تفسیر المیزان

معناى اين که فرمود: پيامبر، اجر غير ممنون دارد «وَ إِنَّ لَک لاَجْراً غَيرَ مَمْنُونٍ»: کلمه «مَمنُون» از ماده «مَنّ» و اسم مفعول آن است. و مصدر «مَنّ»، به معناى قطع است. وقتى گفته مى شود: «مَنّهَ السَير مَنّاً»، معنايش اين است که پياده روى، او را از رفتن قطع و ناتوان کرد. البته بايد توجه داشت که کلمه «مَمنُون»، اسم مفعول از منّت نيز مى آيد. و منّت، به معناى آن است که نعمتى را که به کسى داده اى، با زبان خود آن را بر آن شخص سنگين سازى. کلمه مذکور در آيه مورد بحث، به معناى اول است. و مراد از «اجر»، اجرى است که رسالت نزد خدا دارد. و جمله، در مقام دلخوش ساختن رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» است. مى فرمايد: تو زحمات رسالت خدا را تحمل کن، که اجرت نزد پروردگار قطع نمى شود، و زحماتت هدر نمى رود. و چه بسا که کلمه «مَنّ» را به معناى همان منت نهادن گرفته اند. به اين بيان که آنچه خداى تعالى به رسول گراميش به عنوان پاداش مى دهد، در حقيقت اجرتى است در مقابل زحماتى که کشيده. پس رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، مستحق آن اجرت و طلبکار آن از خداى تعالى است، و خداى تعالى منتى بر او ندارد. ولى اين معنا درست نيست. زيرا رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» هم، مانند همه خلائق بنده و مملوک خدا است. آن هم مملوک به حقيقت معناى ملک. هم ذاتش مملوک اوست و هم صفاتش و هم اعمالش. پس اگر خداى عزوجل چيزى از آنچه ذکر شد، به بنده اش مى دهد، عطيه اى است از ناحيه او. نه اين که دينى است که پرداخت مى کند، و بنده خدا، آنچه را که دارد، موهبت و عطيه خدا است، و به تمليک خدا مالک شده است، و در همان حال که او مالک شده، باز مالک حقيقى خود او و آنچه فعلا مالک است و آنچه قبلا مالک بوده، و يا بعدا مالک مى شود، خدا است. پس آنچه خدا به بنده اش مى دهد، تفضلى است از ناحيه او. و اگر تفضل و عطايى را که در مقابل عمل بنده اش اجر و پاداش ناميده، و قرارى را که بين اجر خود و عمل بنده اش دارد، معامله ناميده، اين نيز تفضل ديگرى است از او. پس منت، تنها براى خدا است. اوست که بر تمامى خلائق خود از انبيا گرفته تا پايين تر، منت دارد، و انبيا و پائين تر از انبيا در اين معنا برابرند. «وَ إِنَّک لَعَلى خُلُقٍ عَظِيمٍ»: کلمه «خُلُق» به معناى ملکۀ نفسانى است، که افعال بدنى مطابق اقتضاى آن ملکه، به آسانى از آدمى سر مى زند. حال چه اين که آن ملکه از فضائل باشد، مانند عفت و شجاعت و امثال آن. و چه از رذائل، مانند حرص و جبن و امثال آن. ولى اگر مطلق ذکر شود، فضيلت و خُلق نیکو از آن فهمیده می شود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۶۱۹ راغب مى گويد: کلمه «خلق»، چه با فتحه «خاء» خوانده شود، و چه با ضمۀ آن، در اصل به يک معنا بود. مانند کلمه «شرب» و «صرم»، که چه با فتحه اول خوانده شوند و چه با ضمه، يک معنا را مى دهند، وليکن در اثر استعمال بيشتر فعلا چنين شده که اگر به فتحۀ خاء استعمال شود، معناى صورت ظاهر و قيافه و هيئت را که با بصر ديده مى شود، مى رساند. و اگر به ضمۀ خاء استعمال شود، معناى قوا و سجاياى اخلاقى را که با بصيرت احساس مى شود، افاده مى کند. پس اين که قرآن کريم فرموده: «إنّکَ لَعَلى خُلُقٍ عَظِيمٍ»، معنايش اين است که تو - اى پيامبر - سجاياى اخلاقى عظيمى دارى. و اين آيه شريفه، هرچند فى نفسها و به خودى خود، حُسن خُلق رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» را مى ستايد، و آن را بزرگ مى شمارد، ليکن با در نظر گرفتن خصوص سياق، به خصوصِ اخلاق پسنديده اجتماعيش نظر دارد. اخلاقى که مربوط به معاشرت است. از قبيل: استوارى بر حق، صبر در مقابل آزار مردم و خطاکاری هاى اراذل و عفو و اغماض از آنان، سخاوت، مدارا، تواضع و امثال اين ها. و ما قبلا در آخر جلد ششم اين کتاب، احاديثى را که محاسن اخلاقى آن جناب را مى شمارد، نقل کرديم. و از آنچه گذشت، روشن گرديد اين که بعضى از مفسران گفته اند: مراد از کلمه «خُلُق»، دين - اسلام - است، تفسير درستى نيست. مگر اين که منظور خود را طورى توجيه کنند که به بيان ما برگشت کند. «فَستُبْصِرُ وَ يُبْصِرُونَ * بِأَييِّکُمُ الْمَفْتُونُ»: اين جمله به خاطر اين که حرف «فاء» در اولش آمده، نتيجه گيرى از خلاصه مطالب گذشته است. مى فرمايد: حال که معلوم شد تو ديوانه نبودى، بلکه داراى مقام نبوت و متخلق به خُلق عظيمى هستى، و از ناحيه پروردگارت اجرى عظيم خواهى داشت، اينک بدان که به زودى اثر دعوتت روشن خواهد گشت، و براى ديدگان ظاهرى و باطنى خلق معلوم خواهد شد که مفتون به جنون کيست. آيا تويى و يا تکذيب گران تو، که تهمت ديوانگى به تو مى زنند؟ بعضى از مفسران گفته اند: کلمه «مَفتُون»، مصدرى است که وزن اسم مفعول دارد. نظير کلمات معقول، ميسور و معسور، که وقتى مى گويند: فُلانٌ لَيسَ لَهُ مَعقُولٌ، معنايش اين است که فلانى عقل ندارد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۶۲۰ و عبارت «خُذ مَيسُورَهُ وَ دَع مَعسُورَهُ»، به معناى اين است که از فلان کار، آنچه آسان است، انجام بده، و مقدار دشوارش را رها کن. و حرف «باء» در کلمه «بِأيّکُم» به معناى حرف «فِى» است. و معناى جمله اين است که: به زودى تو مى بينى و ايشان هم مى بينند که فتنه در کدام يک از دو طرف مخالف است. «إِنَّ رَبَّک هُوَ أَعْلَمُ بِمَن ضَلَّ عَن سَبِيلِهِ وَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ»: بعد از آن که با بيانات قبلى فهماند که بالاخره در اين ميان، ضلالت و هدايتى هست، و اشاره مى کند به اين که تهمت زنندگان به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» به اين که او ديوانه است، خودشان مفتون و گمراهند، و به زودى گمراهيشان روشن گشته. و نيز معلوم مى شود که رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، هدايت يافته است و هدايت او و گمراهى آنان، به بيانى از خداى سبحان ثابت شد. اينک در اين جمله، مطلب را چنين تأکید مى کند که خدا بهتر مى داند چه کسى از راه او به بيراهه رفته، و چه کسى راه او را يافته است. چون راه، راه اوست و امر هدايت هم به دست اوست، و معلوم است که صاحب راه و راهنما، بهتر مى داند چه کسى در راه او است، و چه کسى در آن نيست. «فَلا تُطِع الْمُکَذِّبِينَ»: اين جمله به دليل اين که فاى تفريع در آغاز آن در آمده، نتيجه گيرى از خلاصه معناى آيات سابق است، و الف و لام در «المُکَذّبِين»، الف و لام عهد است. و منظور از کلمه «لا تُطِع»، مطلق موافقت است. چه عملى و چه زبانى. و معناى جمله اين است که: حال که معلوم شد تکذيب گران سابق الذکر مفتون و گمراهند، پس با ايشان به هيچ وجه، نه زبانى و نه عملى، موافقت مکن . نهى خداوند از مماشات پیامبر«ص»، با کافران و اطاعت از آنان «وَدُّوا لَوْ تُدْهِنُ فَيُدْهِنُونَ»: کلمه «يُدهِنُون» از مصدر «إدهان» است که مصدر باب افعال از مادۀ «دُهن» است، و «دُهن»، به معناى روغن، و إدهان و مداهنه، به معناى روغن مالى، و به اصطلاح فارسى، ماست مالى است، که کنايه است از نرمى و روى خوش نشان دادن. و معناى آيه این است که: اين تکذيب گران دوست مى دارند تو با نزديک شدن به دين آنان، روى خوش به ايشان نشان دهى. ايشان هم با نزديک شدن به دين تو، روى خوش به تو نشان دهند. و خلاصه اين که دوست دارند کمى تو از دينت مايه بگذارى، کمى هم آنان از دين خودشان مايه بگذارند، و هر يک درباره دين ديگرى، مسامحه روا بداريد. همچنان که نقل شده که کفّار به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» پيشنهاد کرده بودند از تعرض به خدايان ايشان کوتاه بیاید، و ايشان هم متقابلا متعرض پروردگار او نشوند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۶۲۱ با آنچه گذشت، روشن گرديد که متعلق مودت کفار، مجموع «لَو تُدهِنَ فَيُدهِنُون» بوده، و حرف «فاء» در کلمه دوم، فاى نتيجه گيرى است، نه سببيت. «وَ لا تُطِعْ کلَّ حَلّافٍ مَهِينٍ ... زَنِيمٍ»: کلمه «حلّاف» به معناى کسى است که بسيار سوگند مى خورد، و لازمۀ بسيار سوگند خوردن در هر امر مهم و غير مهم و هر حق و باطل، اين است که سوگند خورنده احترامى براى صاحب سوگند قائل نباشد، و چون سوگندها به نام خدا بوده، پس معلوم مى شود سوگند خورنده، عظمتى براى خداى عزّوجلّ قائل نيست، و همين بس است براى رذلى او، و رذالت اين صفت. و کلمه «مَهِين» از مصدر «مِهَانت» يعنى حقارت است و منظور از آن، حقارت رأى و کوتاهى فکر است. ولى بعضى گفته اند: به معناى کسى است که بسيار شرارت کند. بعضى ديگر گفته اند: به معناى کذّاب است. و کلمه «هَمّاز» صيغه مبالغه از ماده «هَمز» است، و اين ماده به معناى عيبجويى و طعنه زنى است. پس همّاز، يعنى بسيار عيبجو و طعنه زن. و بعضى گفته اند: «هَمز» به معناى خصوص طعنه زدن با اشاره چشم است. بعضى ديگر گفته اند: به معناى غيبت کردن است. و جملۀ «مَشّاء بِنَمِیم»، به معناى سعايت و دو به هم زنى است. و مشّاء، به معناى نقل کننده سخنان مردمى به سوى مردمى ديگر، به منظور ايجاد فساد و تيرگى آن دو است. و «منّاع خير»، به معناى کسى است که منع خيرش بسيار باشد، يا از همه مردم منع خير مى کند، و يا نسبت به اهلش چنين است و نمى گذارد چيزى به آنان برسد. و کلمه «مُعتَدى»، اسم فاعل از إعتداء است، که به معناى از حد گذراندن ظلم و بيداد است. و کلمه «أثيم» به معناى کسى است که اثم و گناه بسيار کند، به حدى که کار هميشگى و دائمی اش شود و از آن دست بر ندارد. و کلمه «إثم» به معناى عمل زشتى است که باعث شود آن چيزى که قرار است برسد، ديرتر برسد. و کلمه «عُتّل» - با ضمّه عين و ضمه تاء و تشديد لام - به معناى اشتلم فارسى است. يعنى سخن خشن و درشت، ولى در آيه مورد بحث، به شخص بد اخلاق و جفا کار تفسير شده. کسى که در راه باطل به سختى خصومت مى کند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۶۲۲ نيز به کسى تفسير شده که خود بسيار مى خورد، و از خوردن ديگران جلوگيرى مى نمايد. و نيز به کسى تفسير شده که مردم را با بهانه گيريهاى خود، به زندان و شکنجه مى کشاند. و کلمه «زَنِيم» به کسى گفته مى شود که اصل و نَسَبى نداشته باشد. بعضى گفته اند: به معناى کسى است که از زنا متولد شده، و خود را به قومى ملحق کرده باشد و در واقع، از آن قوم و دودمان نباشد. بعضى ديگر گفته اند: زنيم کسى است که به لئامت و پستى مشهور باشد. بعضى ديگر گفته اند: کسى است که در شرارت علامتى داشته باشد، که با آن شناخته شود، و چون در محفلى سخن از شرارت رود، او قبل از هر شرورى ديگر به ذهن در آيد، و اين چند معنا همه به هم نزديکند. پس اين نُه صفت رذيله، اوصافى است که خداى تعالى، بعضى از دشمنان دين را که پيامبر «صلى اللّه عليه و آله و سلم» را به اطاعت خود و مداهنه دعوت مى کردند، توصيف کرده. و در حقيقت، جامع همه رذائل است. «عُتّلٍ بَعدَ ذَلِکَ زَنِيمٍ » - معنايش اين است که شخص مورد نظر بعد از آن معايب و رذائلى که برايش ذکر کرديم، «عُتّل» و «زنيم» هم نيز هست. بعضى از مفسران گفته اند: از تعبير «بَعدَ ذَلِک» فهميده مى شود که دو صفت اخير، از ساير رذائلى که برايشان شمرد، بدتر است. و ظاهرا در اين جمله اشاره اى است به اين که شخص مورد نظر، آن قدر داراى صفات خبيث است که ديگر جا ندارد در امر حق از او اطاعت شود. و بر فرض هم که از آن خبائث صرفنظر شود، وى فردى تندخو و خشن و بى اصل و نَسَب است که اصلا نبايد در جوامع بشرى، به مثل او اعتنا شود. بايد از هر جامعه اى طرد شود، و افراد جامعه، نه به سخن او گوش دهند و نه در عملى پيرويش کنند. «أَن کَانَ ذَا مَالٍ وَ بَنِينَ»: ظاهرا کلمۀ «أن» حرف لام در تقدير دارد، و تقدير آن «لأن» باشد، و اين جار و مجرور متعلق به فعلى است که از مجموع صفات رذيله مذکور استفاده مى شود، و معنايش اين است که: «او چنين و چنان مى کند، براى اين که مالدار است». و خلاصه مالدارى ياغی اش ‍کرده، به نعمت خدا کفران مى ورزد، و در نتيجه بيگانگى از خدا، تمامى رذائل خبيثه در دلش پيدا شده. به جاى اين که شکر خدا را در برابر آن اموال به جا آورد، و نفس خود را اصلاح کند، کفران مى ورزد. بنابراين، آيه شريفه در افاده مذمت و تهکّم، جارى مجراى آيه شريفه زير است که مى فرمايد: «ألَم تَرَ إلَى الّذِى حَاجَّ إبرَاهِيمَ فِى رَبّهِ أن آتَاهُ اللّهُ المُلکَ». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۶۲۳ بعضى گفته اند: کلمۀ «أن» متعلق به جمله «لا تُطِع» است، و معنايش اين است که: اى پيامبر! او را به خاطر اين که مالدار است، اطاعت مکن، و خلاصه مال و اولادش، تو را به اطاعت واندارد. ولى معناى قبلى عمومى تر و به ذهن نزديک تر است. بعضى ديگر گفته اند: نمى تواند متعلق به کلمه «قَالَ» در جمله شرطيه «إذَا تُتلَى...» باشد، براى اين که از نظر علماى نحو، هيچ وقت مابعد شرط در ماقبل آن عمل نمى کند. «إِذَا تُتْلى عَلَيْهِ ءَايَاتُنَا قَالَ أَسَاطِيرُ الاَوَّلِينَ»: کلمه «أساطير» جمع أسطوره است، و اسطوره به معناى داستان هاى خرافى است. و آيه شريفه، جنبه تعليل دارد و کلمۀ «لا تُطِع» را تعليل مى کند. «سنَسِمُهُ عَلى الخُرْطومِ»: مصدر «وَسم» و همچنين «سِمَه»، به معناى علامت گذارى است، و کلمه «خُرطُوم» به معناى بينى است. بعضى گفته اند: اطلاق خرطوم بر بينى آن شخص کافر، با اين که خرطوم تنها بينى فيل و خوک است، در حقيقت نوعى توبيخ و ملامت است. و در اين آيه تهديدى است به آن شخص، به خاطر عداوت شديدى که با خدا و رسول او و دينى که بر رسولش نازل کرده، مى ورزيده است. و ظاهرا منظور از علامت گذارى در بينى او، اين باشد که بى نهايت او را خوار مى کنيم، و ذلتى نشاندار به او مى دهيم، به طورى که هر کس او را ببيند، با آن علامت او را بشناسد. چون بينى در قيافه و صورت انسان، يکى از مظاهر عزّت و ذلّت است. هم مى گوييم فلانى باد به دماغش انداخته، و هم مى گوييم من دماغ فلانى را به خاک ماليدم، و يا دماغش را خُرد کردم. و ظاهرا عمل علامت گذارى در دماغ آن شخص، در قيامت واقع مى شود، نه در دنيا. هرچند که بعضى از مفسران، آن را حمل بر رسوايى در دنيا کرده، و براى توجيه اين نظريه، خود را به زحمت انداخته است. «إِنَّا بَلَوْنَاهُمْ کَمَا بَلَوْنَا أَصحَابَ الجَْنَّةِ ... کالصرِيمِ»: کلمه «بَلاء» - که مصدر «بَلَونَا» است - به معناى امتحان، و نيز به معناى پيش آوردن مصيبت است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۶۲۴ و کلمه «صَرم» به معناى چيدن ميوه از درخت است. و کلمه «استثناء» که مصدر فعل «يَستَثنُون» است، به معناى اين است که بعضى از افراد کل را از حکم کل کنار بگذاريم. و نيز به معناى گفتن کلمه «إن شَاءَ اللّه» در هنگام وعده قطعى و يا هر سخن قطعى ديگر است. و اگر اين کلمه را هم استثناء خوانده اند، بدين جهت است که وقتى مى گويى: «فردا إن شَاءَ اللّه به سفر مى روم»، معنايش اين است که من فردا در همه احتمالات به سفر مى روم، مگر يک احتمال و آن، اين است که خدا نخواهد به سفر بروم. و منظور از «طَائِف عَذَاب»، آن عذابى است که در شب رُخ دهد. و کلمه «صَرِيم»، به معناى درختى است که ميوه اش را چيده باشند. بعضى گفته اند: به معناى شب بسيار تاريک است. بعضى ديگر گفته اند: ريگزارى بريده از ريگزار ديگر است که در آن چيزى نمى رويد، و هيچ فايده اى ندارد. تهديد تکذيب گران نبوت رسول خدا «ص» آيات مورد بحث، يعنى آيه «إنّا بَلَونَاهُم» تا هفده آيه، تکذيب گران نبوت رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» را