تفسیر المیزان

پاره اى از موعظه ها و حکمت های لقمان آنگاه امام صادق «عليه السلام»، در ذيل آيه: «وَ إذ قَالَ لُقمَانُ لإبنِهِ وَ هُوَ يَعِظُهُ يَا بُنَىَّ لَا تُشرِک بِاللّهِ إنَّ الشِّرکَ لَظُلمٌ عَظِيمٌ» فرمود: لقمان، پسرش «باثار» را وقتى اندرز مى داد، آن قدر کلماتش نافذ بود که فرزندش در نهايت درجه تأثّر قرار مى گرفت. اى حمّاد! از جمله مواعظى که به فرزندش کرد، يکى اين بود که: اى پسرم! تو از آن روزى که به دنیا افتادى، پشت به دنيا و رو به آخرت کردى، و خانه اى که دارى به طرف آن مى روى، نزديکتر به تو است، از خانه اى که از آن دور مى شوى. پسرم! همواره با علما بنشين، و با دو زانوى خود مزاحمشان شو، ولى با آنان مجادله مکن، که اگر چنين کنى، از تعليم تو دريغ مى ورزند، و از دنيا به قدر بلاغ و رفع حاجت بگير، و يکباره ترک آن مگوى، و گرنه سربار جامعه خواهى شد. و در دنيا آن چنان داخل مشو که به آخرتت ضرر رساند. آن قدر روزه بگير که از شهوتت جلوگيرى کند، و آن قدر روزه مگير که از نماز بازت دارد. زيرا نماز نزد خدا محبوبتر از روزه است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۳۳۴ پسرم! دنيا دريايى است عميق، که دانشمندانى بسيار در آن هلاک شدند. و چون چنين است، تو کشتى خود را در اين دريا از «ايمان» بساز، و بادبان آن را از «توکل» قرار ده، و آذوقه اى از «تقواى» خدا در آن ذخيره کن. اگر نجات يافتى، به رحمت خدا يافته اى و اگر هلاک شدى، به گناهانت شده اى. پسرم! اگر طفل صغيرى را در کودکى ادب کنى، تو را در بزرگى سود مى رساند و تو از آن بهرمند شوى، و معلوم است کسى که براى ادب ارزشى قائل است، نسبت به آن اهتمام مى ورزد، و کسى که بدان اهتمام بورزد، نخست راه به کار بستنش را مى آموزد و کسى که مى خواهد راه تأديب را بياموزد، سعى و کوشش بسيار مى شود. و کسى که سعى و کوشش را در طلب آن بسيار کرد، قدم قدم، به نفع آن بر مى خورد، و آن را عادت خود قرار مى دهد. آرى، خواهى ديد که تو خود جانشين گذشتگان خود شده اى، و از جانشين خودت سود مى برى، و هر صاحب رغبتى به تو اميد مى بندد، که از ادبت چيزى بياموزد، و هر ترسنده اى از صولتت، هراسناک مى شود. زنهار، که به خاطر به دست آوردن و طلب غير علم و ادب، در طلب ادب دچار کسالت نشوى. و اگر در امر دنيا شکست خوردى، زنهار که در امر آخرت مغلوب نشوى. و بدان که اگر طلب علم از تو فوت شود، در امر آخرتت شکست خورده اى، و در روزها و شب ها و ساعت هايت بهره اى بگذار براى طلب علم. براى اين که عمر گرانمايه را هيچ چيز چون ترک علم ضايع نمى کند. و مبادا که هرگز با اشخاص لجوج در افتى، و هرگز با مردى فقيه جدال مکن، و هرگز با صاحب سلطنتى دشمنى مورز، و با هيچ ستمگرى سازگارى و دوستى مکن، و با هيچ فاسقى برادرى مورز، و با هيچ متهمى رفاقت مکن، و علم خود را مانند پولت گنجينه کن، و به هر کس و ناکس عرضه مدار. پسرم! از خداى عزوجل، آن چنان بترس که اگر در قيامت، نيکی هاى همه نيکان جن و انس را داشته باشى، باز ترس آن داشته باشى که عذابت کند، و از خدا اميد رحمت داشته باش، آن چنان که اگر در روز قيامت، تمامى گناهان جن و انس را داشته باشى، باز احتمال و اميد اين که خدا تو را بيامرزد، داشته باشى. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۳۳۵ پسرش به او گفت: پدر جان! چطور چنين چيزى ممکن است، که در عين داشتن چنان خوفى، اين چنين اميدى هم داشته باشم، و اين دو حالت متضاد، در يک دل چگونه جمع مى شود؟ لقمان گفت: پسرم! اگر قلب مؤمن را بيرون آرند، در آن دو نور يافت مى شود. نورى براى خوف، و نورى براى رجاء. و اگر آن دو را با مقياسى بسنجند، برابر هم اند. هيچ يک از ديگرى، حتى به سنگينى يک ذره بيشتر نيست، و کسى که به خدا ايمان دارد، به گفته او نيز ايمان دارد، و کسى که به گفته او ايمان داشته باشد، به فرمان او عمل مى کند، و کسى که به فرمان او عمل نکند، گفتار او را تصديق نکرده. پس اين حالات دل، هر يک گواه ديگرى است. پس کسى که به راستى، به خدا ایمان داشته باشد، براى خدا عمل را خالص و خيرخواهانه انجام مى دهد، و کسى که براى خدا عمل را خالص و خيرخواهانه انجام دهد، به راستى ايمان به خدا دارد، و کسى که خدا را اطاعت مى کند، از او هراسناک نيز هست. و کسى که از خدا هراسناک باشد، او را دوست هم دارد، و کسى که او را دوست بدارد، اوامرش را پيروى مى کند، و کسى که پيرو اوامر خدا باشد، مستوجب بهشت و رضوان او مى شود، و کسى که پيروى خشنودى خدا نکند، از غضب او هيچ باکى ندارد، و پناه مى بريم به خدا از غضب او. پسرم! به دنيا رکون و اعتماد مکن، و دلت را بدان مشغول مدار. چون خداى تعالى، هيچ خلقى را خوارتر از دنيا نيافريده. آيا نمى بينى که نعيم دنيا را مزد و پاداش مطيعان نکرده، و آيا نمى بينى که بلاى دنيا را عقوبت گنهکاران قرار نداده؟ و در کتاب قرب الاسناد، هارون، از ابن صدقه، از جعفر بن محمد، از پدرش «عليهم السلام» روايت کرده که فرمود: شخصى از لقمان پرسيد: آن، چه دستورى است که جامع همه حکمت هاى تو باشد؟ گفت: اين که خود را درباره چيزى که برايم ضمانت کرده اند، به زحمت نيندازم، و آنچه را که به خود من واگذار نموده اند، ضايع نکنم. (يعنى عمر خود را صرف رزقى که ضامن آن شده اند، نسازم، و درباره سعادت آخرتم، که به خود من واگذار نموده اند، اهمال نکنم). ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۳۳۶ و در بحار، از قصص الانبياء، به سند خود، از جابر، از امام باقر «عليه السلام» روايت کرده که فرمود: از جمله نصايحى که لقمان به فرزندش کرد، يکى اين است که: پسرم! اگر درباره مُردن شک دارى، خواب را از خودت بردار، و هرگز نمى توانى چنين کنى. و اگر درباره قيامت شک دارى، بيدارى را از خودت بردار، و هرگز نمى توانى. براى اين که اگر در اين اندرز من دقت کنى، خواهى ديد که نفس تو، به دست ديگرى اداره مى شود. و نيز خواهى دانست که خواب به منزلۀ مرگ، و بيدارى بعد از خواب، به منزلۀ بعث بعد از مردن است. و نيز فرمود: لقمان به فرزندش گفت: پسرم! زياد نزديکش مشو، که از آن دور خواهى ماند، و زياد هم دور مشو، که خوار خواهى گشت. (يعنى در طلب دنيا، ميانه رو باش). و نيز فرموده: پسرم! هر جنبنده اى مثل خود را دوست مى دارد، مگر فرزند آدم، که هم افق خود را - در مزيتى از مزايا - دوست نمى دارد. و متاعى که دارى، نزد خواهان آن عرضه بدار، (و گرنه بازارش کساد خواهد شد). همان طور که بين گرگ و گوسفند هرگز دوستى برقرار نمى گردد، همچنين بين نيکوکار و فاجر دوستى برقرار نمى شود. (پسرم)! هر که با قير سر و کار پيدا کند، سرانجام به قير آلوده مى شود. آميزش با فاجران نيز، چنين است، عاقبت از او ياد مى گيرد. (چون نفس انسان، خوپذير است). (پسرم)! هر کس سر و کله زدن و مجادله را دوست بدارد، عاقبت زبانش به فحاشى باز خواهد شد، و هر کس به جايى ناباب قدم نهد، عاقبت متهم مى شود. و کسى که با بدان همنشينى کند، سالم نمى ماند. و کسى که اختيار زبان خود را در کف ندارد، سرانجام پشيمان مى شود. و نيز در اندرز فرزندش فرمود: پسرم! صد دوست بگير، ولى يک دشمن مگير. پسرم! وظيفه اى نسبت به «خلّاق» خود دارى، و وظيفه اى نسبت به «خلقت». اما خلّاق تو، همان دين تو است، و خلق تو، عبارت است از طرز رفتارت در بين مردم. پس مراقب باش خلقت را مبغوض و منفور مردم مسازى و به همين منظور، محاسن اخلاق را ياد بگير. پسرم! بنده اخيار باش، ولى فرزند اشرار مباش. فرزندم! امانت را بپرداز، تا دنيا و آخرتت سالم بماند. و امين باش، که خدا خائنان را دوست ندارد. پسرم! اين طور مباش که به مردم نشان دهى که از خدا مى ترسى، و در قلب بى پرواى از او باشى. و در کافى، به سند خود، از يحيى بن عقبة ازدرى، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که گفت: از جمله مواعظى که لقمان به فرزندش کرد، اين بود که: پسرم! مردم قبل از زمان تو، براى فرزندان خود جمع کردند، و الآن تو مى بينى که نه آنچه جمع کرده بودند، مانده است، و نه آن فرزندان که برايشان جمع کردند. آخر، مگر نه اين است که تو بنده اى اجير هستى، که مأمور شده اى کارى را انجام دهى، و وعده ات دادند که در مقابل مزدت بدهند؟ پس عملت را مستوفى و کامل انجام بده، تا اجرت را کامل دهند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۳۳۷ و در اين دنيا، چون گوسفندى مباش که در زراعتى سبز و خرم بيفتد و بچرد، تا چاق شود. چون آن حيوان، هرچه زودتر چاق شود، به کارد قصاب نزديکتر شده است، وليکن دنيا را به منزله پلى بگير، که بر روى نهرى زده باشند، که تو از آن بگذرى و رهايش کنى، و ديگر تا ابد به سوى آن برنگردى. پس بايد آن را خراب کنى، نه اين که تعمير نمايى. چون تو مأمور به تعمير آن نيستى. و نيز بدان که تو به زودى و در فردايى نزديک، وقتى پيش خداى عزوجل بايستى، از چهار چيز بازخواست خواهى شد: از «جوانى» ات، که در چه راهى تباه کردى، و از «عمرت»، که در چه فانى اش ساختى. و از «مالت»، که از کجا آوردى و در کجا مصرف نمودى. پس خود را آماده کن و جوابى مهيا بساز. و از آنچه از دنيا از کفت رفته، غم مخور. چون اندک دنيا، دوام و بقاء ندارد، و بسيارش از گزند بلاء ايمن نيست. پس حواست را جمع کن، و سخت در کار خويش بکوش، و پرده از روى خود کنار زن، و متعرض رحمت پروردگارت شو. و در دلت همواره توبه را تجديد کن، و در زمان فراغتت، در عمل شتاب کن، قبل از آن که مرض ها و بلاها، به سوى تو روى آورند، و قبل از آن که ايامت به سر آيد و مرگ بين تو و خواسته هايت حائل شود. و در بحار، از قصص نقل کرده که به سند خود، از حمّاد، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که گفت: لقمان به پسرش گفت: پسر جان! زنهار از کسالت و بدخُلقى و کم صبرى، که با داشتن اين چند عيب، هيچ دوستى با تو دوام نمى آورد. و همواره در امور خود ملازم وقار و سکينت باش، و نفس خود را بر تحمل زحمات برادران صابر کن، و با همه مردم خوش خلق باش. پسرم! اگر مال دنيايى نداشتى که با آن صله رحم کنى، و بر برادران تفضل نمايى، حُسن خلق و روى خوش داشته باش. چون کسى که حُسن خلق دارد، اخيار او را دوست مى دارند، و فجار از او دورى مى نمايند. پسر جان! به آنچه خدا قسمت تو کرده، قانع باش تا زندگى تو با صفا شود. پس اگر خواستى عزت دنيا برايت جمع شود، طمعت را از آنچه در دست مردم است، ببر. چون انبياء و صديقين، اگر رسيدند به آنچه که رسيدند، به سبب قطع طمعشان بود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۳۳۸ مؤلف: اخبار در مواعظ لقمان، بسيار زياد است، ما به منظور اختصار، به همين مقدار اکتفاء کرديم. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۳۳۹ آيات ۲۰ - ۳۴ سوره لقمان أَلَمْ تَرَوْا أَنَّ اللَّهَ سخَّرَ لَکُم مَّا فى السَّمَاوَاتِ وَ مَا فى الاَرْضِ وَ أَسبَغَ عَلَيْکُمْ نِعَمَهُ ظاهِرَةً وَ بَاطِنَةً وَ مِنَ النَّاسِ مَن يُجَادِلُ فى اللَّهِ بِغَيرِ عِلْمٍ وَ لا هُدًى وَ لا کِتَابٍ مُّنِيرٍ(۲۰) وَ إِذَا قِيلَ لهَُمُ اتَّبِعُوا مَا أَنزَلَ اللَّهُ قَالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مَا وَجَدْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا أَوَ لَوْ کانَ الشَّيْطانُ يَدْعُوهُمْ إِلى عَذَابِ السَّعِيرِ(۲۱) وَ مَن يُسلِمْ وَجْهَهُ إِلى اللَّهِ وَ هُوَ محْسِنٌ فَقَدِ استَمْسک بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَى وَ إِلى اللَّهِ عَاقِبَةُ الاُمُورِ(۲۲) وَ مَن کَفَرَ فَلا يَحْزُنک کُفْرُهُ إِلَيْنَا مَرْجِعُهُمْ فَنُنَبِّئُهُم بِمَا عَمِلُوا إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصدُورِ(۲۳) نُمَتِّعُهُمْ قَلِيلاً ثمَّ نَضطَرُّهُمْ إِلى عَذَابٍ غَلِيظٍ(۲۴) وَ لَئن سأَلْتَهُم مَّنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَ الاَرْض لَيَقُولُنَّ اللَّهُ قُلِ الحَْمْدُ للَّهِ بَلْ أَکثرُهُمْ لا يَعْلَمُونَ(۲۵) للَّهِ مَا فى السَّمَاوَاتِ وَ الاَرْضِ إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْغَنىُّ الحَْمِيدُ(۲۶) وَ لَوْ أَنَّمَا فى الاَرْضِ مِن شجَرَةٍ أَقْلَامٌ وَ الْبَحْرُ يَمُدُّهُ مِن بَعْدِهِ سبْعَةُ أَبحُرٍ مَّا نَفِدَت کلِمَاتُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَکِيمٌ(۲۷) مَّا خَلْقُکُمْ وَ لا بَعْثُکُمْ إِلّا کنَفْسٍ وَاحِدَةٍ إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ(۲۸) أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُولِجُ الَّيْلَ فى النَّهَارِ وَ يُولِجُ النَّهَارَ فى الَّيْلِ وَ سَخَّرَ الشمْسَ وَ الْقَمَرَ کُلٌّ يَجْرِى إِلى أَجَلٍ مُّسمًّى وَ أَنَّ اللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ(۲۹) ذَلِک بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ وَ أَنَّ مَا يَدْعُونَ مِن دُونِهِ الْبَاطِلُ وَ أَنَّ اللَّهَ هُوَ الْعَلىُّ الْکبِيرُ(۳۰) أَلَمْ تَرَ أَنَّ الْفُلْک تَجْرِى فى الْبَحْرِ بِنِعْمَتِ اللَّهِ لِيُرِيَکُم مِّنْ آيَاتِهِ إِنَّ فى ذَلِک لآيَاتٍ لِّکُلِّ صَبَّارٍ شکُورٍ(۳۱) وَ إِذَا غَشِيهُم مَّوْجٌ کالظُّلَلِ دَعَوُا اللَّهَ مخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ فَلَمَّا نجَّاهُمْ إِلى الْبرِّ فَمِنْهُم مُّقْتَصِدٌ وَ مَا يجْحَدُ بِآيَاتِنَا إِلّا کُلُّ خَتَّارٍ کَفُورٍ(۳۲) يَا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّکُمْ وَ اخْشوْا يَوْماً لا يَجْزِى وَالِدٌ عَن وَلَدِهِ وَ لا مَوْلُودٌ هُوَ جَازٍ عَن وَالِدِهِ شيْئاً إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقُّ فَلا تَغُرَّنَّکُمُ الْحَيَوةُ الدُّنْيَا وَ لا يَغُرَّنَّکُم بِاللَّهِ الْغَرُورُ(۳۳) إِنَّ اللَّهَ عِندَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَ يُنزِّلُ الْغَيْث وَ يَعْلَمُ مَا فى الاَرْحَامِ وَ مَا تَدْرِى نَفْسٌ مَّا ذَا تَکسِب غَدًا وَ مَا تَدْرِى نَفْسٌ بِأَىِّ أَرْضٍ تَمُوتُ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ(۳۴) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۳۴۰ «ترجمه آیات» مگر نمى بينيد که خدا هر چه را که در آسمان ها و زمين هست، رام شما کرد؟ و نعمت هاى خويش را آشکارا و نهان بر شما کامل نمود؟ (و باز) بعضى از مردم بدون علم و هدايت و کتاب، درباره خدا مجادله مى کنند. (۲۰) و چون به آن ها گفته شود: چيزى را که خدا نازل کرده، پيروى کنيد، گويند: (نه)، تنها آيينى را که پدران خود را بر آن يافته ايم، پيروى مى کنيم، حتى اگر شيطان (در نتيجه پيروى از پدرانشان) به سوى عذاب سوزان دعوتشان کند، باز هم آنان را پيروى مى کنند؟ (۲۱) هر کس توجه بى شائبه خويش را سوى خدا کند، و نيکوکار باشد، به دستاويز محکمى چنگ زده، و عاقبت کارها سوى خدا است. (۲۲) و هر که انکار کند، انکارش تو را محزون نکند، چون بازگشتشان سوى من است، و ما از اعمالشان خبرشان مى دهيم، که خدا مکنون سينه ها را مى داند. (۲۳) اندکى برخوردارشان کنيم، و سپس به سوى عذابى سختشان بکشيم. (۲۴) اگر از آنان بپرسى آسمان ها و زمين را کى آفريده؟ گويند: خدا، بگو پس ستايش هم خاص خداست، ولى بيشترشان نمى دانند. (۲۵) هر چه در آسمان ها و زمين هست، از خدا است، و خدا همو، بى نياز و ستوده است. (۲۶) اگر آنچه در زمين درخت هست، قلم باشد، و دريا، به کمک آن دريا، هفت درياى ديگر مرکب، کلمات خدا تمام نشود، که خدا نيرومند و حکيم است. (۲۷) خلق کردن شما، و از نو زنده کردنتان جز به مانند خلق کردن يک تن نيست، چون خدا شنوا و بينا است. (۲۸) مگر نمى بينى که خدا شب را به روز مى برد، و روز را به شب مى برد، و آفتاب و ماه را به خدمت گرفته، که هر يک به مدتى معين روان است، و خدا از اعمالى که مى کنيد، آگاه است. (۲۹) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۳۴۱ چنين است، چون خدا حق است، و آنچه سواى او مى خوانند، باطل است، و خدا والاى بزرگ است. (۳۰) مگر نمى بينى که به نعمت خدا کشتى به دريا روان است، تا آيه هاى خويش به شما بنماياند؟ که در اين براى همه صبر پيشگان سپاسگزار، عبرت هاست. (۳۱) و چون موجى بمانند کوه ها، آنان را فرا گيرد، خدا را بخوانند، و دين را خاص او کنند، و چون به خشکيشان برد، تنها بعضى شان معتدل اند، و آيه هاى ما را جز عهدشکنان کفران پيشه انکار نمى کنند. (۳۲) اى مردم! از پروردگارتان بترسيد، و از روزى که پدر براى فرزندش کارى نسازد، و فرزند به هيچ وجه کارساز پدر خود نشود، بيمناک باشيد، که وعده خدا حق است، زندگى اين دنيا فريبتان ندهد، و شيطان فريبنده، در کار خدا به فريبتان نکشد. (۳۳) به درستى علم رستاخيز پيش خدا است، که باران فرود آورد، و آنچه را در رحم ها است بداند، کسى نمى داند که فردا چه مى کند و کسى نمى داند که در کدام سرزمين مى ميرد، اما خدا دانا و آگاه است. (۳۴) «بیان آیات» در اين آيات، به ماقبل داستان لقمان برگشته، که آيات وحدانيت خدا و نداشتن شريک، و ادله آن را ذکر نمود، و بدين جا منتهى شد، که فرمود: «هَذَا خَلقُ اللهِ فَأرُونِى مَا ذَا خَلَقَ الَّذِينَ مِن دُونِهِ بَل الظَّالِمُونَ فِى ضَلَالٍ مُبِين». «أَ لَمْ تَرَوْا أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَکُم مَّا فى السَّمَاوَاتِ وَ مَا فى الاَرْضِ وَ أَسبَغَ عَلَيْکُمْ نِعَمَهُ ظاهِرَةً وَ بَاطِنَةً»: از اين جا به ماقبل داستان لقمان رجوع شده، و همين خود دليل است بر اين که خطاب (آيا نمى بينيد) به مشرکان است، هر چند که ذيل آيه اشعار دارد بر عموميت خطاب. بنابراين، صدر آيه تتمه کلام رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، و متصل است به جملۀ «هَذَا خَلقُ الله فَأرُونِى مَا ذَا خَلَقَ الَّذِينَ مِن دُونِهِ»، و ديگر التفاتى در جمله «ألَم تَرَوا» نيست. و بنابر تقديرى که آيه مورد بحث جزو کلام خداى تعالى باشد، آن وقت در جمله «ألَم تَرَوا»، التفاتى از سياق غيبت در جمله «بَلِ الظَّالِمُونَ فِى ضَلَالٍ مُبِين»، به سياق خطاب، به کار رفته است، و التفات در مثل اين گونه موارد از باب شدت يافتن و جد گوينده، و عصبانيتش از جهل شنوندگان، و اصرارشان بر گمراهى است، که هيچ راهنمايى سودى به ايشان نمى بخشد، و هيچ اشارتى در حالشان مؤثر واقع نمى شود. به همين جهت با اين که تاکنون در سياق غيبت حرف مى زد، ناگهان روى سخن به خود شنوندگان نموده، آنچه که در معرض ديد و شنوايى ايشان است به رُخشان مى کشد، بلکه از خواب خرگوشى خود بيدار گشته، و از غفلت به در آيند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۳۴۲ و به هر حال، چه اين که بنا به گفته ما جملۀ «ألَم تَرَوا» متصل به جملۀ «فَأرُونِى» باشد، و التفاتى در کار نباشد، و چه به گفته ديگران، عطف و متصل به جمله «بَل الظَّالِمُون» باشد، و التفاتى از غيبت به خطاب در آن شده باشد. مراد از تسخیر آسمان ها و زمین، برای انسان مراد از تسخير آسمان ها و زمين براى انسان، انسانى که آسمان و زمين را مى بيند، آن نظام و ارتباطى است که در اجزاى عالَم مشاهده مى کنيم، و مى بينيم که چگونه