تفسیر المیزان

ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۳۷۶ پيامبر «ص»، پيش از ديگران، مکلّف به اسلام و عبادت مخلصانه است «قُلْ إِنّى أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ اللَّهَ مُخْلِصاً لَّهُ الدِّينَ ... أَوَّلَ الْمُسلِمِينَ»: اين آيه، به نحوى به اول سوره برگشت کرده، که مى فرمود: «إنّا أنزَلنَا إلَيکَ الکِتَابَ بِالحَقّ فَاعبُدِ اللّهَ مُخلِصاً لَهُ الدّين»، و منظور از آن، اين است که کفار را به کلّى از اين که آن جناب انعطافى به خرج دهد، مأيوس کند، تا ديگر طمعى به او نکنند و سخنى از ترک دعوت و سازگارى با شرک ورزيدن او به ميان نياورند. و اين معنا، در اول سوره «ص» و نيز در آياتى ديگر، خاطرنشان شده است. پس گويا در آيه مورد بحث مى خواهد بفرمايد: به ايشان بگو آنچه من بر شما تلاوت کردم که بايد خدا را بپرستم و دين خدا را خالص کنم، هرچند خطاب در آن متوجه من است، وليکن بايد متوجه باشيد که اين صرف دعوت نيست که من فقط شنونده اى باشم و مأمور باشم که خطاب خدا را به شما برسانم، و خودم هيچ وظيفه اى ديگر نداشته باشم، بلکه من نيز مانند يک يک شما، مأمورم او را عبادت نموده، دين را براى او خالص سازم. باز تکليف من به همين جا خاتمه نمى يابد، بلکه مأمورم که قبل از همۀ شما، در برابر آنچه بر من نازل شده، تسليم باشم. و به همين جهت، قبل از همۀ شما، من تسليم شده ام، و اينک بعد از تسليم شدن خودم، به شما ابلاغ مى کنم. آرى، من از پروردگارم مى ترسم و او را به اخلاص مى پرستم، و به او ايمان آورده ام. چه اين که شما ايمان بياوريد و يا نياوريد. پس ديگر طمعى به من نداشته باشيد. پس اين که فرمود: «قُل إنّى أُمِرتُ أن أعبُدَ اللّهَ مُخلِصاً لَهُ الدّين»، اشاره است به اين که آن جناب در اطاعت دستور خدا به اخلاص در دين و داشتن دين خالص، مانند ساير مردم است. و جملۀ «وَ أُمِرتُ لِأن أکُونَ أوّلَ المُسلِمِين» اشاره است به اين که در امرى که متوجه من شده، زيادتى است بر امرى که متوجه همه شده است، و آن زيادتى، عبارت از اين است که: خطاب، قبل از شما متوجه من شده، و غرض از توجه آن به من قبل از شما، اين است که من، اولين کسى باشم که تسليم اين امر شده ام و به آن ايمان آورده ام. بعضى از مفسران گفته اند: «لام» در جملۀ «لِأن أکُونَ»، لام تعليل است، و چنين معنا مى دهد: من به اين علت مأمور شده ام، که اولين مسلم هستم. بعضى ديگر گفته اند: «لام»، زايد است، همچنان که مى بينيم در آيه «قُل إنّى أُمِرتُ أن أکُونَ أوّلَ مَن أسلَم»، حرف «لام» نيامده. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۳۷۷ ولى برگشت هر دو وجه، به يک معنا است. براى اين که اولين مسلمان بودن آن جناب، عنوانى به اسلام او مى دهد، و همين عنوان، هم مى تواند غايت امر به اسلام آوردن باشد، و هم مى تواند متعلق امر باشد، و به آن امر بفرمايد. مثل اين که هم صحيح است بگوييم: «او را بزن، براى اين که ادب بشود». و هم صحيح است بگوييم: «او را با زدن، ادب کن». (که در اين مثال، تأديب که عنوان فعل است، در اولى غايت و علت واقع شده، و در دومى، خود آن متعلق امر واقع شده است). در کشاف مى گويد: در معناى اين آيه شريفه، چند وجه