وَ النَّجْمِ إِذَا هَوَى
سوگند به ستاره هنگامی که افول می‌کند،
سورة النجم
مکه · ۶۲ آیه· ترتیب نزول ۲۳
معرفی سوره نجم (تفسیر نمونه)
اين سوره در مکه نازل شده و ۶۲ آيه دارد
محتواى سوره النجم
اين سوره به گفته بعضى نخستين سوره اى است که پيامبر (صلى اللّه عليه و آله ) بعد از علنى کردن دعوت خود آن را آشکارا و با صداى بلند در حرم مکه تلاوت کرد، و مشرکان به آن گوش دادند، و همه مؤ منان آن روز و حتى مشرکان سجده کردند!.
اين سوره به عقيده بعضى از مفسران در ماه مبارک رمضان سال پنجم بعثت نازل گرديد.
بعضى گفته اند اين سوره نخستين سوره اى است که آيه سجده واجب در آن نازل گرديده ولى با توجه به اينکه طبق نقل معروف سوره «اقراء» قبل از آن نازل شده و در پايان آن آيه سجده است اين نقل بعيد به نظر مى رسد.
به هر حال اين سوره به خاطر «مکى » بودنش بحثهائى از اصول اعتقادى مخصوصا «نبوت » و «معاد» دارد، و با تهديدهاى کوبنده و انذارهاى مکرر به بيدارى کفار مى پردازد.
محتواى اين سوره را در هفت بخش مى توان خلاصه کرد:
۱ - در آغاز سوره بعد از سوگند پرمعنائى ، از حقيقت وحى سخن مى گويد و تماس مستقيم پيامبر (صلى اللّه عليه و آله ) را با پيک وحى «جبرئيل » روشن مى سازد، و ساحت مقدس پيامبر (صلى اللّه عليه و آله ) را از اينکه چيزى جز وحى الهى بگويد مبرا مى کند.
۲ - در بخش ديگرى از اين سوره از معراج پيامبر سخن گفته ، و گوشه هائى از آن را با عباراتى کوتاه و پرمعنى مجسم مى کند که آن نيز رابطه مستقيمى با وحى دارد.
۳ - سپس به خرافات مشرکان در زمينه بتها، و عبادت فرشتگان ، و امور ديگرى که جز از روى هوا و هوس نبود، پرداخته و آنها را سخت در اين رابطه نکوهش مى کند، و از پرستش آنها برحذر مى دارد، و با منطقى نيرومند اين معنى را اثبات مى نمايد.
۴ - در بخش ديگرى راه توبه را به روى اين منحرفين و عموم گنهکاران باز مى کند، و آنها را به «مغفرت واسعه » حق نويد مى دهد، و تاءکيد مى کند که هر کس مسؤ ول اعمال خويش است و هيچکس بار گناه ديگرى را بر دوش نمى کشد.
۵ - براى تکميل اين اهداف در بخش ديگرى از اين سوره گوشه هائى از مساءله «معاد» را منعکس مى سازد، و دليل روشنى براى اين مساءله از آنچه در نشاءه دنيا وجود دارد اقامه مى کند.
۶ - مطابق معمول اشاراتى به سرنوشت دردناک اقوام پيشين که در طريق دشمنى با حق پافشارى و لجاج و عناد داشتند، (همچون اقوام عاد و ثمود و نوح و لوط) مى کند تا غافلان بيخبر را از اين طريق بيدار سازد.
۷ - و سرانجام سوره را با امر به سجده و عبادت براى پروردگار پايان مى بخشد.
از امتيازات اين سوره آيات کوتاه و آهنگ خاص اين آيات است ، که به مفاهيم آن نفوذ عميقى مى دهد، و قلب و روح خفتگان را بيدار کرده ، همراه خود به آسمانها مى برد.
ضمنا نامگذارى اين سوره به «النجم » به خاطر نخستين آيه اين سوره است .
فضيلت تلاوت اين سوره
در روايات فضائل مهمى براى تلاوت اين سوره بيان شده است :
در حديثى از رسول الله (صلى اللّه عليه و آله ) مى خوانيم : من قراء سورة النجم اعطى من الاجر عشر حسنات ، بعدد من صدق بمحمد (صلى اللّه عليه و آله ) و من جحد به : «هر کس سوره ((النجم » را بخواند خداوند به عدد هر يک از کسانى که به پيامبر ايمان آوردند و کسانى که او را انکار کردند ده حسنه به او عطا مى کند)).
و در حديثى از امام صادق جعفر بن محمد (عليهم السلام ) مى خوانيم : من کان يدمن قرائة و النجم فى کل يوم ، او فى کل ليلة ، عاش محمودا بين الناس ، و کان مغفورا له و کان محببا بين الناس :
«کسى که پيوسته سوره النجم را در هر روز يا در هر شب تلاوت کند در ميان مردم فردى شايسته شناخته مى شود، خداوند او را مى آمرزد، و محبوبيت در ميان مردم به دست مى آورد».
مسلما چنين پاداشهاى عظيمى از آن کسانى است که تلاوت اين سوره را وسيله اى براى انديشيدن ، و سپس عمل ، قرار دهند، و تعليمات مختلف اين سوره در زندگى آنها پرتوافکن شود.
تفسیر نمونه، جلد ۲۲، صفحه ۴۷۳
تفسیر المیزان، برگزیده تفسیر نمونه، تفسیر نور، نکته‌های تفسیر نور، پیام‌های تفسیر نور، تفسیر اثنی عشری، تفسیر روان جاوید، تفسیر اطیب البیان
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
مَا ضَلَ صَاحِبُكُمْ وَ مَا غَوَى
که هرگز دوست شما [= محمّد «ص»] منحرف نشده و مقصد را گم نکرده است،
وَ مَا يَنْطِقُ عَنِ الْهَوَى
و هرگز از روی هوای نفس سخن نمی‌گوید!
إِنْ هُوَ إِلاَّ وَحْيٌ يُوحَى
آنچه می‌گوید چیزی جز وحی که بر او نازل شده نیست!
عَلَّمَهُ شَدِيدُ الْقُوَى
آن کس که قدرت عظیمی دارد [= جبرئیل امین] او را تعلیم داده است؛
ذُو مِرَّةٍ فَاسْتَوَى
همان کس که توانایی فوق العاده دارد؛ او سلطه یافت...
وَ هُوَ بِالْأُفُقِ الْأَعْلَى
در حالی که در اُفق اعلی قرار داشت!
ثُمَ دَنَا فَتَدَلَّى
سپس نزدیکتر و نزدیکتر شد...
فَكَانَ قَابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أَدْنَى
تا آنکه فاصله او (با پیامبر) به اندازه فاصله دو کمان یا کمتر بود؛
فَأَوْحَى إِلَى عَبْدِهِ مَا أَوْحَى
در اینجا خداوند آنچه را وحی کردنی بود به بنده‌اش وحی نمود.
مَا كَذَبَ الْفُؤَادُ مَا رَأَى
قلب (پاک او) در آنچه دید هرگز دروغ نگفت.
أَ فَتُمَارُونَهُ عَلَى مَا يَرَى
آیا با او درباره آنچه (با چشم خود) دیده مجادله می‌کنید؟!
وَ لَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْرَى
و بار دیگر نیز او را مشاهده کرد،
عِنْدَ سِدْرَةِ الْمُنْتَهَى
نزد «سدرة المنتهی»،
عِنْدَهَا جَنَّةُ الْمَأْوَى
که «جنت المأوی» در آنجاست!
إِذْ يَغْشَى السِّدْرَةَ مَا يَغْشَى
در آن هنگام که چیزی [= نور خیره‌کننده‌ای] سدرة المنتهی را پوشانده بود،
مَا زَاغَ الْبَصَرُ وَ مَا طَغَى
چشم او هرگز منحرف نشد و طغیان نکرد (آنچه دید واقعیّت بود)!
لَقَدْ رَأَى مِنْ آيَاتِ رَبِّهِ الْكُبْرَى
او پاره‌ای از آیات و نشانه‌های بزرگ پروردگارش را دید!
أَ فَرَأَيْتُمُ اللاَّتَ وَ الْعُزَّى
به من خبر دهید آیا بتهای «لات» و «عزّی»...
وَ مَنَاةَ الثَّالِثَةَ الْأُخْرَى
و «منات» که سوّمین آنهاست (دختران خدا هستند)؟!
أَ لَكُمُ الذَّكَرُ وَ لَهُ الْأُنْثَى
آیا سهم شما پسر است و سهم او دختر؟! (در حالی که بزعم شما دختران کم ارزش‌ترند!)
تِلْكَ إِذاً قِسْمَةٌ ضِيزَى
در این صورت این تقسیمی ناعادلانه است!
