيتى ببينند، روى مى گردانند و مى گويند سحرى است پى درپى (۲). پيامبر و آنچه او آورده است را تکذيب کردند، و هواهاى نفسانى خود را پيروى نمودند، اما به زودى هر امرى در مستقر خود قرار خواهد گرفت (۳ ). با اين که در کتاب او اخبارى که به قدر کافى هشدار مى داد، آمده بود (۴). اين آيات حکمت هاى بالغه الهى است، اما اين هشدارها مؤثر نيفتاد (۵). پس تو اى رسول! روى از ايشان بگردان، که اينان منتظر روزى هستند که داعيان، مردم را به سوى داهيه و عذابى سخت مى خوانند (۶). در حالى که از شدت شرمسارى و خشوع، ديدگان خود پايين انداخته، از گورها در آيند، و همچون ملخ ‌هاى پراکنده به هر سو می دوند (۷). در حالى که به سوى دعوت کننده به سرعت بدوند، آن روز کافران بگویند این روز، چه روز سختی است(۸). ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۸۸ اشاره به مطالب سوره مبارکه قمر «بیان آيات» اين سوره، به جز دو آيه از آخرش - که متقين را وعده بهشت و حضور در نزد خداى تعالى مى دهد - بقيه آياتش، يکسره مربوط به انذار و تهديد است. نخست در اين سوره به معجزۀ شق القمر اشاره مى کند، که رسول خدا «صلی الله علیه و آله و سلم»، آن را به خاطر مطالبۀ قومش آورد. و سپس مى فرمايد که: همان قوم او را ساحر خواندند، و نبوتش را تکذيب نموده، همچنان هواهاى نفسانى را پيروى کردند. با اين که خبرهاى تکان دهنده اى از اخبار روز قيامت و از داستان هاى امم منقرضه در گذشته، به گوششان خورد. آنگاه دوباره به نقل پاره اى از آن داستان ها بر مى گردد، اما پيداست که با خشم و عتاب آن ها را نقل مى کند و بد حالی شان در روز قيامت هنگام بيرون شدن از قبرها و حضورشان را براى حساب خاطر نشان مى سازد. و سپس به داستان هايى از قوم نوح، عاد، ثمود، قوم لوط، و دودمان فرعون، و عذاب هاى دردناکى که به خاطر تکذيبشان پيامبران را بر سرِ آنان آمد، پرداخته، مى فرمايد: قوم پيامبر اسلام نزد خدا عزيزتر از آنان نيستند، و ايشان هم مانند آن ها نمى توانند خدا را عاجز سازند. و در آخر، همان طور که گفتيم، سوره را با بشارت به متقين ختم مى کند. و اين سوره، به شهادت سياق آياتش در مکّه نازل شده، و نبايد به گفته آنان که گفته اند: در جنگ بدر نازل شده، و يا آن ها که گفته اند: بعضى از آياتش در مدينه نازل شده، اعتناء کرد. و از جمله آيات برجسته اش، آيات راجع به «قدر» است که در آخر سوره قرار دارد. «اقْترَبَتِ السّاعَةُ وَ انشَقَّ الْقَمَرُ»: کلمه «اقتراب»، به معناى بسيار نزديک شدن است. پس اين که فرمود: «اقتَرَبَتِ السّاعَةُ»، معنايش اين است که: «ساعت» خيلى نزديک شده و «ساعت»، عبارت است از ظرفى که در آن ظرف قيامت به پا مى شود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۸۹ مقصود از انشقاق قمر و وجوه مختلف در اين باره و معناى اين که فرمود: «وَ انشَقّ القَمَر»، اين است که اجزاى قرص قمر از هم جدا شده، دو قسمت گرديد. و اين آيه به معجزۀ «شقّ القمر» - که خداى تعالى، به دست رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» در مکّه و قبل از هجرت و به دنبال پيشنهاد