سراپاى عالَم را در تحت نظامى عام اداره نموده، و انسان را که اشراف اجزاى اين عالَم محسوس است، شعور و اراده اش را درست کرده و تدبير مى کند. پس مى فهميم که خداى تعالى، سراپاى عالَم را مسخر و محکوم اين نظام کرده، تا انسان که شريف ترين اجزاى آن است، پديد آيد و به کمال برسد. کلمۀ «تسخير»، به معناى وادار کردن فاعل به فعلش مى باشد، به طوری که فاعل، فعل خود را به اراده خود انجام ندهد، بلکه به اراده تسخير کننده انجام دهد، همان طور که نويسنده، قلم را وادار مى کند تا به اراده او بنويسد، و مخدوم و مولى، بنده و خدمتگزار خود را وادار مى کند، تا مطابق دستور و خواست او عمل را انجام دهد، و اسباب مؤثر در عالَم هرچه باشد، با سببيتى که هر يک مخصوص به خود دارد، آن کارى را انجام مى دهد که خدا مى خواهد، و خدا از مجموع آن ها، نظامى را مى خواهد که با آن عالَم انسانى را تدبير کند، و حوائج او را بر آورد. از آنچه گذشت، معلوم شد که «لام» در کلمه «لَکُم»، لام تعليل غايى است، و معناى آن «به خاطر شما» است، و در نتيجه تسخير کننده اين اسباب خدا خواهد بود، نه انسان. به خلاف اين که «لام» را براى ملک بگيريم، که در آن صورت تسخير کننده انسان خواهد بود، ولى با مشيت خداى تعالى، همچنان که بعضى احتمال آن را داده اند، و پيشرفت انسان ها در مرور زمان، و به خدمت گرفتن اجزاى عالَم را در بيشتر مقاصدش، شاهد گفته خود گرفته اند، وليکن اين احتمال با جمله «ألَم تَرَوا» نمى سازد. چون اگر تسخير کننده خود انسان بود، مسخر خود را مى ديد، و ديگر حاجت به اين سؤال نبود. «وَ أسبَغَ عَلَيکُم نِعَمَهُ ظَاهِرَةً وَ بَاطِنَةً» - کلمۀ «إسباغ» به معناى سنگ تمام گذاشتن، و نيز توسعه دادن است، و معناى جمله اين است که: «نعمت هاى ظاهرى و باطنى را بر شما تمام کرد، و توسعه داد». کلمۀ «نِعَم»، جمع نعمت است، و «نعمت» در اصل لغت، به معناى بناى نوع بوده، ولى استعمالش در هر چيزى که سازگار آدمى است، و انسان از آن لذت مى برد، غلبه کرده است، و بيشتر در اين امور استعمال مى شود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۳۴۳ و مراد از نعمت هاى ظاهرى، بنابر اين که خطاب در آيه به مشرکان باشد، حواس ظاهرى، از گوش چشم و اعضاى بدن، و نيز سلامتى و عافيت و رزق طيب و گوارا، و مراد از نعمت هاى باطنى، نعمت هاى غايب از حس است، مانند شعور و اراده و عقل. و اما بنا بر اين که خطاب به عموم انسان ها باشد، مراد از نعمت هاى ظاهرى، آن نعمت هاى ظاهرى مذکور به اضافه دين خواهد بود. چون دين نيز از نعمت هاى محسوسى است که امور دنيا و آخرت مردم را نظام مى بخشد. و مراد از نعمت هاى باطنى، باز همان نعمت هاى باطنى مذکور خواهد بود، به اضافه مقامات معنوى که تنها از راه اخلاص در عمل حاصل مى گردد. نکوهش از مجادلۀ بدون علم و از روى تقليد، در باره خدا «وَ مِنَ النَّاسِ مَن يُجَادِلُ فى اللَّهِ بِغَيرِ عِلْمٍ وَ لا هُدًى وَ لا کِتَابٍ مُّنِيرٍ»: در اين آيه، به سياق سابق برگشت شده، که خطاب را متوجه شخص رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» مى کرد، و کلمۀ «مجادله»، به معناى بحث و مناظره، به منظور غلبه يافتن بر خصم است، و مقابله اى که بين «علم» و «هُدى» و «کتاب» انداخته، اشاره دارد به اين که مراد از «علم»، آن حجت هاى عقلى است که با تحصيل و اکتساب به دست مى آيد. و مراد از «هدايت»، آن حقايقى است که خدا از طريق وحى و يا الهام، به دل انسان افاضه مى کند. و مراد از «کتاب»، کتاب هاى آسمانى است که از طريق وحى و نبوت، به خدا منتهى و مستند مى شود. و به همين جهت که مستند به اوست، آن را «مُنِير» و روشنگر توصيف کرد. و اين سه طريق از طرق علم است، که چهارمى برايش نيست. بنابراين، معناى آيه اين مى شود که: بعضى از مردم بدون هيچ يک از