إِنْ هِيَ إِلاَّ أَسْمَاءٌ سَمَّيْتُمُوهَا أَنْتُمْ وَ آبَاؤُكُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ بِهَا مِنْ سُلْطَانٍ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَ وَ مَا تَهْوَى الْأَنْفُسُ وَ لَقَدْ جَاءَهُمْ مِنْ رَبِّهِمُ الْهُدَى
اینها فقط نامهایی است که شما و پدرانتان بر آنها گذاشته‌اید (نامهایی بی‌محتوا و اسمهایی بی مسمّا)، و هرگز خداوند دلیل و حجتی بر آن نازل نکرده؛ آنان فقط از گمانهای بی‌اساس و هوای نفس پیروی می‌کنند در حالی که هدایت از سوی پروردگارشان برای آنها آمده است!
أَمْ لِلْإِنْسَانِ مَا تَمَنَّى
یا آنچه انسان تمنّا دارد به آن می‌رسد؟!
فَلِلَّهِ الْآخِرَةُ وَ الْأُولَى
در حالی که آخرت و دنیا از آن خداست!
وَ كَمْ مِنْ مَلَكٍ فِي السَّمَاوَاتِ لاَ تُغْنِي شَفَاعَتُهُمْ شَيْئاً إِلاَّ مِنْ بَعْدِ أَنْ يَأْذَنَ اللَّهُ لِمَنْ يَشَاءُ وَ يَرْضَى
و چه بسیار فرشتگان آسمانها که شفاعت آنها سودی نمی‌بخشد مگر پس از آنکه خدا برای هر کس بخواهد و راضی باشد اجازه (شفاعت) دهد!
إِنَ الَّذِينَ لاَ يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ لَيُسَمُّونَ الْمَلاَئِكَةَ تَسْمِيَةَ الْأُنْثَى
کسانی که به آخرت ایمان ندارند، فرشتگان را دختر (خدا) نامگذاری می‌کنند!
وَ مَا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَ وَ إِنَ الظَّنَ لاَ يُغْنِي مِنَ الْحَقِ شَيْئاً
آنها هرگز به این سخن دانشی ندارند، تنها از گمان بی‌پایه پیروی می‌کنند با اینکه «گمان» هرگز انسان را از حقّ بی‌نیاز نمی‌کند!
فَأَعْرِضْ عَنْ مَنْ تَوَلَّى عَنْ ذِكْرِنَا وَ لَمْ يُرِدْ إِلاَّ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا
حال که چنین است از کسی که از یاد ما روی می‌گرداند و جز زندگی مادی دنیا را نمی‌طلبد، اعراض کن!
ذٰلِكَ مَبْلَغُهُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِنَ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَ عَنْ سَبِيلِهِ وَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اهْتَدَى
این آخرین حدّ آگاهی آنهاست؛ پروردگار تو کسانی را که از راه او گمراه شده‌اند بهتر می‌شناسد، و (همچنین) هدایت‌یافتگان را از همه بهتر می‌شناسد!
وَ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَ مَا فِي الْأَرْضِ لِيَجْزِيَ الَّذِينَ أَسَاءُوا بِمَا عَمِلُوا وَ يَجْزِيَ الَّذِينَ أَحْسَنُوا بِالْحُسْنَى
و برای خداست آنچه در آسمانها و آنچه در زمین است تا بدکاران را به کیفر کارهای بدشان برساند و نیکوکاران را در برابر اعمال نیکشان پاداش دهد!
الَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبَائِرَ الْإِثْمِ وَ الْفَوَاحِشَ إِلاَّ اللَّمَمَ إِنَ رَبَّكَ وَاسِعُ الْمَغْفِرَةِ هُوَ أَعْلَمُ بِكُمْ إِذْ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَ إِذْ أَنْتُمْ أَجِنَّةٌ فِي بُطُونِ أُمَّهَاتِكُمْ فَلاَ تُزَكُّوا أَنْفُسَكُمْ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اتَّقَى
همانها که از گناهان بزرگ و اعمال زشت دوری می‌کنند، جز گناهان صغیره (که گاه آلوده آن می‌شوند)؛ آمرزش پروردگار تو گسترده است؛ او نسبت به شما از همه آگاهتر است از آن هنگام که شما را از زمین آفرید و در آن موقع که بصورت جنینهایی در شکم مادرانتان بودید؛ پس خودستایی نکنید، او پرهیزگاران را بهتر می‌شناسد!
أَ فَرَأَيْتَ الَّذِي تَوَلَّى
آیا دیدی آن کس را که (از اسلام -یا انفاق-) روی گردان شد؟!
وَ أَعْطَى قَلِيلاً وَ أَكْدَى
و کمی عطا کرد، و از بیشتر امساک نمود!
أَ عِنْدَهُ عِلْمُ الْغَيْبِ فَهُوَ يَرَى
آیا نزد او علم غیب است و می‌بیند (که دیگران می‌توانند گناهان او را بر دوش گیرند)؟!
