تفسیر المیزان

پاداش نيک پرهیزکاران: نعمت هاى بهشتى «إِنَّ لِلْمُتَّقِينَ مَفَازاً ... کِذَّاباً»: کلمه «فوز» - به طورى که راغب گفته - به معناى ظفر يافتن به خير بدون صدمه و با حفظ سلامت است. پس در اين کلمه، هم معناى ظفر يافتن به خير هست و هم معناى نجات و خلاصى از شر، و کلمه «مَفاز»، مصدر ميمي و يا اسم مکان از فوز است، و در آيه شريفه هر دو احتمال راه دارد. و در جمله «حَدائق و أعناباً»، کلمه «حَدائق»، جمع حديقه است و حديقه، به معناى بوستان داراى ديوار است. و کلمه «أعناب» جمع عنب است، که نام ميوه درخت مو است، و چه بسا به خود درخت هم «عنب» گفته مى شود. و کلمه «کَواعِب»، جمع «کاعب» است که به معناى دختر نورسى است که پستان هايش رو به رشد نهاده، و دائره اى تشکيل داده، و کمى از اطرافش بلندتر شده. و «أترَاب»، جمع ترب است، که به معناى مثل است، و «کَواعِب أتراب»، به معناى دخترانى هم سن و سال و شبيه به هم هستند. «وَ کَأسا دِهاقاً» - يعنى و قدح هايى پر از شراب، پس کلمه «دِهاق»، مصدرى است که معناى اسم فاعل را مى دهد. «لا يَسمَعُون فِيها لَغواً وَ لا کِذّابا»: يعنى در بهشت سخن لغو نمى شنوند، ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۲۷۵ سخنى که هيچ اثر مطلوب بر آن مترتب نمى شود، و نيز يکديگر را در آنچه مى گويند تکذيب نمى کنند. پس سخنان بهشتيان - هرچه هست - حق است و اثر مطلوب دارد، و صادق و مطابق با واقع است. «جَزَاءً مِّن رَّبِّک عَطاءً حِساباً»: يعنى رفتارى که با متقين مى شود هرچه باشد در حالى است که جزايى حساب شده، و عطيه اى از ناحيه پروردگار تو است. پس کلمه «جزاء» و همچنين کلمه «عطاء» حال است، و کلمه «حِسابا» مصدرى است به معناى اسم مفعول، و صفت است براى عطاء، احتمال هم دارد که کلمه «عطاء» تميز و يا مفعول مطلق باشد. بعضى گفته اند: در اين آيات، جزاى متّقين را به «ربّ» نسبت داده، و «ربّ» را به ضمير راجع به رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» اضافه کرده، تا به اين وسيله از آن جناب احترامى به عمل آورده باشد، ولى در جزاى طاغيان اين کار را نکرد و آن را به «رَبّ» نسبت نداد و نفرمود: «جَزاءً وِفاقاً مِن رَبّک» تا بفهماند خداى تعالى منزه از رساندن شر است، هر شرى که باشد به دست خود طاغيان درست مى شود، همچنان که در جاى ديگر فرموده: «ذَلک بِما قَدّمَت أيدِيکُم وَ أنّ اللّه ليس بظلّام للعبيد». نکته اين که کلمه «حِساباً» را بعد از جزاى طاغيان نياورد، و گذاشت تا بعد از جزاى آنان و جزاى متقين بياورد، اين است که مفاد آيه «إنّ يَومَ الفَصل کَان مِيقاتاً» را که در اول گفتار بود تثبيت نموده، بفهماند فصل در آن روز خرافى نيست، بلکه با حساب است. «رَبّ السّمَاوَاتِ وَ الاَرْضِ وَ مَا بَيْنهُمَا الرَّحْمَنِ»: اين آيه، کلمه «رَبّک» را که در آيه قبل بود، تفسير و بيان مى کند، مى خواهد بفهماند ربوبيّت خداى تعالى عمومى است و همه چيز را شامل است، و آن ربّى که رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» ربّ خود اتخاذ کرده و او را مى خواند، ربّ اختصاصى نيست، بلکه ربّ هر مو جودى است. پس اين که مشرکين مى گويند که براى هر طايفه اى از موجودات ربّى جداگانه است، و خدا ربّ آن ارباب، و