اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَ انْشَقَ الْقَمَرُ
قیامت نزدیک شد و ماه از هم شکافت!
سورة القمر
مکه · ۵۵ آیه· ترتیب نزول ۳۷
معرفی سوره قمر (تفسیر نمونه)
اين سوره در «مکه » نازل شده و داراى ۵۵ آيه است
محتواى سوره «قمر»
اين سوره ويژگى سوره هاى مکى که بحثهاى داغ از مبداء و معاد است در بر دارد، و مخصوصا بيانگر کيفرهاى گروهى از اقوام پيشين است که بر اثر لجاجت و عناد و پيمودن راه کفر و ظلم و فساد يکى ، پس از ديگر، به عذابهاى کوبنده الهى گرفتار و هلاک شدند.
و به دنبال هر يک از اين سرگذشتها جمله و «لقد يسرنا القرآن للذکر فهل من مدکر» «ما قرآن را براى تذکر سهل و آسان ساختيم آيا کسى هست که پند گيرد تکرار مى کند تا درسى باشد براى مسلمين و کفار.
رويهمرفته محتواى اين سوره را در چند بخش مى توان خلاصه کرد:
۱ - آغاز سوره است که از مساءله نزديکى قيامت و موضوع ((شق القمر» و اصرار مخالفان در انکار آيات الهى سخن مى گويد.
۲ - در بخش ديگر از نخستين قوم سرکش و متمرد و لجوج يعنى قوم نوح و مساءله طوفان به صورت فشردهاى بحث مى کند.
۳ - بخش ديگر داستان قوم عاد و عذاب دردناک آنها را شرح مى دهد.
۴ - در چهارمين بخش سخن از قوم ثمود و مخالفت آنها با پيامبرشان صالح است ، و همچنين «معجزه ناقه » و بالاخره مجازات آنها با «صيحه آسمانى » است .
۵ - سپس به سراغ قوم «لوط» مى رود، و ضمن اشاره گويا و فشرده اى به کفر و انحراف اخلاقى آنها، به قسمتى از عذاب دردناکشان اشاره مى کند.
۶ - در بخش ديگر سخن بسيار کوتاهى از «آل فرعون » و مجازات آنها آمده .
۷ - و در آخرين بخش مقايسه اى ميان اين اقوام و مشرکان مکه و مخالفان پيامبر اسلام (صلى اللّه عليه و آله ) کرده ، آينده خطرناکى را که در صورت ادامه اين راه در پيش دارند بازگو مى کند، و سوره را با شرح قسمتى از مجازات مجرمان در قيامت و پاداشهاى عظيم پرهيزگاران پايان مى دهد.
آيات سوره غالبا کوتاه و بسيار داغ و تکان دهنده است .
نامگذارى سوره به نام «قمر» به مناسبت نخستين آيه اين سوره است که از «شق القمر» بحث مى کند.
فضيلت تلاوت اين سوره در حديثى از پيغمبر گرامى اسلام ميخوانيم : من قراء سورة اقتربت الساعة فى کل غب بعث يوم القيامة و وجهه على صورة القمر ليلة البدر، و من قراءها کل ليلة کان افضل ، و جاء يوم القيامة و وجهه مسفر على وجوه الخلائق : «هر کس سوره اقتربت را يکروز در ميان بخواند روز قيامت در حالى برانگيخته مى شود که صورتش همچون ماه در شب بدر است ، و هر کس آنرا هر شب بخواند افضل است ، و در قيامت نور و روشنائى صورتش بر ساير خلايق برترى دارد».
مسلما اين درخشندگى صورت در صحنه قيامت نشانه ايمان قوى و راستينى است که در سايه تلاوت اين سوره و تفکر و سپس عمل به آن حاصل شده است نه تلاوت خالى از انديشه و عمل .
تفسیر نمونه، جلد ۲۳، صفحه ۵
تفسیر المیزان، برگزیده تفسیر نمونه، تفسیر نور، نکته‌های تفسیر نور، پیام‌های تفسیر نور، تفسیر اثنی عشری، تفسیر روان جاوید، تفسیر اطیب البیان
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
وَ إِنْ يَرَوْا آيَةً يُعْرِضُوا وَ يَقُولُوا سِحْرٌ مُسْتَمِرٌّ
و هرگاه نشانه و معجزه‌ای را ببینند روی گردانده، می‌گویند: «این سحری مستمر است»!