است: يکى اين که: «من، اولين کسى باشم که در عصر خودم و از بين قومم، اسلام آورده باشم». چون آن جناب، اولين کسى بود که با دين پدران خود مخالفت کرده، و نيز اولين کسى بوده که بت ها را رها کرده و نابود نموده است. دوم اين که: «من، اولين کسى از بين دعوت شدگان باشم که اسلام آورده». سوم اين که: «من، اولين کسى باشم که خودش را به همان چيزى که ديگران را دعوت کرده، دعوت کرده باشد، تا هم در قولم و هم در فعلم، مقتداى قومم باشم، و چون پادشاهان نباشم که مردم را به چيزى دعوت مى کنند که خود عمل نمى کنند. و اين که رفتارم، به گونه اى باشد که با اوليت در اسلام سازگار باشد، تا مردم را به سبب عمل، که همان اوليت است، رهنمون شود». وليکن خواننده عزيز متوجه است که از وجوه مزبور، آن که با سياق آيات سازگارتر است، همان وجه سوم است و آن، همان وجهى است که ما قبلا گفتيم. و البته ساير وجوه هم، از لوازم آن وجه است. «قُلْ إِنّى أَخَافُ إِنْ عَصيْتُ رَبّى عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ»: مراد از نافرمانى رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» نسبت به پروردگارش، به شهادت سياق، اين است که: با امر او به اين که دين را براى خداى اخلاص نمايد، مخالفت ورزد. و مراد از «يَوم عَظِيم»، روز قيامت است. و اين آيه، در حقيقت به منزلۀ زمينه چينى براى آيه بعدى است. «قُلِ اللَّهَ أَعْبُدُ مُخْلِصاً لَّهُ دِينى فَاعْبُدُوا مَا شِئْتُم مِّن دُونِهِ»: اين آيه تصريح دارد به اين که رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، امر پروردگار خود را اطاعت و امتثال کرده، بر خلاف آيه قبلى، که همين معنا را به طور کنايه مى رساند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۳۷۸ در اين آيه، به کلى کفار را مأيوس کرده، و براى هميشه از اين که آن جناب در برابر خواسته هايشان (که همان مخالفت با اوامر الهى است)، روى خوش نشان دهد، نوميدشان ساخته است. و اگر کلمۀ «اللّه» را که از نظر ترکيب بندى کلام، مفعول کلمۀ «أعبُدُ» است، و بايد بعد از آن آمده باشد، جلوتر آورده، براى اين است که انحصار را افاده کند، و بفهماند که من، تنها خدا را مى پرستم. و جملۀ «مُخلِصاً لَهُ دِينِى»، معناى حصر را تأکيد مى کند. و جملۀ «فَاعبُدُوا مَا شِئتُم مِن دُونِهِ»، امرى است تهديدى که مى فهماند به غير خدا، هرچه را بپرستيد، سودى به حالتان نخواهد داشت و بالاخره عذاب و وبال اعراض تان از پرستش خدا با اخلاص، گريبانتان را خواهد گرفت. و اين معنا که از مفهوم جمله مزبور استفاده مى شود، صريح در ذيل آيه است که مى فرمايد: «قُل إنّ الخَاسِرِين...». مقصود از خسران نفس و اهل، در روز قیامت «قُلْ إِنَّ الخَْاسِرِينَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنفُسهُمْ وَ أَهْلِيهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ...»: کلمه «خُسر» و «خُسران»، هر دو به معناى از دست دادن سرمايه است. يا همه اش و يا بعضى از آن. البته کلمۀ «خُسران»، رساتر از کلمۀ «خُسر» است و «خُسران نَفس»، به معناى آن است که آدمى، نفس خود را در معرض هلاکت و بدبختى قرار دهد، به طورى که استعداد کمالش از بين برود و سعادت، به