يا به قول بعضى از آنان ربّ آسمان است، سخن درستى نيست. و توصيف ربّ به صفت رحمان - با در نظر گرفتن اين که اين کلمه صيغه مبالغه است - اشاره دارد به سعه رحمت او، و اين که رحمت خدا نشانه ربوبيت او است، ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۲۷۶ ممکن نيست موجودى از آن محروم باشد، همچنان که ممکن نيست موجودى از تحت ربوبيت او خارج باشد، مگر آن که مربوبى از مربوب هاى او خودش به سوء اختيارش رحمت او را نپذيرد، که اين شقاوت و بدبختى خود ايشان است، مانند طاغيان که مربوب خدا هستند، ولى رحمت او را نپذيرفته، از زىّ عبوديتش خارج شدند. مقصود از آیه: «لا يَملِکُون مِنهُ خِطاباً...» «لا يَمْلِکُونَ مِنْهُ خِطاباً * يَوْمَ يَقُومُ الرُّوحُ وَ الْمَلَائکَةُ صفًّا لا يَتَکلَّمُونَ إِلّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمَنُ وَ قَالَ صَوَاباً»: از اين که اول اين آيه دنبال آيه «رَبّ السّموات و الأرض و ما بينهما الرّحمن» واقع شده، که از ربوبيت و رحمانيت خدا خبر مى دهد، و ربوبيت تدبير و شأن رحمانيت بسط رحمت است، معلوم مى شود منظور از خطاب در جملۀ «از ناحيه او مالک خطابى نيستند»، بگو مگو و اعتراض به خداى تعالى درباره بعضى از رفتارهاى اوست. مثلا بپرسند: علت فلان عمل چه بود؟ چرا فلان کار را اين طور کردى و آن طور نکردى؟ همان طور که ما از يکديگر مى پرسيم: چرا چنين کردى و چنان نکردى؟ در نتيجه، جملۀ «لا يَملِکُون مِنه خِطابا» در معناى آيه زير است که مى فرمايد: «لا يُسئل عَمّا يَفعل وَ هُم يُسئلُون» که بحث پيرامونش گذشت. اين از نظر وقوع صدر آيه بعد از آيه «رَبّ السّموات و الأرض ...» بود، وليکن از نظر وقوع ذيل آن که مى فرمايد: «يَومَ يَقُومُ الرّوحُ و الملائکةُ صَفّا» بعد از جملۀ «لا يَملِکُون مِنه خِطابا» که از ظاهرش بر مى آيد اين مالک نبودنشان مختص به يوم الفصل است، و نيز از نظر وقوع آن جمله در سياق تفصيل جزاى الهى طاغيان و متقين، بر مى آيد که مراد اين است که ايشان مالکيت و اذن آن را ندارند که خدا را در حکمى که مى راند و رفتارى که معمول مى دارد، مورد خطاب و اعتراض قرار دهند، و يا دست به شفاعت بزنند. سؤالى که در اين جا پيش ‍مى آيد، اين است که چرا ملائکه استثنا نشدند، و به طور کلى فرمود: «لا يَملکُون منه خِطابا»، با اين که ملائکه منزه از این اند که به خداى تعالى اعتراضى بکنند، و خداى تعالى درباره آنان فرموده: «عِبادٌ مُکرَمُون لا يَسبِقُونهُ بِالقَول و هُم بِأمره يَعمَلُون»، و نيز در سوره نحل، آيه ۴۰ بعضى از ايشان را «روح» و «کلمه» خود خوانده ، ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۲۷۷ و در سوره انعام، آيه ۷۳ کلام خود را «حق» خوانده و در سوره نور، آيه ۲۵ خود را «حق مبين» دانسته، و «حق»، هيچ گاه معارض و مناقض «حق» واقع نمى شود. پس معلوم مى شود مراد از خطابى که فرموده: «مالک آن نيستند»، اعتراض ‍ به حکم و رفتار او نيست، بلکه تنها همان مسأله شفاعت و ساير وسائل تخلص از شر است. نظير عدل، بيع، دوستى، دعاء و درخواست، که در جاى ديگر هم فرموده: «مِن قَبل أن يَأتِى يَومٌ لا بَيعٌ فِيه و لا خُلّة و لا شَفاعة» و نيز فرموده: «وَ لا يُقبَلُ مِنها عَدلٌ و لا تَنفَعُها شَفاعَة»، و