وَ كَذَّبُوا وَ اتَّبَعُوا أَهْوَاءَهُمْ وَ كُلُ أَمْرٍ مُسْتَقِرٌّ
آنها (آیات خدا را) تکذیب کردند و از هوای نفسشان پیروی نمودند؛ و هر امری قرارگاهی دارد!
وَ لَقَدْ جَاءَهُمْ مِنَ الْأَنْبَاءِ مَا فِيهِ مُزْدَجَرٌ
به اندازه کافی برای بازداشتن از بدیها اخبار (انبیا و امّتهای پیشین) به آنان رسیده است!
حِكْمَةٌ بَالِغَةٌ فَمَا تُغْنِ النُّذُرُ
این آیات، حکمت بالغه الهی است؛ امّا انذارها (برای افراد لجوج) فایده نمی‌دهد!
فَتَوَلَ عَنْهُمْ يَوْمَ يَدْعُ الدَّاعِ إِلَى شَيْ‌ءٍ نُكُرٍ
بنابر این از آنها روی بگردان، و روزی را به یاد آور که دعوت کننده الهی مردم را به امر وحشتناکی دعوت می‌کند (دعوت به حساب اعمال)!
خُشَّعاً أَبْصَارُهُمْ يَخْرُجُونَ مِنَ الْأَجْدَاثِ كَأَنَّهُمْ جَرَادٌ مُنْتَشِرٌ
آنان در حالی که چشمهایشان از شدّت وحشت به زیر افتاده، همچون ملخهای پراکنده از قبرها خارج می‌شوند،
مُهْطِعِينَ إِلَى الدَّاعِ يَقُولُ الْكَافِرُونَ هٰذَا يَوْمٌ عَسِرٌ
در حالی که (بر اثر وحشت و اضطراب) بسوی این دعوت کننده گردن می‌کشند؛ کافران می‌گویند: «امروز روز سخت و دردناکی است!»
كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ فَكَذَّبُوا عَبْدَنَا وَ قَالُوا مَجْنُونٌ وَ ازْدُجِرَ
پیش از آنها قوم نوح تکذیب کردند، (آری) بنده ما (نوح) را تکذیب کرده و گفتند: «او دیوانه است!» و (با انواع آزارها از ادامه رسالتش) بازداشته شد.
فَدَعَا رَبَّهُ أَنِّي مَغْلُوبٌ فَانْتَصِرْ
او به درگاه پروردگار عرضه داشت: «من مغلوب (این قوم طغیانگر) شده‌ام، انتقام مرا از آنها بگیر!»
فَفَتَحْنَا أَبْوَابَ السَّمَاءِ بِمَاءٍ مُنْهَمِرٍ
در این هنگام درهای آسمان را با آبی فراوان و پی‌درپی گشودیم؛
وَ فَجَّرْنَا الْأَرْضَ عُيُوناً فَالْتَقَى الْمَاءُ عَلَى أَمْرٍ قَدْ قُدِرَ
و زمین را شکافتیم و چشمه‌های زیادی بیرون فرستادیم؛ و این دو آب به اندازه مقدّر با هم درآمیختند (و دریای وحشتناکی شد)!
وَ حَمَلْنَاهُ عَلَى ذَاتِ أَلْوَاحٍ وَ دُسُرٍ
و او را بر مرکبی از الواح و میخهایی ساخته شده سوار کردیم؛
تَجْرِي بِأَعْيُنِنَا جَزَاءً لِمَنْ كَانَ كُفِرَ
مرکبی که زیر نظر ما حرکت می‌کرد! این کیفری بود برای کسانی که (به او) کافر شده بودند!
وَ لَقَدْ تَرَكْنَاهَا آيَةً فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ
ما این ماجرا را بعنوان نشانه‌ای در میان امّتها باقی گذاردیم؛ آیا کسی هست که پند گیرد؟!
فَكَيْفَ كَانَ عَذَابِي وَ نُذُرِ
(اکنون بنگرید) عذاب و انذارهای من چگونه بود!
وَ لَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّكْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ
ما قرآن را برای تذکّر آسان ساختیم؛ آیا کسی هست که متذکّر شود؟!
كَذَّبَتْ عَادٌ فَكَيْفَ كَانَ عَذَابِي وَ نُذُرِ
قوم عاد (نیز پیامبر خود را) تکذیب کردند؛ پس (ببینید) عذاب و انذارهای من چگونه بود!