مشرکان مکّه جاريش ساخت - اشاره مى کند. روايات اين داستان هم بسيار زياد است، و به طورى که مى گويند، همۀ اهل حديث و مفسران بر قبول آن احاديث اتفاق دارند، و کسى از ايشان مخالفت نکرده جز حسن، عطاء و بلخى که گفته اند: معناى اين که فرمود: «انشَقَ القَمَر»، اين است که به زودى در هنگام قيام قيامت، قمر دو نيم مى شود. و اگر فرموده: دو نيم شده، از باب اين است که بفهماند حتما واقع مى شود. ليکن اين معنا بسيار بى پايه است، و دلالت آيه بعدى که مى فرمايد: «وَ إن يَرَوا آيَةً يُعرِضُوا وَ يَقُولُوا سِحرٌ مُستَمِرٌّ»، آن را رد مى کند. براى اين که سياق آن آيه روشن ترين شاهد است بر اين که منظور از «آيه»، معجزۀ به قول مطلق است، که شامل دو نيم کردن قمر هم مى شود. يعنى حتى اگر دو نيم شدن قمر را هم ببينند، مى گويند سحرى است پشت سرِ هم. و معلوم است که روز قيامت روز پرده پوشى نيست. روزى است که همۀ حقايق ظهور مى کند و در آن روز، همه در به در دنبال معرفت مى گردند، تا به آن پناهنده شوند. و معنا ندارد در چنين روزى هم، بعد از ديدن «شقّ القمر» باز بگويند اين سحرى است مستمر. پس هيچ چاره اى نيست جز اين که بگوييم «شقّ القمر»، آيت و معجزه اى بوده که واقع شده، تا مردم را به سوى حق و صدق دلالت کند، و چنين چيزى را ممکن است انکار کنند و بگويند سحر است. نظير تفسير بالا در بى پايگى، گفتار بعضى ديگر است که گفته اند: کلمۀ «آيه»، اشاره است به آن مطلبى که رياضى دانان اين عصر به آن پى برده اند و آن، اين است که کره ماه از زمين جدا شده، همان طور که خود زمين هم از خورشيد جدا شده. پس جملۀ «وَ انشَقَ القَمَر»، اشاره است به يک حقيقت علمى که در عصر نزول آيه کشف نشده بود، و بعد از ده ها قرن کشف شد. وجه بى پايگى اين تفسير، اين است که: در صورتى که گفتار رياضى دانان صحيح باشد، آيه بعدى که مى فرمايد: «وَ إن يَرَوا آيةً يُعرِضُوا وَ يَقُولُوا سِحرٌ مُستَمِرّ» با آن نمى سازد. براى اين که از احدى نقل نشده که گفته باشد خود قمر، سحرى است مستمر. علاوه بر اين، جدا شدن قمر از زمين «اشتقاق» است، و آنچه در آيه شريفه آمده، «انشقاق» است، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۹۰ و انشقاق را جز به پاره شدن چيزى و دو نيم شدن آن اطلاق نمى کنند، و هرگز جدا شدن چيزى از چيز ديگر - که قبلا با آن يکى بوده را - انشقاق نمى گويند. نظير وجه بالا در بى پايگى، اين وجه است که بعضى اختيار کرده و گفته اند: «انشقاق قمر»، به معناى بر طرف شدن ظلمت شب، هنگام طلوع قمر است. و نيز اين که بعضى ديگر گفته اند: «انشقاق قمر»، کنايه است از ظهور امر و روشن شدن حق. البته اين آيه خالى از اين اشاره نيست که «انشقاق قمر»، يکى از لوازم نزديکى «ساعت» است. «وَ إِن يَرَوْا ءَايَةً يُعْرِضُوا وَ يَقُولُوا سِحْرٌ مُّستَمِرُّ»: استمرار از هر چيزى، به معناى عبور از آن است. البته عبورى پى در پى. و به همين جهت بر دوام و عموميت هر چيزى هم اطلاق مى شود. پس «سِحر مُستَمِر»، به معناى سحرهايى پى در پى و دائمى است. و کلمۀ «آيه»، نکره در سياق شرط است. يعنى کلمۀ مذکور بدون الف و لام و هم در جمله اى شرطيه قرار گرفته، و بر حسب قواعد ادبى عموميت را مى فهماند، و معنايش «هر آيتى» است. پس مى فهماند مشرکان هر آيتى ببينند، درباره اش مى گويند: اين ها، همه سحرهايى است پشت سرِ هم. و بعضى از مفسران، «مُستَمِر» را به محکم و مورد وثوق تفسير کرده اند. و بعضى ديگر آن را به از بين رفتنى و زائل شدن، و بعضى ديگر آن را زشت و منفور معنا کرده اند. ولى اين معانى بعيد است. «وَ کذَّبُوا وَ اتَّبَعُوا أَهْوَاءَهُمْ وَ کُلُّ أَمْرٍ مُّستَقِرُّ»: در اين جمله صريحا نفرموده چه چيز را تکذيب مى کنند، ولى به قرينۀ ذيل آيه، مى فهميم که منظور تکذيب رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» و آياتى است که آورده. و معناى آيه اين است که: رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» و آياتى را که آورده تکذيب کردند، در حالى که همۀ امور مستقر و در مجراى خود قرار مى گيرد. آن وقت فهميده مى شود که آن امر حق است، يا باطل. راست است يا دروغ؟ پس به زودى خواهند دانست که رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» بر حق و صادق، و يا بر باطل و کاذب است. بنابراين، جملۀ «وَ کُلّ أمرٍ مُستَقِر» در معناى آيه «وَ لَتَعلَمُنّ نَبَأهُ بَعدَ حِين» مى باشد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۹۱ بعضى از مفسران گفته اند: تکذيب در آيه مورد بحث، مربوط به «انشقاق قمر» است و معناى آيه اين است که: مشرکان، انشقاق قمر را تکذيب نموده، باز هم هواهاى نفسانى خود را پيروى کردند. ولى جملۀ «وَ کُلّ أمرٍ مُستَقِر»، آن طور که بايد با اين تفسير معنا نمى دهد و نمى سازد. «وَ لَقَدْ جَاءَهُم مِّنَ الاَنبَاءِ مَا فِيهِ مُزْدَجَرٌ»: کلمۀ «مُزدَجَر»، مصدر ميمى و به معناى پند گيرى است. و جملۀ «مِنَ الأنبَاء»، بيان همان چيزى است که در آن عبرت و پندگيرى و مزدجر است. و مراد از آن «أنباء»، اخبار امت هاى گذشته اى است که هلاک شدند، و يا مقصود اخبار روز قيامت است. و هر دو وجه را احتمال داده اند، و از ظاهر اين که «آيت» را با بيان خبرهاى روز قيامت و سپس با خبرهاى عده اى از امت هلاک شده تعقيب کرده، بر مى آيد که مراد از اخبارى که در آن عبرت و مزدجر هست، همۀ اخبار مذکور است. «حِکمَةُ بَالِغَةٌ فَمَا تُغْنِ النُّذُرُ»: «حکمت»، به معناى کلمۀ حقى است که از آن بهره بردارى شود. و کلمۀ «بالغه»، از ماده «بلوغ» است که به معناى رسيدن هر رونده اى است به آخرين حد مسافت. ولى به طور کنايه، در تماميت و کمال هر چيزى هم استعمال مى شود. پس «حکمت بالغه»، آن حکمتى است که کامل باشد، و از ناحيه خودش نقصى و از جهت اثرش کمبودى نداشته باشد. و حرف «فاء» در جمله «فَمَا تُغنِ النُّذُر»، فاى فصيحه است که از حذف شدن جزئياتى خبر مى دهد. جزئياتى که گفتار متفرع بر آن هاست. و کلمۀ «نُذُر»، جمع نذير و نذير، يا به معناى منذر و بيم رسان است، و يا به معناى انذار و بيم رساندن است، و هر دو معنا صحيح است، هرچند معناى اول به فهم نزديک تر است. و معناى آيه اين است که: اين قرآن و يا آنچه به سوى آن