اين سه علم، در وحدانيت خدا از حيث ربوبيت و الوهيت، مجادله مى کنند، و هيچ حجت قابل اعتمادى ندارند. تنها و تنها مدرکشان، تقليد است. «وَ إِذَا قِيلَ لهَُمُ اتَّبِعُوا مَا أَنزَلَ اللَّهُ قَالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مَا وَجَدْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا...»: ضميرهاى جمع، همه به کلمۀ «مَن» بر مى گردد، که از لحاظ معنا، جمع است، همچنان که ضمير مفرد در آيه قبلى نيز، به «مَن» بر مى گشت از لحاظ لفظش، که مفرد است. و اگر در جملۀ «وَ إذَا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مَا أنزَلَ اللهُ» فرمود: «پيروى کنيد آنچه را که خدا نازل کرده»، با اين که مى توانست بفرمايد: «پيروى کنيد کتاب و يا قرآن را»، براى اين است که اشاره کند به اين که دعوت رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، داراى حجت و برهان است، نه صرف زورگويى و ادعا. براى اين که نزول اين کتاب، مؤيد به حجت نبوت است. پس گويا فرموده: «وقتى دعوت مى شوند به سوى توحيد، توحيدى که کتاب بر آن دلالت دارد، کتابى که نزولش از ناحيه خدا قطعى است. در پاسخ چنين و چنان مى گويند». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۳۴۴ و به عبارتى ديگر، وقتى حقايق و معارف را با دليل در اختيار آنان قرار مى دهند، ايشان در مقابل، با تحکم و زور جواب مى دهند، بدون اين که هيچ حجتى بر گفتار خود ارائه دهند، و آن، اين است که مى گويند: ما پدران خود را بر کيش شرک يافتيم، و ايشان را پيروى مى کنيم. «أوَ لَو کَانَ الشَّيطَانُ يَدعُوهُم إلَى عَذَابِ السَّعِير» - يعنى: آيا پدران خود را پيروى مى کنند، حتى در صورتى که شيطان ايشان را به وسيله اين پيروى، به سوى عذاب آتش دعوت کرده باشد؟ بنابراين، استفهام در آيه انکارى، و کلمۀ «لَو» وُصليه و عطف بر محذوف خواهد بود. و تقدير آن چنين مى شود: «أيَتَّبِعُونَهُم لَو لَم يَدعُوهُمُ الشَّيطَانُ وَ لَو دَعَاهُم»؟ يعنى: آيا پدران خود را پيروى مى کنند، چه در صورتى که شيطان ايشان را دعوت نکرده باشد، و چه در صورتى که دعوت کرده باشد؟ و حاصل کلام اين مى شود که: پيروى وقتى نيکو و بجاست، که پيروى شدگان بر حق بوده باشند، و اما اگر خود آنان بر باطل بوده باشند، و پيروى آنان، پيروان را به شقاوت و عذاب سعير بکشاند، ديگر اين پيروى به جا و صحيح نيست. چون پيروى در پرستش غير از خدا است، و کسى غير از خدا، قابل پرستش نيست. «وَ مَن يُسلِمْ وَجْهَهُ إِلى اللَّهِ وَ هُوَ محْسِنٌ فَقَدِ استَمْسک بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَى وَ إِلى اللَّهِ عَاقِبَةُ الاُمُورِ»: اين جمله، استينافى است و احتمال هم دارد که حال از مفعول «يَدعُوهُم» باشد، و در معناى جمله حاليه ضميرى به ايشان برگردد، که در اين صورت، معناى آيه و ماقبلش اين است که: آيا حتى اگر شيطان ايشان را دعوت به فلان و فلان کرده باشد، در حالي که هر کس محسن باشد و روى خود به سوى خدا تسلیم کرده باشد، نجات يافته، و رستگار است، و نيز در حالى که عاقبت امور به سوى خدا راجع است، پس واجب مى شود که همو معبود باشد. و «اسلام وجه» به سوى خدا، به معناى تسليم آن براى اوست. به اين معنا که انسان با همه وجودش، رو به خدا کند و او را پرستش نمايد، و از ماسواى او اعراض کند. و کلمۀ «مُحسِن»، اسم فاعل از مصدر احسان است، و احسان به معناى به جا آوردن اعمال صالح است، با داشتن يقين به آخرت. همچنان که در اول سوره که مى فرمايد: «هُدًى وَ رَحمَةً لِلمُحسِنِين»، خودش محسنين را به اين معنا تفسير کرده، فرموده: «اَّلذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَوة وَ يُؤتُونَ الزَّکَوةَ وَ هُم بِالآخِرَةِ هُم يُوقِنُون: کسانى که نماز مى خوانند و زکات مى دهند، و