که به آن جناب تهمت جنون مى زدند، تهديد مى کند. و تشبيهى که در آن آمده، دلالت دارد بر اين که اين تکذيب گران هم، به طور قطع عذاب خواهند شد، و بلکه هم اکنون يعنى در ايام نزول آيات، عذاب در راه بوده. چيزى که هست، خود کفار از آن غافل بودند، و به زودى مى فهمند. امروز سرگرم و حريص در جمع مال و زياد کردن فرزندانند، و به يکديگر به کثرت مال و اولادشان فخر مى فروشند، و همه اعتمادشان به مال و فرزندان و سائر اسباب ظاهرى است، که فعلا به کام آنان و طبق هواهايشان در جريان است. بدون اين که در برابر اين نعمت ها، شکر پروردگارشان را به جاى آورده، راه حق را پيش گيرند و پروردگارشان را عبادت کنند. و همچنين، به اين وضع خود ادامه مى دهند تا عذاب آخرتشان و يا عذاب دنيايی شان به ناگهانى و بى خبر از ناحيه خدا برسد. همچنان که در روز جنگ بدر رسيد، و به چشم خود ديدند که همه آن اسباب هاى ظاهرى بى خاصيت شد، و اموال و فرزندان، کمترين سودى به حالشان نبخشيد. و در آخرت هم، اهل بهشت نظير این وضع را مى بينند. آن وقت، کفّار از کرده هاى خود پشيمان مى شوند، و به سوى پروردگار خود متمايل مى گردند. اما اين رغبت و تمايل، عذاب خدا را بر نمى گرداند. و اين پشيمانى، نظير پشيمانى صاحبان باغ است، که پشيمان شدند، و يکديگر را ملامت نمودند و به سوى پروردگارشان متمايل شدند، و اين تمايل به درد ايشان هم نخورد. عذاب خدا اين چنين است، و عذاب آخرت، سخت عظيم تر است، اگر بناى فهميدن داشته باشند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۶۲۵ اين معنايى که کرديم، در صورت اتصال آيه به ماقبل خود، و در فرضى بود که با آن ها يکباره نازل شده باشد. و اما بنابر آنچه در روايات آمده، که آيات مورد بحث، در مورد نفرينی نازل شد که رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» عليه مشرکان کرد، و عرضه داشت :«پروردگارا! رفتار ملايمت را عليه قبيله مُضَر مبدّل به شدت فرما، و آن را به صورت قحطى بنما، نظير قحطى يوسف». در اين صورت، منظور از بلاء در جمله «إنّا بَلَونَاهُم» خصوص قحطى خواهد بود. و اين که بلاى آنان را تشبيه کرد به بلاى صاحبان باغ، براى همين بوده که باغ مذکور دراثر بلاء خشک شد. اما مطلبى که هست، اين است که آخر داستان صاحبان باغ که يکديگررا ملامت کردند، و قرآن فرمود: «فَأقبَلَ بَعضُهُم عَلى بَعضٍ يَتَلاوَمُون» با داستان قحطى مکّه، آن طور که بايد، منطبق نيست. و به هرحال، معناى جمله «إنّا بَلَونَاهُم» اين شد که ما ايشان را به بلاء مبتلا کرديم، «کَمَا بَلَونَا»، همچنان که مبتلا کرديم «أصحاب الجنّة» صاحبان باغ را، که مردمى يمنى بودند، و باغى در آن جا داشتند که داستانشان در بحث روايتى آينده مى آيد، إن شاء اللّه. کلمه «إذ» ظرف زمان است براى فعل «بَلَونَا». يعنى در زمانى مبتلاشان کرديم که «أقسَمُوا» سوگند خوردند که «لَيَصرِمُنّهَا» به زودى ميوه هاى باغشان را مى چينند، «مُصبِحِين» در همين صبح فردا خواهند چيد. از اين جمله بر مى آيد که قبل از رسيدن فرداى مذکور، دور هم جمع شده مشورت کرده اند که صبح همان شب ميوه را بچينند «وَ لا يَستَثنُون» بدون اين که بگويند: إن شاء اللّه مى چينيم، بلکه همه اعتمادشان بر نفس ‍ خودشان و بر اسباب ظاهرى بود. ممکن هم هست منظور از جملۀ «وَ لا يَستَثنُون» اين باشد که مقدارى از ميوه ها را براى فقرا و مساکين استثناء نکردند. «فَطَافَ عَلَيهَا » - پس دور زد و دوره کرد آن باغ را «طَائِف» بلايى دور زن، که شبانه همه اطراف باغ را احاطه نمود، «مِن رَبّکَ» از ناحيه پروردگارت، «وَ هُم نَائِمُون» در حالى که صاحبان باغ در خواب بودند. «فَأصبَحَت کَالصّرِيم»، باغ مانند درختى شد که ميوه اش را چيده باشند. و ممکن است به اين معنا باشد که آن باغ مانند شبِ تار، سياه شد. چون در اثر آتشى که خدا به سوى آن فرستاد، درختانش سوخت. و يا به این معنا باشد که باغ مذکور مانند بيابانى ريگزار شد، که هيچ گياهى در آن نمى رويد و هيچ فايده اى بر آن مترتب نمى شود. «فَتَنَادَوْا مُصبِحِينَ ... قَادِرِينَ»: کلمه «تنادى» که مصدر فعل «تَنَادُوا» است، به معناى ندا کردن يکديگر است. اين، او را ندا کند و او، اين را. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۶۲۶ و کلمه «إصباح» - که مصدر اسم فاعل «مُصبِحِين» است، به معناى داخل در صبح شدن است. و کلمه «صَارِمِين» از ماده «صَرم» است که به معناى چيدن ميوه از درخت است. و مراد از اين کلمه در آيه، خود چيدن نيست، بلکه اراده چيدن است. و جمله «فَتَنَادَوا مُصبِحِين» به معناى اين است که چون داخل صبح شدند، يکديگر را به قصد رفتن به باغ و چيدن ميوه صدا کردند. و کلمه «حَرث» به معناى زرع، و نيز به معناى درخت است. و کلمه «خفت» که مصدر «تخافت» باب تفاعل آن است، به معناى کتمان و پنهان کردن چيزى است. و کلمه «حَرد» به معناى منع و کلمه «قَادِرين» از ماده قَدر است که به معناى تقدير و اندازه گيرى است. و معناى آيه اين است که: «فَتَنَادَوا» يکديگر را صدا زدند، «مُصبِحين» در حالى که داشتند داخل صبح مى شدند. «أن اغدُوا عَلى حَرثِکُم» - اين جمله نداى طرفينى را معنا مى کند، و مى فهماند که در ندا چه مى گفتند؟ - مى گفتند: صبح شد، برخيزيد به سوى باغ خود روان شويد. بنابراين، کلمه «اغدُوا» - که صيغه امر و به معناى صبح زود به طرف کار و کسب رفتن است - متضمن معناى «اقبِلُوا - روى آوريد» نيز هست. و به همين جهت بود که با حرف «عَلى» متعدى شده، و گرنه با حرف «إلى» متعدى مى شد - همچنان که زمخشرى نيز به اين نکته اشاره کرده است - «إن کُنتُم صَارِمين» يعنى اگر قصد و تصميم بر صرم و چيدن ميوه داريد. «فَانطَلَقُوا» - يعنى روانه شدند و به سوى باغشان رفتند، «وَ هُم يَتَخَافَتُون» در حالى که به طور آهسته و مخفيانه با يکديگر مشورت مى کردند، و مى گفتند: «أن لا يَدخُلَنّهَا اليَومَ عَليکم مسکين»، امروز رفتنتان به باغ را از انظار مخفى بداريد، تا فقرا و مساکين خبردار نشوند، و گرنه آن ها هم داخل باغ مى شوند، و ناچارتان مى کنند سهمى از ميوه ها را به آنان اختصاص دهيد، «وَ غَدَوا» صبح زود به طرف باغ روان شدند، «عَلى حَردٍ» در حالى که قرارشان بر اين بود که مسکينان را منع کنند، «قَادِرين»، در دل هاى خود چنين فرض و تقدير مى کردند که به زودى ميوه ها را خواهند چيد، و حتى يک دانه آن را به مسکينان نخواهند داد. «فَلَمَّا رَأَوْهَا قَالُوا إِنَّا لَضالُّونَ * بَلْ نَحْنُ مَحْرُومُونَ»: ولى همين که باغ را بدان وضع مشاهده کردند، و ديدند که چون «صريم» شده، و طائفى از ناحيه خدا دور آن طواف کرده و نابودش ساخته، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۶۲۷ با خود گفتند: «إنّا لَضَالّون» ما چه گمراه بوديم، که به خود وعده داديم ميوه ها را مى چينيم و يک دانه هم به فقرا نمى دهيم. بعضى اين طور معنا کرده اند که: نکند راه باغمان را گُم کرده ايم. «بَل نَحنُ مَحرُومُون» - اين جمله اعراض از جمله سابق است، و معنايش است که: نه تنها گمراهيم، بلکه از رزق هم محروم شديم. «قَالَ أَوْسطهُمْ أَ لَمْ أَقُل لَکُمْ لَوْلا تُسبِّحُونَ ...رَاغِبُونَ»: «قَالَ أوسَطُهُم»، آن که از سايرين ميانه روتر و معتدل تر بود، چون او همواره مردم خود را به حق يادآورى مى کرد، هرچند که در مقام عمل از آنان پيروى مى نمود. بعضى از مفسران گفته اند: منظور از «اوسط» کسى است که سن و سال متوسطى داشته، ليکن اين حرف درست نيست - «ألَم أقُل لَکُم» آيا به شما نگفتم - معلوم مى شود قبلا به آنان نصيحت کرده بود. و اگر قرآن کريم آن را نقل نکرده، براى بود که جمله مورد بحث به خواننده مى فهمانيد که چنين نصيحتى قبلا شده بوده، ديگر احتياج به ذکر آن نبود - «لَولا تُسَبّحُون»، چرا تسبيح خدا نمى گوييد، و او را از داشتن شريک ها منزه نمى داريد؟ و چرا بر قدرت خود و ساير اسباب ظاهرى اعتماد مى کنيد و سوگند مى خوريد، که حتما فردا ميوه ها را مى چينيم، و إن شاء اللّه نمى گوييد و خدا را به کلّى از دخالت و سببيت و تأثير معزول مى کنيد و همه تأثيرها را به خود و ساير اسباب ظاهرى منسوب مى کنيد؟ اين همان شرک است، که شما را از ارتکابش زنهار دادم. آرى، اگر گفته بودند «لَيَصرِمُنّهَا مُصبِحين إلّا أن يَشَاءَ اللّه»، معنايش اين مى شد که خدا هيچ شريکى ندارد، اگر به چيدن ميوه موفق مى شدند به اذن خدا شده بودند، و اگر نمى شدند، باز به مشيت خدا نشده بودند. پس همه امور به دست خداست، و او را شريکى نيست. بعضى گفته اند: منظورشان از تسبيح خدا، ياد خدا و توبه به درگاه او بوده، چون گناهى از ايشان سر زده بود، و آن اين بود که نيت کردند مسکينان را از ميوه هاى چيده شده محروم سازند، این وجه بد نيست، البته در صورتى که منظور از استثناء، کنار گذاشتن سهمى از ميوه براى فقراء باشد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۶۲۸ «قَالُوا سُبْحَانَ رَبِّنَا إِنَّا کُنَّا ظالِمِينَ»: اين جمله، حکايت تسبيح صاحبان باغ مذکور است که بعد از ملامت آن شخص ميانه رو، متوجه خطاى خود شده، خدا را تسبيح کردند، و گفتند: خدا را از شرکايى که در سوگند خود برايش اثبات کرديم، منزه مى داريم. تنزيهى نگفتنى، و اعتراف داريم که يگانه ربّ ما، اوست و اواست که با مشيت خود، امور ما را تدبير مى کند. آرى ما در اثبات شريک ها براى او ستمکار بوديم. بنابراين، جمله مورد بحث ما، هم تسبيح خدا است، و هم اعترافشان است به اين که در اثبات شرکا، بر نفس خود ستم کرده اند. و بنابر آن قول ديگر - که نقل کرديم - جمله مورد بحث توبه و اعتراف ايشان است به اين که هم به خود ستم کردند و هم به فقرا. «فَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ يَتَلَوَمُونَ»: پس رو به يکديگر نهاده، بعضى، بعض ديگر را به خاطر ظلمى که مرتکب شدند، به باد ملامت گرفتند. «قَالُوا يَا وَيْلَنَا ... رَاغِبُونَ»: کلمه «طغيان» که اسم فاعل «طاغى» از آن مشتق شده، به معناى تجاوز از حد است. و ضمير در «مِنهَا» به کلمه «جَنّة» آن هم به اعتبار ميوه اش بر مى گردد. چون منظورشان اين بوده که اميد است پروردگار ما، چيزى بهتر از ميوه هايى که سوختند، به ما بدهد. و معناى آيه اين است که: صاحبان باغ بعد از آن که به ظلم و طغيان خود متوجه شدند، گفتند: اى واى بر ما، که ما مردمى متجاوز از حد بوديم، و پا از گليم عبوديت فراتر نهاديم. براى اين که براى پروردگار يکتاى خود اثبات شريک کرديم، و او را يگانه در ربوبيّت ندانستيم، و ما اميدواريم پروردگارمان، بهتر از آن جنّت که طائفى از عذاب، سياهش کرد و سوزاند، چيزى به ما بدهد. چون ما ديگر از هر چيزى ديگرى دل بريديم، و دل به او بستيم. «کَذَلِک الْعَذَابُ وَ لَعَذَابُ الاَخِرَةِ أَکْبرُ لَوْ کانُوا يَعْلَمُونَ»: کلمه «العَذَاب» مبتداى مؤخر، و کلمه «کَذلِک» خبر مقدم است و تقديرش «العَذَابُ کَذَلِک» است. يعنى نمونه عذابى که ما بشر را از آن زنهار مى دهيم، عذاب اصحاب باغ است. و حاصلش اين شد که: خداى تعالى، انسان را با مال و اولاد امتحان مى کند، و انسان به وسيله همين مال و اولاد، طغيان نموده مغرور مى شود و خود را بى نياز از پروردگار احساس نموده، در نتيجه اصلا پروردگار خويش را فراموش مى کند، و اسباب ظاهرى و قدرت خود را شريک خدا مى گيرد، و قهرا جرأت بر معصيت پيدا مى کند. در حالى که غافل است از اين که عذاب و وبال عملش دورا دور او را گرفته، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۶۲۹ و اين طور عذابش آماده شده، تا ناگهان بر سرش بتازد، و با هول انگيزترين و تلخ ‌ترين شکل رُخ بنمايد. آن وقت از خواب غفلتش بيدار مى شود، و به ياد نصيحت هايى مى افتد که به او مى کردند و او