نيز فرموده: «يَومَ يَأت لا تَکلّم نَفسٌ إلّا بِإذنه». و کوتاه سخن اين که: ضمير فاعل در «يَملِکُون» به تمامى حاضران در يَومُ الفصل بر مى گردد، چه ملائکه، چه روح، چه انس و چه جن. چون سياق آيه، سياق حکايت از عظمت و کبريايى خداى تعالى است، و در چنين سياقى همه مشمول اند، نه خصوص ملائکه و روح، و نه خصوص طاغيان. علاوه بر اين، ملائکه و روح قبلا نامشان به ميان نيامده بود تا ضمير به آنان برگردد، و طاغيان هم هر چند نامشان برده شده، ولى فاصله طولانى اجازه نمى دهد ضمير به آنان برگردد، پس ضمير به همه بر مى گردد، و به دليلى که گفته شد منظور از خطاب، شفاعت و يا شبيه به آن است. و کلمه «يَوم»، ظرف است براى جملۀ «لا يَملِکُون». بعضى گفته اند: ظرف است براى جمله «لا يتکلّمون»، ولى با اين که «لا يَملِکُون» جلوتر از «يوم» واقع شده، بعيد است که «يَوم» ظرف باشد براى «يتکلّمون» که بعد از ظرف قرار گرفته. مراد از «روح» در آیه: «يَومَ يَقُومُ الرُّوحُ وَ المَلائکة...» و مراد از «روح»، مخلوقى امرى است که آيه «قُل الرّوحُ مِن أمر رَبّى» به آن اشاره دارد. و بعضى گفته اند: مراد از «روح»، اشراف از فرشتگان است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۲۷۸ بعضى ديگر گفته اند: مراد ملائکۀ حفظه است. و بعضى گفته اند: مراد فرشتۀ موکّل بر ارواح است. وليکن هيچ يک از اين اقوال، دليلى بر گفته خود ندارند. بعضى هم گفته اند: مراد از آن جبرئيل است. و بعضى گفته اند: ارواح مردم است، که با ملائکه در يک صف مى ايستند، و اين در خصوص ايامى است که نفخۀ اول دميده شده، و نفخۀ دوم دميده نشده، و ارواح به اجساد بر نگشته اند. بعضى هم گفته اند: مراد قرآن است، و منظور از ايستادن قرآن، ظهور آثار آن در آن روز است که سعادت مؤمنين و شقاوت کفار به وسيله قرآن در آن روز ظاهر مى شود. ولى اين سه نظريه صحيح نيست، براى اين که هرچند که کلمه «روح» در کلام خداى تعالى بر هر سه معنا اطلاق شده، وليکن در هر جا با يک قيد آمده. مثلا فرموده: «وَ نَفَختُ فِيه مِن رُوحِى»، و يا فرموده: «نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الأمين»، و يا فرموده: «قُل نَزّلَهُ رَوحَ القَدَس»، و يا فرموده: «فَأرسَلنَا إليها رُوحَنا»، و يا فرمود: «وَ کَذلک أوحَينا إليک رُوحاً مِن أمرنا»، وليکن در آيه مورد بحث «روح» مطلق آمده، علاوه بر اين دو قول اخير تحکمى است روشن. و کلمه «صَفّا» حالى است از روح و ملائکه، و اين کلمه مصدرى است که اسم فاعل از آن اراده شده، و حالت صافين را مى رساند، و چه بسا از مقابله اى که ميان روح و ملائکه انداخته، استفاده شود که «روح» به تنهايى يک صف را، و «ملائکه» همگى يک صف را تشکيل مى دهند. و جمله «لا يَتکلّمُون» بيانى است براى جمله «لا يَملکُون مِنه خِطاباً»، و ضمير فاعل در آن به همه اهل محشر بر مى گردد. چه روح، چه ملائکه، چه انس، و چه جن، و سياق بر اين معنا شاهد است. ولى بعضى گفته اند: ضمير به روح و ملائکه بر مى گردد. بعضى ديگر گفته اند: به مردم بر مى گردد، ولى اين که جمله «لا يَتکلّمُون» با جمله «لا يَملِکُون» در يک سياق قرار دارند، با هيچ يک از اين دو قول نمى سازد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۲۷۹ و جمله «إلّا