أَمْ لَمْ يُنَبَّأْ بِمَا فِي صُحُفِ مُوسَى
یا از آنچه در کتب موسی نازل گردیده با خبر نشده است؟!
وَ إِبْرَاهِيمَ الَّذِي وَفَّى
و در کتب ابراهیم، همان کسی که وظیفه خود را بطور کامل ادا کرد،
أَلاَّ تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى
که هیچ کس بار گناه دیگری را بر دوش نمی‌گیرد،
وَ أَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسَانِ إِلاَّ مَا سَعَى
و اینکه برای انسان بهره‌ای جز سعی و کوشش او نیست،
وَ أَنَ سَعْيَهُ سَوْفَ يُرَى
و اینکه تلاش او بزودی دیده می‌شود،
ثُمَ يُجْزَاهُ الْجَزَاءَ الْأَوْفَى
سپس به او جزای کافی داده خواهد شد!
وَ أَنَ إِلَى رَبِّكَ الْمُنْتَهَى
(و آیا از کتب پیشین انبیا به او نرسیده است) که همه امور به پروردگارت منتهی می‌گردد؟!
وَ أَنَّهُ هُوَ أَضْحَكَ وَ أَبْكَى
و اینکه اوست که خنداند و گریاند،
وَ أَنَّهُ هُوَ أَمَاتَ وَ أَحْيَا
و اوست که میراند و زنده کرد،
وَ أَنَّهُ خَلَقَ الزَّوْجَيْنِ الذَّكَرَ وَ الْأُنْثَى
و اوست که دو زوج نر و مادّه را آفرید...
مِنْ نُطْفَةٍ إِذَا تُمْنَى
از نطفه‌ای هنگامی که خارج می‌شود (و در رحم می‌ریزد)،
وَ أَنَ عَلَيْهِ النَّشْأَةَ الْأُخْرَى
و اینکه بر خداست ایجاد عالم دیگر (تا عدالت اجرا گردد)،
وَ أَنَّهُ هُوَ أَغْنَى وَ أَقْنَى
و اینکه اوست که بی‌نیاز کرد و سرمایه باقی بخشید،
وَ أَنَّهُ هُوَ رَبُ الشِّعْرَى
و اینکه اوست پروردگار ستاره «شعرا»!
وَ أَنَّهُ أَهْلَكَ عَاداً الْأُولَى
(و آیا به انسان نرسیده است که در کتب انبیای پیشین آمده) که خداوند قوم «عاد نخستین» را هلاک کرد؟!
وَ ثَمُودَ فَمَا أَبْقَى
و همچنین قوم «ثمود» را، و کسی از آنان را باقی نگذارد!
وَ قَوْمَ نُوحٍ مِنْ قَبْلُ إِنَّهُمْ كَانُوا هُمْ أَظْلَمَ وَ أَطْغَى
و نیز قوم نوح را پیش از آنها، چرا که آنان از همه ظالمتر و طغیانگرتر بودند!
وَ الْمُؤْتَفِكَةَ أَهْوَى
و نیز شهرهای زیر و رو شده (قوم لوط) را فرو کوبید،
فَغَشَّاهَا مَا غَشَّى
سپس آنها را با عذاب سنگین پوشانید!
فَبِأَيِ آلاَءِ رَبِّكَ تَتَمَارَى
(بگو:) در کدام یک از نعمتهای پروردگارت تردید داری؟!
هٰذَا نَذِيرٌ مِنَ النُّذُرِ الْأُولَى
این (پیامبر) بیم‌دهنده‌ای از بیم‌دهندگان پیشین است!
أَزِفَتِ الْآزِفَةُ
آنچه باید نزدیک شود، نزدیک شده است (و قیامت فرامی‌رسد)،
لَيْسَ لَهَا مِنْ دُونِ اللَّهِ كَاشِفَةٌ
و هیچ کس جز خدا نمی‌تواند سختیهای آن را برطرف سازد!
أَ فَمِنْ هٰذَا الْحَدِيثِ تَعْجَبُونَ
آیا از این سخن تعجّب می‌کنید،
وَ تَضْحَكُونَ وَ لاَ تَبْكُونَ
و می‌خندید و نمی‌گریید،
وَ أَنْتُمْ سَامِدُونَ
و پیوسته در غفلت و هوسرانی به سر می‌برید؟!
فَاسْجُدُوا لِلَّهِ وَ اعْبُدُوا
حال که چنین است همه برای خدا سجده کنید و او را بپرستید!