إِنَّا أَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ رِيحاً صَرْصَراً فِي يَوْمِ نَحْسٍ مُسْتَمِرٍّ
ما تندباد وحشتناک و سردی را در یک روز شوم مستمر بر آنان فرستادیم...
تَنْزِعُ النَّاسَ كَأَنَّهُمْ أَعْجَازُ نَخْلٍ مُنْقَعِرٍ
که مردم را همچون تنه‌های نخل ریشه‌کن شده از جا برمی‌کند!
فَكَيْفَ كَانَ عَذَابِي وَ نُذُرِ
پس (ببینید) عذاب و انذارهای من چگونه بود!
وَ لَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّكْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ
ما قرآن را برای تذکّر آسان ساختیم؛ آیا کسی هست که متذکّر شود!
كَذَّبَتْ ثَمُودُ بِالنُّذُرِ
طایفه ثمود (نیز) انذارهای الهی را تکذیب کردند،
فَقَالُوا أَ بَشَراً مِنَّا وَاحِداً نَتَّبِعُهُ إِنَّا إِذاً لَفِي ضَلاَلٍ وَ سُعُرٍ
و گفتند: «آیا ما از بشری از جنس خود پیروی کنیم؟! اگر چنین کنیم در گمراهی و جنون خواهیم بود!
أَ أُلْقِيَ الذِّكْرُ عَلَيْهِ مِنْ بَيْنِنَا بَلْ هُوَ كَذَّابٌ أَشِرٌ
آیا از میان ما تنها بر او وحی نازل شده؟! نه، او آدم بسیار دروغگوی هوسبازی است!
سَيَعْلَمُونَ غَداً مَنِ الْكَذَّابُ الْأَشِرُ
ولی فردا می‌فهمند چه کسی دروغگوی هوسباز است!
إِنَّا مُرْسِلُو النَّاقَةِ فِتْنَةً لَهُمْ فَارْتَقِبْهُمْ وَ اصْطَبِرْ
ما «ناقه» را برای آزمایش آنها می‌فرستیم؛ در انتظار پایان کار آنان باش و صبر کن!
وَ نَبِّئْهُمْ أَنَ الْمَاءَ قِسْمَةٌ بَيْنَهُمْ كُلُ شِرْبٍ مُحْتَضَرٌ
و به آنها خبر ده که آب (قریه) باید در میانشان تقسیم شود، (یک روز سهم ناقه، و یک روز برای آنها) و هر یک در نوبت خود باید حاضر شوند!
فَنَادَوْا صَاحِبَهُمْ فَتَعَاطَى فَعَقَرَ
آنها یکی از یاران خود را صدا زدند، او به سراغ این کار آمد و (ناقه را) پی کرد!
فَكَيْفَ كَانَ عَذَابِي وَ نُذُرِ
پس (بنگرید) عذاب و انذارهای من چگونه بود!
إِنَّا أَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ صَيْحَةً وَاحِدَةً فَكَانُوا كَهَشِيمِ الْمُحْتَظِرِ
ما فقط یک صیحه [= صاعقه عظیم] بر آنها فرستادیم و بدنبال آن همگی بصورت گیاه خشکی درآمدند که صاحب چهارپایان (در آغل) جمع‌آوری می‌کند!
وَ لَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّكْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ
ما قرآن را برای یادآوری آسان ساختیم؛ آیا کسی هست که متذکّر شود؟!
كَذَّبَتْ قَوْمُ لُوطٍ بِالنُّذُرِ
قوم لوط انذارها (ی پی‌درپی پیامبرشان) را تکذیب کردند؛
إِنَّا أَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ حَاصِباً إِلاَّ آلَ لُوطٍ نَجَّيْنَاهُمْ بِسَحَرٍ
ما بر آنها تندبادی که ریگها را به حرکت درمی‌آورد فرستادیم (و همه را هلاک کردیم)، جز خاندان لوط را که سحرگاهان نجاتشان دادیم!
نِعْمَةً مِنْ عِنْدِنَا كَذٰلِكَ نَجْزِي مَنْ شَكَرَ
این نعمتی بود از ناحیه ما؛ این گونه هر کسی را که شکر کند پاداش می‌دهیم!
وَ لَقَدْ أَنْذَرَهُمْ بَطْشَتَنَا فَتَمَارَوْا بِالنُّذُرِ
او آنها را از مجازات ما بیم داد، ولی بر آنها اصرار بر مجادله و القای شکّ داشتند!