مَن أذن له الرّحمن» بدل است از ضمير فاعل در «لا يَتکلّمُون» و مى خواهد بيان کند چه کسانى در آن روز با اذن خدا سخن مى گويند. پس جمله مذکور به ظاهر اطلاقش در معناى آيه زير است که مى فرمايد: «يَومَ يَأت لا تَکَلّمُ نَفسٌ إلّا بِإذنه». «وَ قَالَ صَواباً»، يعنى «قَال قَولا صَوابا». تنها کسانى حق سخن گفتن دارند که خدا اذنشان داده باشد و سخنى صواب بگويند. سخنى که حق محض باشد، و آميخته با باطل و خطا نباشد، و اين جمله در حقيقت قيدى است براى اذن خدا، گويا فرموده و خدا اذن نمى دهد مگر به چنين کسى. و در نتيجه آيه شريفه در معناى آيه زير است که مى فرمايد: «وَ لا يَملِکُ الّذين يَدعُون مِن دُونه الشفاعة إلّا مَن شهد بِالحقّ و هُم يَعلَمُون». و بعضى گفته اند: جملۀ «إلّا مَن أذن...» استثنايى است از کسانى که در باره آنان سخن گفته مى شود، و مراد از صواب، «توحيد» و کلمۀ «لا إله إلّا الله» است. و معناى آيه چنين است: آن روز درباره حق کسى سخن نمى گويند مگر درباره حق کسى که خدا براى او اجازه داده باشد، و آن شخص در دنيا صواب گفته باشد. يعنى به کلمۀ «لا إله إلّا الله» شهادت داده باشد، و اين آيه در معناى آيه زير است که مى فرمايد: «و لا يَشفَعُون إلا لِمَن ارتَضى». ليکن اين نظريه درست نيست، به دليل اين که عنايت کلامى در اين مقام به نفى اصل خطاب و تکلم است. حال متکلم هر که مى خواهد باشد، و نمى خواهد تکلم درباره تمامى افراد را حتى آن هايى را که جواز تکلم در موردشان مسلّم است، نفى کند. پس استثنا شدگان متکلمينى هستند که در اصل تکلم مأذون اند، و آيه متعرض اين معنا که درباره چه کسانى تکلم مى شود، نیست. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۲۸۰ گفتارى درباره معناى «روح» و مراتب آن در قرآن در قرآن کريم، کلمه «روح» - که متبادر از آن مبدأ حيات است - مکرر آمده، و آن را منحصر در انسان و يا انسان و حيوان به تنهايى ندانسته، بلکه در مورد غير اين دو طايفه نيز اثبات کرده. مثلا در آيه «فَأرسَلنَا إلَيها رُوحَنَا»، و در آيه «وَ کَذلِکَ أوحَينَا إلَيکَ رُوحاً مِن أمرِنَا»، و در آياتى ديگر در غير مورد انسان و حيوان استعمال کرده. پس معلوم مى شود «روح»، يک مصداق در انسان دارد، و مصداقى ديگر در غير انسان. و در قرآن، چيزى که صلاحيت دارد معرّف روح باشد، نکته اى است که در آيه «يَسئَلُونَکَ عَنِ الرّوح قُل الرُّوح مِن أمرِ رَبّى» است، که مى بينيم آن را به طور مطلق و بدون هيچ قيدى آورده، و در معرفی اش ‍ فرموده: «روح از امر خداست»؛ آنگاه امر خدا را در جاى ديگر معرفى کرده که: «إنّما أمرُهُ إذا أرادَ شَيئاً أن يَقُولَ لَهُ کُن فَيَکُونُ فَسُبحَانَ الّذِى بِيَدِهِ مَلَکُوتُ کُلّ شَئ»، و فرموده که» «امر او»، همان کلمه و فرمان ايجاد است، که عبارت است از «هستى»، امّا نه از اين جهت که (هستى فلان چيز و) مستند به فلان علل ظاهرى است، بلکه از اين جهت که منتسب به خداى تعالى است و قيامش به اوست. و به اين عنايت است که مسيح «عليه السلام» را به خاطر اين که از غير طرق عادى و بدون داشتن پدر به مريم داده شده، «کلمۀ او» و «روحى از او» معرفى نموده، فرموده: «وَ کَلِمَتُهُ ألقيها إلى مَريَم وَ رُوحٌ مِنهُ» و قريب به همين عنايت است آيه زير که مى فرمايد: «إنّ مَثَلَ عِيسَى عِندَ اللّه کَمَثلِ آدَم خَلَقَهُ مِن تُرابٍ ثُمّ قَالَ لَهُ کُن فَيَکُون»، چون در اين آيه داستان، «عيسى» را تشبيه کرده به داستان پيدايش «آدم». ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۲۸۱ و خداى تعالى، هرچند اين کلمه را در اغلب موارد کلامش با اضافه و قيد ذکر کرده، مثلا فرموده: «وَ نَفَختُ فِيه مِن رُوحِى»، و يا فرمود: «وَ نَفَخَ فِيه مِن رُوحِهِ»، و يا فرموده: «فَأرسَلنَا إلَيهَا رُوحَنا»، و يا فرموده: «و رُوح مِنهُ»، و يا فرموده: «وَ إيّدنَاهُ بِرُوح القُدُس»، و آياتى ديگر (که در آن ها، تعبير کرده به «روحم»، «روح خود»، «روحمان»، «روحى از او»، «روح القدس» و غيره). ليکن در بعضى از موارد هم بدون قيد ذکر کرده، مثلا فرموده: «تَنَزّلُ المَلائکَةُ وَ الرّوحُ فِيها بِإذنِ رَبّهم مِن کُلّ أمر»، که از ظاهر آن بر مى آيد: «روح»، موجودى مستقل و مخلوقى آسمانى و غير ملائکه است. و نظير اين آيه به وجهى آيه زير است که مى فرمايد: «تَعرُجُ المَلائِکَةُ وَ الرّوحُ إلَيه فِى يَومٍ کَانَ مِقدَارُهُ خَمسِينَ ألف سَنَة». و اما روحى که متعلق به انسان مى شود، از آن تعبير کرده به «مِن رُوحِى - از روح خودم» و يا «مِن رُوحِهِ - از روح خودش»، و در اين تعبير کلمۀ «مِن» را آورده که بر مبدئيت دلالت دارد، و نيز از تعلق آن به بدن انسان تعبير به نفخ کرده، و از روحى که مخصوص به مؤمنينش کرده به مثل آيه «وَ أيّدَهُم بِرُوحٍ مِنه» و يا تعبير نموده و در آن حرف «باء» را به کار برده که بر سببيت دلالت دارد، و روح را تأييد و تقويت خوانده، و از روحى که خاص انبيائش کرده، به مثل جمله «وَ أيّدنَاهُ بِرُوحِ القُدُس»، تعبير نموده، روح را به کلمه «قُدس» اضافه نموده که به معناى نزاهت و طهارت است، و اين را هم تأييد انبياء خوانده. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۲۸۲ و اگر آيه سوره «قدر» را ضميمه اين آيات کنيم، معلوم مى شود نسبتى که «روح مضاف» در اين آيات با «روح مطلق» در سوره قدر دارد، نسبتى است که افاضه به مفيض و سايه به چيزى که به اذن خدا صاحب سايه شده است، دارد. و همچنين روحى که متعلق به ملائکه است، از افاضه روح به اذن خداست، و اگر در مورد روح ملک تعبير به تأييد و نفخ نفرموده، و در مورد انسان اين دو تعبير را آورده، در مورد ملائکه فرموده: «فَأرسَلنَا إلَيها رُوحَنا» و يا فرموده: «قُل نَزّلَهُ رُوحُ القُدُس»، و يا فرموده: «نَزَل بِه الرّوحُ الأمين»، براى اين بود که ملائکه - با همه اختلافى که در مراتب قرب و بُعد از خداى تعالى دارند - روح محض اند، و اگر احيانا به صورت جسمى به چشم اشخاصى در مى آيند، تمثّلى است که به خود مى گيرند، نه اين که به راستى جسم و سر و پايى داشته باشند. همچنان که مى بينيم در داستان مريم «عليها السلام» مى فرمايد: «فَأرسَلنَا إلَيها رُوحَنا فَتَمَثّلَ لَها بَشَراً سَوِيّا»، و ما در سابق، يعنى در ذيل همين آيه، بحثى درباره تمثيل داشتيم. به خلاف انسان که روح محض نيست، بلکه موجودى است مرکب از جسمى مرده و روحى زنده. پس در مورد او، مناسب همان است که تعبير به نفخ (دميدن) بکند، همچنان که در مورد آدم فرمود: «فَإذَا سَوّيتُهُ وَ نَفَختُ فِيه مِن رُوحِى». و