دعوت مى کند، حکمتى است بالغ، ولى آن را تکذيب کرده، دنبال هواهاى نفسانى خود را گرفتند، و در نتيجه منذرين و يا انذارها به حالشان سودی نبخشيد. «فَتَوَلَّ عَنْهُمْ يَوْمَ يَدْعُ الدَّاعِ إِلى شَىْءٍ نُّکُرٍ»: کلمه «تَوَلّى» که مصدر فعل «تَوَلّ» است، به معناى اعراض است. و حرف «فاء» که بر سرش در آمده، فاى تفريع است. مى فهماند جمله، فرع و نتيجه مطالب قبلى است که حال کفار را توصيف مى کرد، و می فرماید: ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۹۲ وقتى مکذّبين به تو، پيرو هواهاى نفسانى باشند، و در نتيجه انذارها سودى به حالشان ندهد و عبرت ها و مواعظ به خرجشان نرود، تو هم از ايشان روى بگردان و اصرارى بر دعوتشان مورز. راغب مى گويد: انکار، ضد عرفان است، و براى اظهار اين که من فلانى را نمى شناسم، هم گفته مى شود: «أنکَرتُ فُلاناً»، و هم گفته مى شود: «نَکرتُ فُلاناً»، و اصل معناى اين کلمه، اين است که چيزى وارد بر قلب شود که قلب تصورش را نکرده باشد، و اين خود نوعى جهل است، و در قرآن کريم آمده: «فَلَمّا رَاى أيدِيَهُم لا تَصِلُ إلَيه نَکِرَهُم - وقتى ديد دستشان به غذا نمى رسد، ناشناس تشخيص شان داد». و نيز مى گويد: کلمۀ «نُکُر»، هم به معناى زيرکى است و هم به معناى امرى دشوار است، که اذهان آن را نمى شناسد. گفتار در بيان حال مکذّبين در برابر حکمت بالغه اى که به ايشان القاء مى شود، و مواعظى که به عنوان انذار گوشزدشان مى گردد، در جملۀ «فَتَوَلّ عَنهُم» تمام مى شود. و از جملۀ «يَومَ يَدعُ الدّاعِ»، مجددا به قسمتى ديگر از آن مواعظى که قبلا داشت پرداخته، حال و وضع مکذّبين در قيامت و حال و روز امت هاى مکذّب گذشته را، در لحن عتاب و توبيخ شديد ذکر مى کند. در لحنى که دل ها را براى تنبّه تکان مى دهد، و ديگر عذرى براى اعراض اعراض کنندگان باقى نمى گذارد. پس بنابراين، جملۀ «يَومَ يَدعُ الدّاعِ...»، کلامى است جداى از ما قبل خود. کلامى است که مى خواهد دوباره آن مواعظى را که قبلا ذکر کرده بود، در مقام جواب از سؤالى تقديرى از سر گيرد. گويا بعد از آن که فرمود: «فَتَوَلّ عَنهُم»، شخصى پرسيده: خوب وقتى پيامبر از ايشان روى بگردانيد، مآل کار آنان چه بود؟ فرمود: «يَومَ يَدعُ...». يعنى حال عاقبت دنيايشان را که گفتيم که همان حال امثال آنان از قوم نوح و عاد و ثمود و ديگران بود. چون اين ها بهتر از آن ها نيستند. و اما حال آخرتشان در روزى که دعوت کننده دعوت مى کند... و بنابراين، ظرف در جملۀ «يَومَ يَدعُ»، متعلق است به جمله اى که به زودى مى آيد، و مى فرمايد: «يَخرُجُونَ»، و معنايش اين است که: «روزى که دعوت کننده به چيزى نديده و نشناخته دعوت مى کند، همه از قبرها خارج مى شوند...». و ممکن هم هست متعلق به جمله اى تقديرى باشد، و تقدير کلام «أذکُر يَومَ يَدعُ الدّاعِى - به ياد آر روزی را که دعوت کننده دعوت مى کند». و حاصل کلام اين باشد که: به ياد آر آن روز را و حال ايشان را در آن روز. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۹۳ و اين آيه در معناى آيه شريفه «هَل يَنظُرُونَ إلّا السّاعَة أن تَأتِيَهُم»، و آيه شريفه «فَهَل يَنتَظِرُونَ إلّا مِثلِ أيّامِ الّذِينَ خَلَوا مِن قَبلِهِم» مى باشد. در اين آيه شريفه، نام دعوت کننده را نبرده که کيست. چيزى که هست، در جاى ديگر اين دعوت را به خود نسبت داده و فرموده: «يَومَ يَدعُوکُم فَتَستَجِيبُونَ بِحَمدِهِ». و اگر از ميان همه خبرهاى مربوط به قيامت، مسأله دعوت براى خروج از قبرها و حضور براى فصل قضا و خروجشان از قبر در حال خشوع و سرعت گرفتنشان به سوى داعى را يادآور شده، براى اين بود که اين دعوت، مقابل دعوت آنان در دنيا قرار گيرد، که ايشان را به سوى ايمان به آيات دعوت مى کرد و ايشان اعراض نموده، مى گفتند: اين ها، همه سحرهايى است مستمر. و معناى آيه اين است که: به ياد آر روزى را که دعوت کننده، ايشان را به امرى بس دشوار دعوت مى کند، و آن امر دشوار، همان داورى و پاداش و کيفر است. تشبيه کردن مردم در خروج از قبر را، به ملخ ‌هاى پراکنده «خُشّعاً أَبْصارُهُمْ يَخْرُجُونَ مِنَ الاَجْدَاثِ کَأَنّهُمْ جَرَادٌ مُّنتَشِرٌ»: کلمۀ «خُشّع»، جمع خاشع است که مصدر آن «خشوع»، به معناى نوعى ذلت است. و اگر اين خشوع را به ديدگان نسبت داده، از اين جهت است که حالت خشوع و ذلت، بيش از هر چيز در ديدگان ظهور مى کند. و کلمۀ «أجداث»، جمع جدث به معناى قبر است، و جراد (ملخ)، حيوانى معروف است. و اگر مردم را در بيرون شدن از قبر، تشبيه کرده به ملخ ‌هاى منتشر، از اين جهت است که ملخ وقتى منتشر مى شود، هر دسته داخل در دسته ديگر مى شود و با هم مخلوط مى شوند. با اين که به ظاهر هر يک از آن ها، جهتى مخالف جهت ديگر دارد. در روز قيامت هم، مردم اين چنين در هم و بر هم مى شوند. قرآن کريم، در جاى ديگر مى فرمايد: «يَومَ يَخرُجُونَ مِنَ الأجدَاثِ سِرَاعاً کَأنّهُم إلى نُصُبٍ يُوفِضُون * خَاشِعَةً أبصَارُهُم». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۹۴ «مُّهْطِعِينََ إِلى الدَّاعِ يَقُولُ الْکَافِرُونَ هَذَا يَوْمٌ عَسِرٌ»: يعنى: در حالى از گورها بيرون مى شوند، که به سرعت به سوى صاحب دعوت مى دوند و دعوتش را اجابت مى کنند. آن روز، کافران گويند امروز، روزى بس دشوار است. بحث روايتى در تفسير قمى، در معناى «اقتَرَبَتِ السّاعَة» آمده که: يعنى قيامت نزديک شد. چون بعد از پيامبر اسلام، ديگر پيامبرى تا قيامت نخواهد آمد، و طومار نبوت و رسالت برچيده شد. و در معناى «انشَقَّ القَمَر» آمده که: قريش از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، خواست تا معجزه اى برايشان بياورد. رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» دعا کرد، و از خدا خواست قرص قمر را برايش دو نيم کند، و خداى تعالى اين کار را کرد، به طورى که مشرکان، همه آن را ديدند. و دوباره آن دو قسمت به هم چسبيدند، با اين حال گفتند: سحرى است مستمر، يعنى صحيح. و در امالى شيخ، به سند خود، از عبيداللّه بن على، از حضرت رضا، از آباء گرامى اش، از على «عليهم السلام» روايت آورده که فرمود: در مکّه، قرص قمر دو نيم شد. رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» فرمود: «شاهد