وَ لَقَدْ رَاوَدُوهُ عَنْ ضَيْفِهِ فَطَمَسْنَا أَعْيُنَهُمْ فَذُوقُوا عَذَابِي وَ نُذُرِ
آنها از لوط خواستند میهمانانش را در اختیارشان بگذارد؛ ولی ما چشمانشان را نابینا و محو کردیم (و گفتیم:) بچشید عذاب و انذارهای مرا!
وَ لَقَدْ صَبَّحَهُمْ بُكْرَةً عَذَابٌ مُسْتَقِرٌّ
سرانجام صبحگاهان و در اول روز عذابی پایدار و ثابت به سراغشان آمد!
فَذُوقُوا عَذَابِي وَ نُذُرِ
(و گفتیم:) پس بچشید عذاب و انذارهای مرا!
وَ لَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّكْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ
ما قرآن را برای یادآوری آسان ساختیم؛ آیا کسی هست که متذکّر شود؟!
وَ لَقَدْ جَاءَ آلَ فِرْعَوْنَ النُّذُرُ
و (همچنین) انذارها و هشدارها (یکی پس از دیگری) به سراغ آل فرعون آمد،
كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا كُلِّهَا فَأَخَذْنَاهُمْ أَخْذَ عَزِيزٍ مُقْتَدِرٍ
امّا آنها همه آیات ما را تکذیب کردند، و ما آنها را گرفتیم و مجازات کردیم، گرفتن شخصی قدرتمند و توانا!
أَ كُفَّارُكُمْ خَيْرٌ مِنْ أُولٰئِكُمْ أَمْ لَكُمْ بَرَاءَةٌ فِي الزُّبُرِ
آیا کفّار شما بهتر از آنانند یا برای شما امان‌نامه‌ای در کتب آسمانی نازل شده است؟!
أَمْ يَقُولُونَ نَحْنُ جَمِيعٌ مُنْتَصِرٌ
یا می‌گویند: «ما جماعتی متحّد و نیرومند و پیروزیم»؟!
سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ وَ يُوَلُّونَ الدُّبُرَ
(ولی بدانند) که بزودی جمعشان شکست می‌خورد و پا به فرارمی‌گذارند!
بَلِ السَّاعَةُ مَوْعِدُهُمْ وَ السَّاعَةُ أَدْهَى وَ أَمَرُّ
(علاوه بر این) رستاخیز موعد آنهاست، و مجازات قیامت هولناکتر و تلختر است!
إِنَ الْمُجْرِمِينَ فِي ضَلاَلٍ وَ سُعُرٍ
مجرمان در گمراهی و شعله‌های آتشند،
يَوْمَ يُسْحَبُونَ فِي النَّارِ عَلَى وُجُوهِهِمْ ذُوقُوا مَسَ سَقَرَ
در آن روز که در آتش دوزخ به صورتشان کشیده می‌شوند (و به آنها گفته می‌شود:) بچشید آتش دوزخ را!
إِنَّا كُلَ شَيْ‌ءٍ خَلَقْنَاهُ بِقَدَرٍ
البته ما هر چیز را به اندازه آفریدیم!
وَ مَا أَمْرُنَا إِلاَّ وَاحِدَةٌ كَلَمْحٍ بِالْبَصَرِ
و فرمان ما یک امر بیش نیست، همچون یک چشم بر هم زدن!
وَ لَقَدْ أَهْلَكْنَا أَشْيَاعَكُمْ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ
ما کسانی را که در گذشته شبیه شما بودند هلاک کردیم؛ آیا کسی هست که پند گیرد؟!
وَ كُلُ شَيْ‌ءٍ فَعَلُوهُ فِي الزُّبُرِ
و هر کاری را انجام دادند در نامه‌های اعمالشان ثبت است،
وَ كُلُ صَغِيرٍ وَ كَبِيرٍ مُسْتَطَرٌ
و هر کار کوچک و بزرگی نوشته شده است.
إِنَ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَ نَهَرٍ
یقیناً پرهیزگاران در باغها و نهرهای بهشتی جای دارند،
فِي مَقْعَدِ صِدْقٍ عِنْدَ مَلِيكٍ مُقْتَدِرٍ
در جایگاه صدق نزد خداوند مالک مقتدر!