همان طور که اختلاف «روح» در خلقت فرشته و انسان باعث شد تعبير مختلف شود، و در مورد فرشته به نفخ تعبير نياورد، همچنين اختلافى که در اثر روح يعنى حيات هست - که از نظر شرافت و خست مراتب مختلفى دارد - باعث شده که تعبير از تعلق آن مختلف شود. يکجا تعبير به «نفخ» کند، و جاى ديگر تعبير به «تأييد» نمايد، و روح را داراى مراتب مختلفى از نظر اختلاف اثرش بداند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۲۸۳ آرى، يک روح است که در آدميان نفخ مى شود، و درباره اش مى فرمايد: «وَ نَفَختُ فِيهِ مِن رُوحى»، و روحى ديگر به نام «روح تأييد» کننده است که خاص مؤمن است، و در باره اش فرموده: «أولئکَ کَتَبَ فِى قُلُوبِهِم الإيمَانَ وَ أيّدَهُم بِرُوحٍ مِنهُ»، که از نظر شرافت در ماهيت و از نظر مرتبت و قوّت، اثرش شريف تر و قوى تر از روحى است که در همۀ انسان هاى زنده است. به شهادت اين که در آيه زير - که در معناى آيه سوره مجادله است - مى فرمايد: «أوَ مَن کَانَ مَيّتاً فَأحيَينَاهُ وَ جَعَلنَا لَهُ نُوراً يَمشِى بِهِ فِى النّاسِ کَمَن مَثَلُهُ فِى الظُلُماتِ لَيسَ بِخَارجٍ مِنهَا». ملاحظه مى کنيد که در اين آيه، مؤمن را زنده به حياتى داراى نور دانسته، و کافر را با اين که جان دارد، مُرده و فاقد آن نور مى داند. پس معلوم مى شود مؤمن روحى دارد که کافر آن را ندارد، و روح مؤمن، اثرى دارد که در روح کافر نيست. از اين جا معلوم مى شود: روح مراتب مختلفى دارد. يک مرحله از روح، آن مرحله اى است که در گياهان سبز هست و اثرش اين است که گياه و درخت را رشد مى دهد، و آيات دالّه بر اين که زمين مُرده بود، و ما آن را زنده کرديم، درباره اين روح سخن مى گويد. مرحله اى ديگر از روح، آن روحى است که به وسيلۀ آن انبيا تأييد مى شوند، و جملۀ «وَ أيّدنَاهُ بِرُوحِ القُدُس» از آن خبر مى دهد، و سياق آيات دلالت دارد بر اين که اين روح، شريف تر است و مرتبه اى عالى تر از روح انسان دارد. و اما آيه «يُلقِى الرُّوح مِن أمرِهِ عَلى مَن يَشَاءُ مِن عِبَادِهِ لِيُنذِرَ يَومَ التّلاق»، و آيه «وَ کَذلِکَ أوحَينَا إلَيکَ رُوحاً مِن أمرِنَا»، هم مى تواند با روح ايمان تطبيق شود، و هم با روح القدس. و خدا داناتر است. اين را هم يادآورى کنيم که ما در تفسير هر يک از اين آيات کريمه، مطالبى در باره روح گذرانديم که به درد اين جا مى خورد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۲۸۴ «ذَلِک الْيَوْمُ الحَْقُّ»: کلمه «ذَلک» اشاره است به «يَومُ الفَصل» که در اين سوره ذکر شد، و در ضمن آياتى توصيف گرديد، و اين جمله در حقيقت خاتمه کلام و معطوف به ابتداى سوره و مطالب بعد از آن است و آيه بعدى که مى فرمايد: «فَمَن شَاءَ اتّخَذَ إلى رَبّه مَآباً...»، تفريع بيشترى از بيان سابق است. و اگر اشاره را با لفظ «ذَلِک» آورد که مخصوص اشاره به دور است، براى اين بوده که به عظمت مسأله دلالت کند، و مراد از «حق بودن آن روز»، ثبوت حتمى و رانده شدن قضاى آن، و تخلف ناپذيرى وقوع آن است. «فَمَن شَاءَ اتّخَذَ إِلى رَبِّهِ مَئَاباً»: يعنى هر کس بخواهد، مى تواند به سوى پروردگار خود مرجعى بگيرد، که به وسيله آن به ثواب متقين برسد، و از عذاب طاغيان نجات يابد. و اين جمله - همان طور که