کلّى از او فوت شود. «خسارت اهل» هم، به همين معنا است. در اين آيه شريفه، تعريضى است به مشرکان، که در جملۀ «فَاعبُدُوا مَا شِئتُم»، مورد خطاب واقع شده اند. گويا فرموده: شما هرچه را بپرستيد، بالاخره سرمايه نفس را از دست داده ايد. به خاطر اين که آن را با به کفر کشاندن به هلاکت رسانديد، و همچنين، اهل و خويشاوندان خود را هلاک کرديد. چون شما آنان را وادار به کفر و شرک کرديد، و اين کفر و شرک، همان «خسران حقيقى» است. «ألَا ذَلِکَ هُوَ الخُسرَانُ المُبِين» - آگاه باشيد که خسران حقيقى هم، همين استو. براى اين که خسران هاى مربوط به امور دنيا، هرچه باشد، چه مال و چه جاه، ناپايدار است. به خلاف خسران روز قيامت که پايانى ندارد. دائم و جاودان است؛ چون نه زايل مى شود و نه منقطع. علاوه بر اين، مال و يا جاه، وقتى با خسران از دست رفت، جبرانش ممکن است. چه بسا مى شود که مثل آن و يا بهتر از آن جايگزين آن گردد. به خلاف خسران نفس، که ديگر جبران نمى پذيرد. البته اين در صورتى است که مراد از «اهل»، خويشاوندان و نزديکان دنيايى انسان باشد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۳۷۹ چون بعضى گفته اند: مراد از آن، «همسران و خدمتکارانى است که خدا براى انسان مؤمن و متقى در بهشت آماده کرده»، و اين معنا بهتر و با مقام آيه مناسب تر است. چون خويشاوندى و هر رابطۀ اجتماعى دنيا در روز قيامت، از هم گسيخته مى شود. همچنان که خداى تعالى خبر داده که: «فَلا أنسَابَ بَينَهُم يَومَئِذٍ». و نيز فرموده: «يَومَ لَا تَملِکَ نَفسٌ لِنَفسٍ شَيئاً»، و آياتى ديگر غير از اين ها. و نيز مؤيد معناى دوم، اين آيه است که مى فرمايد: «فَأمّا مَن أُوتِىَ کِتَابَهُ بِيَمِينِهِ فَسَوفَ يُحَاسَبُ حِسَاباً يَسِيراً وَ يَنقَلِبُ إلَى أهلِهِ مَسرُوراً». «لهَُم مِّن فَوْقِهِمْ ظُلَلٌ مِّنَ النَّارِ وَ مِن تَحْتهِمْ ظُلَلٌ ...»: کلمۀ «ظُلَل»، جمع «ظِلّه» است و - به طورى که گفته اند - به معناى ساترى است در بالاى سر. و مراد از اين که ساترى از آتش در بالاى سر و ساترى ديگر در زير پا دارند، اين است که آتش از همه جهات، به ايشان احاطه دارد. و بقيه الفاظ آيه روشن است. «وَ الَّذِينَ اجْتَنَبُوا الطاغُوتَ أَن يَعْبُدُوهَا وَ أَنَابُوا إِلى اللَّهِ لهَُمُ الْبُشرَى»: راغب گفته: کلمۀ «طاغوت»، عبارت است از هر متجاوز و از هر معبودى به غير خداى تعالى. و اين کلمه، هم در يک نفر استعمال مى شود، و هم در جمع. و ظاهرا مراد از آن در آيه شريفه، بت ها و هر معبود طاغى ديگرى است، که به جاى خدا پرستيده شود. در آيه شريفه، به صرف اجتناب از پرستش طاغوت اکتفا نشده، بلکه بر آن، «وَ أنَابُوا ألَى اللّه» اضافه کرده است و اين، اشاره بدان است که صرف نفى خدايان ديگر، هيچ فايده اى ندارد. آنچه فايده مى دهد، اين است که انسان، بين نفى آن آلهه و اثبات اله واحد، جمع کند. هم خدا را بپرستد و هم غير او را نپرستد. اين است عبادت با اخلاص دين. «لَهُمُ البُشرَى» - اين جمله، جمله اى است انشايى، که در عين حال، خبر واقع شده براى «الّذِينَ اجتَنَبُوا...». «فَبَشرْ عِبَادِ الَّذِينَ يَستَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسنَهُ ...»: مقتضاى ظاهر عبارت اين بود که بفرمايد: «لَهُمُ البُشرَى فَبَشّرهُم»، و حاجت نبود که کلمۀ «عباد» آورده شود، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۳۸۰ وليکن منظور از آوردن آن، اين بوده که با اضافه شدن به ضمير متکلم آورده شود، تا احترامى از آنان به عمل آمده باشد، و هم دنبالش، با جملۀ «الَّذِينَ يَستَمِعُونَ الْقَوْلَ...» توصيف شوند. معنای جمله: «الّذِينَ يَستَمِعُونَ القَولَ فَيَتّبِعُونَ أحسَنَهُ» و مراد از «قول»، به شهادت اين که دنبالش مسأله «اتّباع» آمده، آن قولى است که ارتباط و مساسى با عمل داشته باشد. پس بهترين قول، آن قولى است که آدمى را بهتر به حق برساند، و براى انسان خيرخواهانه تر باشد. و انسان، فطرتا اين طور است که حُسن و جمال را دوست مى دارد و به سويش مجذوب مى شود، و معلوم است که هرچه آن حُسن بيشتر باشد، اين جذبه شديدتر است. و اگر زشت و زيبا، هر دو را ببيند، به سوى زيبا متمايل مى شود، و اگر زيبا و زيباتر را ببيند، به سوى زيباتر مى گرايد. و اما اگر به سوى زيباتر نرود، و باز به همان زيبا سرگرم شود، معلوم مى شود که سرگرمى اش به زيبا، به خاطر زيبايى آن نبوده، چون اگر براى زيبايى آن بود، با بيشتر شدن زيبايى، بايد بيشتر مجذوب شود، و زيبا را رها کرده، به طرف زيباتر متمايل شود. پس اين که آيه شريفه، بندگان خدا را توصيف فرموده به اين که «پيروِ بهترين قول اند»، معنايش اين است که مطبوع و مفطور بر طلب حقّ اند، و به فطرت خود، رشد و رسيدن به واقع را طالب اند. پس هر جا امرشان دائر شود بين حق و باطل، بين رشد و گمراهى، البته حق و رشد را متابعت مى کنند، و باطل و گمراهى را رها مى نمايند. و هر جا امرشان داير شود بين «حق» و «أحق» - حق تر - و رشد و رشد بيشتر، البته حق تر و رشد بيشتر را انتخاب مى کنند. پس حق و رشد، مطلوب بندگان خداست، و به همين جهت، هرچه بشنوند، به آن گوش مى دهند و اين طور نيست که متابعت هواى نفس ‍ کنند و هر سخنى را به صرف شنيدن بدون تفکر و تدبّر، رد کنند. پس جملۀ «الّذِينَ يَستَمِعُونَ القَولَ فَيَتّبِعُونَ أحسَنَه»، مفادش اين است که: بندگان خدا طالب حق و رشدند. به هر سخنى که گوش دهند، بدين اميد گوش مى دهند که در آن حقى بيابند و مى ترسند که در اثر گوش ندادن به آن، حق از ايشان فوت شود. بعضى از مفسران گفته اند: مراد از «گوش دادن به حرف و پيروى کردن از بهترين آن»، گوش دادن به قرآن و غير قرآن، و پيروى کردن از قرآن است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۳۸۱ بعضى ديگر گفته اند: مراد، استماع اوامر خداى تعالى و پيروى کردن بهترين آن ها است. مثلا در مسأله قصاص، خدا هم اجازه قصاص به ايشان داده، و هم عفو، و ايشان عفو را پيروى مى کنند. و نيز هم اجازه داده صدقه را آشکارا دهند و هم پنهانى، و ايشان پنهانى صدقه مى دهند. ولى اين دو قولى که از مفسران نقل کرديم، بدون دليل، عموم آيه را تخصيص می زند. «أُولَئِکَ الّذِينَ هَدَاهُمُ اللّهُ» - اين جمله، اشاره است به اين که صفت پيروى از بهترين قول، خود هدايتى است الهى. و اين هدايت - که گفتيم عبارت است از طلب حق و آمادگى تامّ براى پيروى از آن، هرجا که يافت شود - هدايتى است اجمالى، که تمامى هدايت