در حالى که به آخرت يقين دارند». و کلمۀ «عُروَةُ الوُثقَى»، به معناى دستاويزى است که قابل جدا شدن نباشد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۳۴۵ و معناى آيه اين است که: هر کس خود را يگانه بداند، و با يقين به معاد عمل صالح انجام دهد، او اهل نجات است، و سرانجام هلاک نخواهد شد. چون سرانجامش به سوى خدا است، و همو، وعدۀ نجات و رستگاری اش داده است. از اين بيان روشن مى شود که جملۀ «وَ إلَى اللهِ عَاقِبَةُ الأُمُور»، در مقام تعليل جملۀ «فَقَد استَمسَکَ بِالعُروَةِ الوُثقَی» مى باشد. چون اين جمله (دستاويز محکم)، استعاره تمثيلى، از نجات و رستگارى است، مى گويد براى اين به چنين دستاويزى چنگ زده، که منتهى به خدايى است، که وعده چنين نجات و فلاحى را داده است. «وَ مَن کَفَرَ فَلا يَحْزُنک کُفْرُهُ ... إِلى عَذَابٍ غَلِيظٍ»: اين آيه، رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» را تسليت مى دهد و دلخوش مى کند، تا اندوه بر او چيره نشود، به اين که بالاخره روزى به سوى خدا بر مى گردند، و خدا به آنچه مى کرده اند، آگاهشان مى کند. يعنى حقيقت اعمالشان و آثار سوء آن، که همان آتش است، برايشان هويدا مى گردد. «نُمَتِّعُهُم قَلِيلاً ثُمَّ نَضطَرُّهُم إلَى عَذَابٍ غَلِيظ» - در اين جمله با بيانى ديگر، از حقيقت حال کفار پرده بردارى مى کند. چون در جملۀ «إلَينَا مَرجِعُهُم فَنُنَبِّئُهُم بِمَا عَمِلُوا» چه بسا توهم گردد، مادامى که در دنيا و متنعم به نعمت هاى آن هستند، دست خدا به ايشان نمى رسد، و از قدرت خدا خارج اند. بله بعد از آن که مُردند يا مبعوث شدند، آن وقت داخل در قدرت خدا مى شوند، و خدا با عذاب خود، از ايشان انتقام مى گيرد. لذا اين جمله، اين توهم را دفع نموده و مى فهماند که کفار در دنيا نيز، حتى يک لحظه از تدبير خدا خارج نيستند، و اگر با متاع اندک دنيا بهره مندشان مى کند، چيزى نخواهد گذشت که مضطر و ناچارشان مى کند، تا با پاى خود به سوى عذابى غليظ روان شوند. پس به هر حال مغلوب و مقهورند، و دائما امر آنان، به دست خدا است و نمى توانند خدا را به ستوه آورند. نه در حال بهره مندی شان، و نه در غير آن حال. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۳۴۶ «وَ لَئن سأَلْتَهُم مَّنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَ الاَرْض لَيَقُولُنَّ اللَّهُ قُلِ الحَْمْدُ للَّهِ بَلْ أَکثرُهُمْ لا يَعْلَمُونَ»: اين آيه، اشاره است به اين که کفار نيز مانند عموم بشر مفطور بر توحيد، و به آن معترف اند، اعتراف ناخودآگاه. براى اين که اگر از ايشان سؤال شود چه کسى آسمان ها و زمين را آفريده؟ اعتراف خواهند کرد به اين که خدا - عزّ اسمه - آن را آفريده. و وقتى آفريدگار آن ها خدا باشد، پس مدبّر آن ها نيز، همو خواهد بود. چون تدبير جدا از خلقت نيست. و وقتى خالق و مدبّر عالَم، خدا باشد، و آن منعمى که نعمت ها را قبض و بسط مى دهد، به يکى تنگ مى گيرد، و به ديگرى، توسعه مى دهد. و نيز آن کسى که همه ترس ها و اميدها از او و به او است، پس معبود هم، همو است، و شريکى برايش نيست. پس ناخودآگاه به وحدانيت خدا اعتراف دارند. لذا به رسول گرامى خود «صلى الله عليه و آله و سلم» دستور مى دهد، تا خدا را بر اين اعتراف ناخودآگاهشان حمد گويد. مى فرمايد: «قُلِ الحَمدُ لِلّهِ». آنگاه به اين معنا اشاره مى کند که اکثر آنان، معناى اعتراف خود را - که خدا خالق است - و لوازم اين اعتراف را نمى دانند. «بَل أکثَرُهُم لَا يَعلَمُونَ». بله اندکى از ايشان اين معنا را مى دانند، وليکن آن ها هم در برابر حق خضوع ندارند، و آن را دانسته و با يقين بدان انکار مى کنند. همچنان که در جاى ديگر، درباره اين طائفه فرموده: «وَ جَحَدُوا بِهَا وَ استَيقَنَتهَا أنفُسُهُم». رده:تفسیر المیزان