باشيد، شاهد باشيد». مؤلف: مسأله «انشقاق قمر» براى رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، در روايات شيعه از ائمه اهل بيت «عليهم السلام»، در رواياتى بسيار آمده، و علما و محدثين ايشان، آن ها را بدون هيچ توقفى پذيرفته اند. و در الدر المنثور است که: عبدالرزاق، احمد، عبد بن حميد، مسلم، ابن جرير، ابن منذر، ترمذى، ابن مردويه، و بيهقى (در دلائل)، از انس روايت کرده اند که گفت: مردم مکّه از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» معجزه اى خواستند. خداى تعالى، قرص ماه را دو نيم کرد، و به دنبالش آيه نازل شد: «اقتَرَبَتِ السّاعَةُ وَ انشَقّ القَمَر... سِحرٌ مُستَمِر». يعنى سحرى از بين رفتنى. و در همان کتاب است که ابن جرير، ابن منذر، ابن مردويه، ابونعيم، و بيهقى، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۹۵ هر دو در کتاب دلائل خود، از طريق مسروق از ابن مسعود روايت کرده اند گفت: در عهد رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، قرص قمر دو نيم شد و قريش گفتند: اين سحر ابن ابى کبشه بود. آنگاه به يکديگر گفتند: منتظر باشيم تا مسافران از خارج بيايند، ببينيم آيا آن ها هم اين جريان را ديده اند يا نه. چون محمّد نمى تواند تمام مردم عالَم را سحر کند. مسافران، يکى پس از ديگرى، از راه رسيدند و قريش جريان را از ايشان پرسيدند. گفتند: آرى، ما هم ديديم که ماه دو نيم شد. راجع به اين جريان بود که خداى تعالى، اين آيه را نازل کرد: «اقتَرَبَتِ السّاعَةُ وَ انشَقَّ الَقَمَر». و نيز، در آن کتاب است که مسلم، ترمذى، ابن جرير، ابن منذر، ابن مردويه، حاکم، بيهقى و ابونعيم، در «دلائل»، از طريق مجاهد، از ابن عُمَر روايت کرده اند که: در تفسير آيه «اقتَرَبَتِ السّاعَةُ وَ انشَقَّ القَمَر» گفته: اين آيه مربوط به جريانى است که در عهد رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» پيش آمد. يعنى قرص ماه دو نيم شد. يک نيمۀ آن جلو کوه و نيم ديگرش پشت کوه قرار گرفت، و رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» عرضه داشت: پروردگارا شاهد باش. و باز در همان کتاب آمده که: احمد، عبد بن حميد، ترمذى، ابن جرير، حاکم، ابونعيم و بيهقى، از جبير بن مطعم روايت کرده اند که در شأن نزول آيه «انشَقَّ القَمَر» گفته: ما در عهد رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، در مکّه بوديم که قرص ماه دو نيم شد. نيمى بالاى اين کوه قرار گرفت و نيمى ديگر، بر بالاى اين کوه ديگر ايستاد. مردم گفتند: محمّد ما را سحر کرد. در آن ميان، مردى گفت: اگر سحر باشد، تنها مى تواند براى ما سحر باشد، و او نمى تواند تمام مردم را سحر کند. و نيز در آن کتاب آمده که: ابن جرير و ابن مردويه و ابونعيم (در کتاب دلائل)، از ابن عباس روايت کرده اند که در تفسير آيه «اقتَرَبَتِ السّاعَةُ وَ انشَقّ القَمَر» گفته: اين جريان قبل از هجرت اتفاق افتاده بود، و آن از اين قرار بود که ماه دو نيم شد، به طورى که همه، هر دو نيمۀ آن را ديدند. و نيز، در آن کتاب است که: ابن ابى شيبه، عبد بن