اشاره کرديم - تفريعى است بر اخبارى که در سابق از يَومُ الفَصل داده و بر آن احتجاج نموده و آن را توصيف کرده بود، و معنايش اين است که حال که وضع بدين منوال است، پس هر کس ‍بخواهد مى تواند، به سوى پروردگارش برگردد. «إِنَّا أَنذَرْنَاکُمْ عَذَاباً قَرِيباً ...»: مراد از اين «عذاب»، عذاب آخرت است، و نزديک بودن آن به اعتبار حق بودن، و بدون شک، حق بودن وقوع آن است. چون هر چه آمدنى باشد، نزديک است. علاوه بر اين، وقتى قيامت عبارت باشد از تجسّم اعمال آدمى، و جزا ديدن انسان در برابر اعمال، اين اعمال همواره با آدمى هست، و از هر چيز ديگرى به انسان نزديکتر است. «يَوْمَ يَنظُرُ الْمَرْءُ مَا قَدَّمَت يَدَاهُ»: يعنى روزى که انسان منتظر ديدن جزاى اعمالى است که در زندگى دنيا انجام داده، و از پيش فرستاده است. بعضى گفته اند معنايش اين است که: در آن روز، انسان به اعمال خود نظر مى کند، چون همه اعمال خود را نزد خود حاضر مى بيند؛ همچنان که در جاى ديگر همين مطلب را خاطر نشان نموده، فرموده است: «يَومَ تَجِدُ کُلُّ نَفسٍ مَا عَمِلَت مِن خَيرٍ مُحضراً وَ مَا عَمِلَت مِن سُوء». «وَ يَقُولُ الکَافِرُ يَا لَيتَنى کُنتُ تَراباً» - يعنى کافر در آن روز از شدت آن روز آرزو مى کند اى کاش خاکى بود فاقد شعور و اراده، و در نتيجه آنچه کرده نکرده بود، و جزا داده نمى شد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۲۸۵ بحث روایتی: (رواياتى ذيل آيات گذشته) در تفسير قمى، در ذيل جمله: «وَ فُتِحَت السّمَاءُ فَکَانَت أبوَاباً» امام فرموده: يعنى ابواب بهشت باز مى شود. و در معناى آيه «وَ سُيّرَت الجِبَالُ فَکَانَت سَرَاباً» فرمود: کوه ها چون سراب مى شود، که در بيابان از دور برق مى زند. و نيز در همان کتاب، در معناى آيه «لابِثِينَ فِيهَا أحقَاباً» فرموده: «احقاب» به معناى سال ها، و «حُقُب» به معناى يک سال است، و يک سال، سيصد و شصت روز است، و يک روز قيامت، برابر هزار سال از سال هاى دنيا است، که شما مى شماريد. و در مجمع البيان است که نافع، از ابن عُمَر روايت کرده که گفت: رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» فرمود: کسى که داخل آتش شود از آن خارج نمى شود، تا آن که احقابى در آن بماند، و حُقُب عبارت است از شصت و اندى سال، و سال سيصد و شصت روز است، و هر روز قيامت، برابر هزار سال از سال هايى است که شما مى شماريد. پس کسى اين دلگرمى را نداشته باشد که به اين زودي ها از آتش خارج شود. مؤلف: سيوطى هم، اين روايت را در الدرّ المنثور با عبارتى ديگر آورده، و در آن به جاى شصت، عدد هشتاد آمده. و ابن عُمَر در آن روايت گفته: احدى دلگرم نباشد... و نيز روايتى ديگر از رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» نقل کرده که فرموده: «حُقُب» چهل سال است. و نيز در مجمع البيان آمده که عياشى، به سند خود، از حمران روايت کرده که گفت: از امام باقر «عليه السلام» معناى اين آيه را پرسيدم، فرمود: اين آيه در باره کسانى است که از آتش خارج مى شوند، و نظير اين روايت را از احول نقل کرده. و در تفسير قمى، در ذيل آيه «إنّ لِلمُتّقِينَ مَفَازاً» آمده که متّقيان، در آن روز رستگار مى شوند، ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۲۸۶ و جملۀ «کَوَاعِبَ أترَاباً» به معناى کنيزانى شبيه به هم است، که در خدمت اهل بهشت اند. و در روايت ابى الجارود، از امام باقر «عليه السلام» در معناى جمله «إنّ لِلمُتّقِينَ مَفَازاً» آمده که امام فرمود: متقين کراماتى دارند، و در معناى «کَوَاعِبَ أترَاباً» فرمود: يعنى دختر نورس. و در الدرّ المنثور است که ابن ابى حاتم، و ابوالشيخ (در کتاب العظمه)، و ابن مردويه، از ابن عباس روايت کرده اند که گفت رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» فرمود: روح، لشکرى است از لشکريان خدا، که از ملائکه نيستند، و داراى سر و دست و پايند. آنگاه اين آيه را خواندند: «يَومَ يَقُومُ الرّوحُ وَ المَلائِکَةُ صَفّاً» و سپس فرمود: اين ها لشکريانى، و اين ها لشکريانى ديگر هستند. مؤلف: اين روايت در ذيل آيات که مشتمل بر مسأله روح است، از ائمه اهل بيت «عليهم السلام» نقل شد، و در آن آمده بود که: «روح»، خلقى است از جبرئيل و ميکائيل عظيم تر، و ما اين روايت را که از على «عليه السلام» هم نقل شده بود، آورديم، و در آن آمده بود که «روح»، غير ملائکه است، و استدلال شده بود به آيه شريفه: «ينزل المَلائِکَة بِالرّوحِ مِن أمرِه عَلى مَن يَشَاءُ مِن عِبَادِه ...». بله، در روايت قمى که از حمران نقل کرده، آمده که «روح»، فرشته اى است بزرگتر از جبرئيل و ميکائيل، و او همواره با رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» و با ائمه «عليهم السلام» بوده و هست. و شايد مراد از فرشته، مطلق موجود آسمانى بوده. و يا اين قسمت اضافه اى است که بعضى از راويان به توهّم خود و در نقل به معناى حديث آورده اند. دليلى هم نداريم که موجودات امرى و آسمانى منحصر در فرشتگان باشد، بلکه دليل بر خلاف آن داريم. همچنان که از کلام خداى تعالى با ابليس، وقتى که از سجود بر آدم امتناع ورزيد، و ملائکه براى او سجده کردند، استفاده مى شود. در آن کلام فرموده: «يَا إبلِيسُ مَا مَنَعَکَ أن تَسجُدَ لِمَا خَلَقتُ بِيَدَىّ استَکبَرتَ أم کُنتَ مِنَ العَالِين»، که توضيحش در تفسير همين آيه گذشت. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۲۸۷ آنان که در قيامت اجازه سخن و شفاعت دارند و در اصول کافى، به سند خود، از محمد بن فُضَيل، از ابى الحسن ماضى «عليه السلام» روايت کرده که گفت: از آن جناب از آيه «يَومَ يَقُومُ الرّوحُ وَ المَلائِکَة صَفّاً لا يَتَکَلّمُون...» پرسيدم، فرمود: به خدا سوگند، ماييم آن هايى که در قيامت اذن دارند و صواب مى گويند. پرسيدم: وقتى به سخن آييد، چه مى گوييد؟ فرمود: پروردگار خود را ثنا گفته و بر پيامبران درود مى فرستيم، و براى شيعيان خود شفاعت مى کنيم، و پروردگار ما، شفاعت ما را رد نمى کند (تا آخر حديث). مؤلّف: اين روايت را صاحب مجمع البيان هم، از عياشى نقل کرده، که او بدون ذکر راويان وسط، از معاوية بن عمّار، از امام صادق «عليه السلام» نقل کرده است. و اين روايت از باب ذکر بعضى از مصاديق است، و گرنه در روز قيامت، شفيعان ديگر نيز وجود دارند. مثل ملائکه و انبيا و مؤمنين، البته آن مؤمنينى که اجازۀ تکلم مى يابند، و باز شهدايى از امت هاى ديگر هستند، که آنان نيز به حکم نص قرآن کريم و احاديث، اجازه سخن مى يابند. رده:تفسیر المیزان