گوش نمى داد. آن وقت نسبت به کوتاهى هاى خود اظهار ندامت مى کند، از ظلم و طغيان خود شرمنده مى شود، و از پروردگارش درخواست برگشتن نعمت مى کند، تا اين بار شکر او را به جاى آورد. عينا همان طور که سرگذشت صاحبان باغ به آن انجاميد. بنابراين، قرآن مى خواهد با نقل اين داستان، يک قاعده کلّى براى همه انسان ها بيان کند. و اين که فرمود: «و هر آينه عذاب آخرت بزرگتر است، اگر بفهمند»، علتش اين است که عذاب آخرت از قهر الهى منشأ دارد، و چيزى و کسى نمى تواند در برابرش مقاومت کند. عذابى است که خلاصى از آن نيست، حتى مرگى هم به دنبال ندارد. به خلاف عذاب هاى دنيوى که هم در بعضى اوقات قابل جبران است، و هم با مرگ پايان مى پذيرد. عذاب آخرت از تمامى جهات وجود، محيط به انسان است، و دائمى و بى انتها است، نه چون عذاب هاى دنيا که بالاخره تمام مى شود. بحث روایی: (رواياتى درباره آیات این سوره) در کتاب معانى، به سند خود، از سفيان بن سعيد ثورى روايت کرده که از امام صادق «عليه السلام» تفسير حروف مقطعۀ اول سوره ها را پرسيده، و آن جناب فرموده: اما حرف «نون» - که در اول سوره «ن» است - نهرى است در بهشت، که خداى تعالى به آن دستور داد منجمد شود، و منجمد گشته مداد شد، و به قلم فرمود تا بنويسد. قلم آنچه بوده و تا روز قيامت خواهد شد، در لوح محفوظ سطر به سطر نوشت. پس مداد، مدادى است از نور، و قلم هم قلمى است از نور، و لوح هم لوحى است از نور. سفيان مى گويد به او گفتم: يابن رسول اللّه! امر لوح و قلم و مداد را برايم بيشتر شرح بده، و از آنچه خدا به تو آموخته، تعليمم بفرما. فرمود: اى ابن سعيد! اگر نبود که تو اهليت پاسخ را دارى، پاسخت نمى دادم. بدان که «نون» فرشته اى است که به قلم گزارش مى دهد، و قلم، فرشته اى است که به لوح گزارش مى دهد. لوح هم، فرشته اى که به اسرافيل گزارش مى دهد، و او نيز فرشته اى است که به ميکائيل گزارش مى دهد و ميکائيل هم به جبرئيل، و جبرئيل به انبيا و رسولان. آنگاه فرمود: اى سفيان! برخيز برو که بيش از اين را صلاحت نمى دانم. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۶۳۰ و در همان کتاب، به سند خود، از ابراهيم کرخى روايت کرده که گفت: از امام صادق «عليه السلام»، از معناى لوح و قلم پرسيدم. فرمود: دو فرشته اند. و نيز در همان کتاب، به سند خود، از اصبغ بن نباته، از اميرالمؤمنين «عليه السلام» روايت کرده که در تفسير آيه: «ن وَ القَلَم وَ مَا يَسطُرُون» فرمود: منظور از قلم، قلمى است از نور، و کتابى از نور که در لوح محفوظ قرار دارد، و مقربان درگاه خدا شاهد آنند، «وَ کَفى بِاللّه شَهِيداً». مؤلف: در معانى گذشته، رواياتى ديگر از امامان اهل بيت «عليهم السلام» وارد شده، و ما در تفسير آيه «هذَا کِتَابُنَا يَنطِقُ عَلَيکُم بِالحَقّ» حديثى را که قمى، از عبد الرحيم قصير، از امام صادق «عليه السلام»، درباره لوح و قلم روايت کرده، نقل کرديم. در آن آمده بود که: سپس مُهر بر دهان قلم زد، و ديگر از آن به بعد تا ابد قلم سخن نگفت و نخواهد گفت، و آن عبارت است از: کتاب مکنون، که همه نسخه ها از آن جا است. و در الدر المنثور است که ابن جرير، از معاوية بن قره، از پدرش روايت کرده که گفت رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، در معناى «ن وَ القَلَم وَ مَا يَسطُرُون» فرمود: لوحى از نور و قلمى از نور است که بر تمامى آنچه شده و تا قيامت مى شود، جريان يافته و همه را نوشته است. مؤلف: در معناى اين حديث، رواياتى ديگر نيز هست و اين که در حديث فرمود: «جريان يافته»، منظور اين است که آنچه از حوادث در متن کائنات رُخ مى دهد، مطابق همان چيزى است که در آن کتاب نوشته شده. نظير اين تعبير، تعبيرى است که در روايت ابوهريره آمده، که فرمود: «سپس بر دهان قلم مُهر نهاد، در نتيجه ديگر سخن نگفت، و تا قيامت هم سخن نخواهد گفت». رده:تفسیر المیزان