حميد، عبداللّه بن احمد، در کتاب زوائد الرهد، و ابن جرير و ابن مردويه و ابونعيم، از ابى عبد الرحمان سلمى روايت کرده اند که گفت: روزى در مدائن، حذيفة بن يمان براى ما خطبه خواند. بعد از حمد خدا و ثناى او گفت: ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۹۶ «اقتَرَبَتِ السّاعَةُ وَ انشَقّ القَمَر»، آگاه باشيد که ساعت قيامت نزديک شد. آگاه باشيد که قرص ماه در عهد رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» پاره شد. آگاه باشيد که دنيا فراق خود را اعلام نمود. آگاه باشيد امروز مسابقه و فردا روز پيروزى است. مؤلف: مسألۀ «انشقاق قمر» به دعاى رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، از اين چند نفر از صحابه يعنى انس، عبداللّه بن مسعود، ابن عمر، جبير بن مطعم، ابن عباس، و حذيفة بن يمان، به طرق بسيار مختلفى نقل شده. و در روح المعانى، از جمله صحابه اى که اين جريان از ايشان نقل شده، على «عليه السلام» را شمرده، و آنگاه از سيد شريف نقل کرده که او در کتاب خود (شرح المواقف)، از ابن سبکى نقل کرده که او در کتاب خود (شرح مختصر) گفته: اين حديث متواتر است، و نبايد در تواترش ترديد کرد. خوب، اين حال حديث بود از نظر اهل سنت، وضع آن را از نظر شيعه نيز دانستى، حال به بحث پيرامون اين جريان بپردازيم. گفتارى اجمالى پيرامون مسأله شقّ القمر معجزه «شقّ القمر» به دست رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» در مکّه و قبل از هجرت و به پيشنهاد مشرکان، مسأله اى است که مورد قبول همه مسلمين است، و کسى از ايشان در آن ترديد نکرده. و از قرآن کريم، آياتى که به روشنى بر آن دلالت دارد، يکى آيه مورد بحث است که فرموده: «اقتَرَبَتِ السّاعَةُ وَ انشَقّ القَمَر * وَ إن يَرَوا آيَةً يُعرِضَوا وَ يَقُولُوا سِحرٌ مُستَمِر». چون همان طور که قبلا اشاره کرديم، کلمۀ «آيت» در آيه دوم، جز اين که همان باشد که در جملۀ «انشَقّ القَمَر» از آن خبر داده، با هيچ آيتى ديگر منطبق نيست. براى اين که نزديک ترين معجزه با نزول اين آيه، همان معجزۀ «شقّ القمر» بوده که مشرکان از آن مانند ساير آيات اعراض کردند و گفتند: سحرى است مستمر. و اما از حديث: بايد دانست که روايات بى شمارى بر آن دلالت دارد، که شيعه و سنّى، آن ها را نقل ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۹۷ کرده اند، و محدّثين هر دو طايفه آن ها را پذيرفته اند، که در بحث روايتى گذشته، چند روايت از آن ها را نقل کرديم. پس هم کتاب بر وقوع چنين معجزه اى دلالت دارد و هم سنت. و اما اين که يک کرۀ آسمانى دو نيم شود، چنين چيزى فى نفسه ممکن است و عقل، دليلى بر محال بودن آن ندارد. از سوى ديگر، معجزه هم امرى خارق العاده، و وقوع حوادث خارق العاده نيز ممکن است، عقل دليلى بر محال بودن آن ندارد. و ما در جلد اول اين کتاب، به طور مفصل در اين باره بحث نموده، هم امکان معجزه را اثبات کرديم و هم وقوع آن را. و يکى از روشن ترين شواهد بر وقوع شقّ القمر، قرآن کريم است. پس بايد آن را بپذيريم، هرچند که از ضروريات دين نباشد. رده:تفسیر المیزان