هاى تفصيلى و رسيدن به هر يک از معارف الهى، بدان منتهى مى شود. «وَ أُولَئِکَ هُم أُولُوا الألبَاب» - يعنى: اين هايند تنها کسانى که صاحب عقل اند. و از اين جمله، استفاده مى شود که «عقل»، عبارت است از نيرويى که با آن، به سوى حق راه يافته مى شود، و نشانِ داشتن عقل، پيروى از حق است. و در تفسير آيه «وَ مَن يَرغَبُ عَن مِلّةَ إبرَاهِيمَ إلّا مَن سَفِهَ نَفسَهُ»، که از آن استفاده مى شود که «سفيه»، آن کسى است که دين خدا را پيروى نکند. در نتيجه، «عاقل»، آن کسى است که دين خدا را پيروى کند. «أَفَمَنْ حَقَّ عَلَيْهِ کلِمَةُ الْعَذَابِ أَفَأَنت تُنقِذُ مَن فى النَّارِ»: کلمۀ عذاب براى هر کس که کفر بورزد، آن روز ثابت شد که آدم به سوى زمين هبوط مى کرد. در آن روز به او گفتند: «وَ الّذِينَ کَفَرُوا وَ کَذّبُوا بِآيَاتِنَا أُولَئِکَ أصحَابُ النّارِ هُم فِيهَا خَالِدُون». و در اين معنا، آيات ديگرى نيز هست . مقتضاى سياق، اين است که در آيه چيزى در تقدير گرفته شده باشد. چيزى که جملۀ «أفَأنتَ تُنقِذُ مَن فِى النّار» بر آن دلالت کند، و تقدير کلام اين است که: «أفَمَن حَقّ عَلَيهِ کَلِمَةُ العَذَابِ يَنجُو مِنهُ: آيا کسى که کلمۀ عذاب بر او ثابت شده، از عذاب نجات مى يابد»؟ و اين تقدير، بهتر از آن است که بگوييم تقديرش «أفَمَن حَقّ عَلَيهِ کَلِمَةُ العَذَابِ خَيرٌ أم مَن وَجَبَت عَلَيهِ الجَنّة: آيا کسى که کلمۀ عذاب بر او ثابت شده، بهتر است، يا کسى که بهشت بر او واجب گشته» مى باشد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۳۸۲ بعضى از مفسران گفته اند: «معنى جمله، اين است که آيا کسى که وعيد خداى تعالى به عقاب بر او واجب گشته، آيا تو مى توانى او را از آتش خلاص کنى، و با آوردن «مَن فِى النّار» اکتفا کرده، از اين که ضمير «تُنقِذُهُ» را بياورد. و براى اين که بيشتر شنونده را متوجه معنا کند، استفهام را تکرار کرده». بعضى ديگر گفته اند: «تقدير آيه «أفَأنتَ تُنقِذُ مَن فِى النّارِ مِنهُم» است. يعنى: آيا تو مى توانى از ايشان، آن کسانى را که در آتش اند، نجات دهى؟ چيزى که هست، ضمير «مِنهُم» از آن حذف شده». و اين وجه، از همه وجوه، نامربوط تر است. «لَکِنِ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبّهُمْ لهَُمْ غُرَفٌ مِّن فَوْقِهَا غُرَفٌ مَّبْنِيَّةٌ تَجْرِى مِن تَحْتهَا الاَنهَارُ»: کلمۀ «غُرَف»، جمع «غرفه»، به معناى بالاخانه است. بعضى گفته اند: «اين جمله، در مقابل جملۀ «لَهُم مِن فَوقِهِم ظُلَلٌ مِنَ النّارِ وَ مِن تَحتِهِم ظُلَلٌ»، که درباره کفار است، قرار دارد». «وَعدَ اللّه» - يعنى: خداوند به ايشان وعده داده، اين وعده را. در نتيجه، کلمۀ مزبور، مفعول مطلق است که به جاى فعل خود نشسته. «لا يُخلِفُ اللّهُ المِيعَاد» - اين جمله، از سنت خداى تعالى، در وعده هايش خبر مى دهد و در عين حال، دل هاى بندگان خود را خرسند مى سازد. بحث روایتی در تفسير قمى، در روايت ابى الجارود، از امام ابى جعفر «عليه السلام» آمده که در ذيل جملۀ «قُل إنّ الخَاسِرِينَ خَسِرُوا أنفُسَهُم وَ أهلِيهِم» فرموده: يعنى در نفس خود و اهل شان، مغبون شدند. و در مجمع البيان، در ذيل آيه «وَ الّذِينَ اجتَنِبُوا الطّاغُوتَ أن يَعبَدُوهَا وَ أنَابُوا ألَى اللّه لَهُمُ البُشرَى» مى گويد: ابوبصير، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که فرمود: شما (پيروان مکتب اهل بيت)، همان ها هستيد. و هر کس جبارى را اطاعت کند، گويا او را پرستيده. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۳۸۳ مؤلف: اين روايت، از باب تطبيق مصداق بر مفهوم عام است. و در کافى است، که بعضى از اصحاب ما، بدون ذکر سند، از هشام بن حکم روايت کرده اند که گفت: امام ابوالحسن موسى بن جعفر «عليه السلام» به من فرمود: اى هشام! خداى تبارک و تعالى، اهل عقل و فهم را در کتاب خود بشارت داده و فرموده: «فَبَشّر عِبَادِ الّذِينَ يَستَمِعُونَ القَولَ فَيَتّبِعُونَ أحسَنَهُ أُولَئِکَ الّذِينَ هَدَاهُمُ اللّهُ وَ أُولَئِکَ هُم أُولُوا الألبَاب». و در الدر المنثور است که: ابن جرير و ابن ابى حاتم، از زيد بن اسلم روايت کرده اند که در ذيل آيه «وَ الّذِينَ اجتَنِبُوا الطّاغُوتَ أن يَعبَدُوهَا» گفته است: اين دو آيه درباره سه نفر که در جاهليت می گفته اند «لا إله إلّا اللّه» نازل شده، و آن سه نفر عبارت بودند از: «زيد بن عمرو بن نفيل»، و «ابوذر غفارى»، و «سلمان فارسى». مؤلف: اين روايت را، صاحب مجمع البيان، از عبداللّه بن زيد نقل کرده. و در الدر المنثور هم، از ابن مردويه، از ابن عُمَر آورده که گفت: درباره سعيد بن زيد و ابوذر و سلمان نازل شده. و نيز، از جويبر، از جابر بن عبداللّه روايت کرده که گفت: درباره مردى از انصار نازل شده، که وقتى آيه «لَهَا سَبعَةُ أبوَاب...» نازل شد، هفت غلام خود را آزاد کرد. ولى ظاهرا تمامى اين روايات، از باب تطبيق داستان بر آيه مى باشد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۳۸۴ آيات ۲۱ - ۳۷ سوره زمر أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنزَلَ مِنَ السّمَاءِ مَاءً فَسلَکَهُ يَنَابِيعَ فى الاَرْضِ ثُمَّ يُخْرِجُ بِهِ زَرْعاً مخْتَلِفاً أَلْوَانُهُ ثُمَّ يَهِيجُ فَترَاهُ مُصفَرًّا ثُمَّ يجْعَلُهُ حُطاماً إِنَّ فى ذَلِک لَذِکْرَى لاُولى الاَلْبَابِ(۲۱) أَفَمَن شرَحَ اللَّهُ صدْرَهُ لِلاسلَامِ فَهُوَ عَلى نُورٍ مِّن رَّبِّهِ فَوَيْلٌ لِّلْقَاسِيَةِ قُلُوبُهُم مِّن ذِکْرِ اللَّهِ أُولَئک فى ضَلَالٍ مُّبِينٍ(۲۲) اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسنَ الحَْدِيثِ کِتَاباً مُّتَشابِهاً مَّثَانىَ تَقْشعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِينَ يَخْشوْنَ رَبّهُمْ ثُمَّ تَلِينُ جُلُودُهُمْ وَ قُلُوبُهُمْ إِلى ذِکْرِ اللَّهِ ذَلِک هُدَى اللَّهِ يهْدِى بِهِ مَن يَشاءُ وَ مَن يُضلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ هَادٍ(۲۳) أَفَمَن يَتَّقِى بِوَجْهِهِ سُوءَ الْعَذَابِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَ قِيلَ لِلظّالِمِينَ ذُوقُوا مَا کُنتُمْ تَکْسِبُونَ(۲۴) کَذَّب الَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ فَأَتَاهُمُ الْعَذَاب مِنْ حَيْث لا يَشعُرُونَ(۲۵) فَأَذَاقَهُمُ اللَّهُ الخِْزْى فى الحَْيَوةِ الدُّنْيَا وَ لَعَذَاب الاَخِرَةِ أَکْبرُ لَوْ کانُوا يَعْلَمُونَ(۲۶) وَ لَقَدْ ضرَبْنَا لِلنَّاسِ فى هَذَا الْقُرْآنِ مِن کُلِّ مَثَلٍ لَّعَلَّهُمْ يَتَذَکَّرُونَ(۲۷) قُرْآناً عَرَبِياًّ غَيرَ ذِى عِوَجٍ لَّعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ(۲۸) ضرَب اللَّهُ مَثَلاً رَّجُلاً فِيهِ شُرَکاءُ مُتَشاکِسونَ وَ رَجُلاً سلَماً لِّرَجُلٍ هَلْ يَستَوِيَانِ مَثَلاً الحَْمْدُ للَّهِ بَلْ أَکْثرُهُمْ لا يَعْلَمُونَ(۲۹) إِنَّک مَيِّتٌ وَ إِنّهُم مَّيِّتُونَ(۳۰) ثُمَّ إِنَّکُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عِندَ رَبِّکُمْ تَخْتَصِمُونَ(۳۱) فَمَنْ أَظلَمُ مِمَّن کذَبَ عَلى اللَّهِ وَ کَذَّبَ بِالصدْقِ إِذْ جَاءَهُ أَلَيْس فى جَهَنَّمَ مَثْوًى لِّلْکَافِرِينَ(۳۲) وَ الَّذِى جَاءَ بِالصّدْقِ وَ صَدَّقَ بِهِ أُولَئک هُمُ الْمُتَّقُونَ(۳۳) لهَُم مَّا يَشاءُونَ عِندَ رَبّهِمْ ذَلِک جَزَاءُ الْمُحْسِنِينَ(۳۴) لِيُکفِّرَ اللَّهُ عَنهُمْ أَسوَأَ الَّذِى عَمِلُوا وَ يَجْزِيهُمْ أَجْرَهُم بِأَحْسنِ الَّذِى کانُوا يَعْمَلُونَ(۳۵) أَلَيْس اللَّهُ بِکافٍ عَبْدَهُ وَ يُخَوِّفُونَک بِالَّذِينَ مِن دُونِهِ وَ مَن يُضلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ هَادٍ(۳۶) وَ مَن يَهْدِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِن مُّضِلٍّ أَلَيْس اللَّهُ بِعَزِيزٍ ذِى انتِقَامٍ(۳۷) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۳۸۵ «ترجمه آیات» مگر نديدى که خدا از آسمان آبى را فرستاد و همان را در رگ و ريشه ها و منابع زيرزمينى بدوانيد، و سپس به وسيلۀ همان آب، همواره کشت و زرع بيرون مى آورد. زرعى با رنگ هاى گوناگون، و سپس آن زرع را مى خشکاند، و تو مى بينى که پس از سبزى و خرّمى، زرد مى شود. آنگاه آن را حطامى مى سازد که در اين، خود تذکرى است براى خردمندان (۲۱). آيا کسى که خدا سينه اش را پذيراى اسلام کرد و در نتيجه همواره با نور الهى قدم بر مى دارد، چون سنگدلان است. پس واى بر سنگدلانى که ياد خدا، دل هايشان را نرم نمى کند. آنان در ضلالتى آشکارند(۲۲). خدا بهترين سخن را نازل کرده، کتابى که ابعاضش، به هم مربوط و به يکديگر منعطف است. آن هايى که از پروردگارشان خشيت دارند، از شنيدنش پوست بدنشان جمع مى شود و در عين حال، پوست و دلشان متمايل به ياد خدا مى گردد. اين هدايت خداست که هر که را بخواهد، با آن هدايت مى کند و کسى که خدا گمراهش کند، ديگر راهنمايى نخواهد داشت (۲۳). آيا کسى که روى خود را از عذاب در روز قيامت حفظ مى کند، مثل بى پروايان است. در آن روز، به ستمکاران گفته مى شود: بچشيد آنچه را که خود کسب کرده ايد (۲۴). کسانى هم که قبل از ايشان بودند، آيات خدا را تکذيب کردند. در نتيجه، عذاب، آنان را گرفت، در حالى که احتمالش را هم نمى دادند (۲۵). پس خداى تعالى، خوارى در زندگى دنيا را به آنان چشانيد، و هر آينه عذاب آخرت بزرگتر است، اگر بفهمند(۲۶). در اين قرآن، براى مردم از هر نوع مَثَلى آورديم، شايد متذکر شوند (۲۷). قرآنى عربى و بدون انحراف، شايد که بپرهيزند (۲۸). خداى تعالى، مردى را مَثَل زده که چند شريک ناسازگار بر سرِ او نزاع کنند، و مردى را که تنها مملوک يک نفر باشد، آيا اين دو، در مَثَل با هم يکسان اند؟ حمد، همه اش از خدا است، وليکن بيشترشان نمى دانند(۲۹). ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۳۸۶ تو خواهى مُرد و ايشان هم خواهند مُرد (۳۰). و سپس همۀ شما در روز قيامت، نزد پروردگارتان مخاصمه خواهيد کرد (۳۱). پس کيست ستمکارتر از کسى که بر خدا دروغ ببندد و سخن راستى را که آمده، تکذيب کند؟ آيا پنداشته که در دوزخ جايى براى کفار نيست (۳۲). و کسانى که سخن راست دارند و سخن راست را تصديق هم مى کنند، تنها ايشانند پرهيزکاران(۳۳) که نزد پروردگارشان، هرچه بخواهند دارند، و اين است جزاى نيکوکاران (۳۴) تا خدا بدترين گناهانشان را بريزد، و اجرشان را بر طبق بهترين عملشان بدهد (۳۵). آيا خدا کافى براى امور بنده خود نيست؟ و شما را از معبودهاى ديگر مى ترساند و کسى که خدا گمراهش کرده باشد، ديگر راهنمايى برايش نخواهد بود (۳۶). و کسى که خدا هدايتش کرده باشد، او هم ديگر گمراه کننده اى برايش نخواهد بود. آيا خدا، عزيز و منتقم نيست؟ (۳۷). «بیان آیات» در اين آيات، به همان احتجاجى که در آغاز سوره بر ربوبيت خداى تعالى مى شد، برگشت شده، و نيز پيرامون هدايت راه يافتگان، و ضلالت گمراهان و مقايسه بين اين دو گروه و سرانجام کار هر يک از آن دو، سخن مى رود. و نيز بيان مى شود که هدايت قرآن به چه معنا است. «أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنزَلَ مِنَ السّمَاءِ مَاءً فَسلَکَهُ يَنَابِيعَ فى الاَرْضِ ...»: در مجمع البيان مى گويد: کلمۀ «يَنَابِيع»، جمع «يَنبُوع» است، و آن، جايى است که آب از آن مى جوشد. مثلا مى گويند: «نَبَعَ المَاءُ مِن مَوضِع کَذَا: آب از فلان محل مى جوشد و فوران مى کند». و کلمۀ «زَرع»، عبارت است از آنچه از زمين مى رويد و مانند درخت ساقه ندارد. و کلمۀ «شَجَر»، عبارت است از آنچه که ساقه و شاخه دارد. و کلمۀ «نبات»، هر دو قسم روييدنى را شامل مى شود. و کلمۀ «بَهِيج»، از مصدر «هيج» است، که به معناى نهايت مرتبه خشک شدن نبات است. و کلمۀ «حُطَام»، به معناى کاه و خس متفرق است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۳۸۷ و معناى جملۀ «فَسَلَکَهُ يَنَابِيعَ فِى الأرضِ» اين است که: خداوند آب را در چشمه ها و رگه هاى زمينى که چون رگ هاى بدن آدمى است، داخل کرده، و زمين آن را از جانبى به جانبى ديگر انتقال مى دهد. و بقيه الفاظ آيه روشن است. آيه شريفه - به طورى که ملاحظه مى کنيد - بر يگانگى خداى تعالى، در ربوبيت احتجاج مى کند. «أَ فَمَن شرَحَ اللَّهُ صدْرَهُ لِلاسلَامِ فَهُوَ عَلى نُورٍ مِّن رَّبِّهِ فَوَيْلٌ لِّلْقَاسِيَةِ قُلُوبُهُم مِّن ذِکْرِ اللَّهِ ...»: بعد از آن که در آيه قبلى فرمود که در مسأله انزال آب از آسمان و روياندن روييدنی ها، تذکرى است براى خردمندان، که همان بندگان با تقواى خدايند. و نيز قبلا فرموده بود که اين طايفه همان کسانى هستند که خدا هدايتشان کرده، اينک در اين آيه مى فرمايد: اين طايفه چون ديگران گمراه نيستند، و علت اين معنا را توضيح مى دهد، و آن، اين است که: اين طايفه، داراى نورى از ناحيه پروردگار خويش اند، که با آن نور، حق را مى بينند. و سبب ديگرش اين است که اين طايفه دلى نرم دارند که از پذيرفتن حق، و هر کلام نيکويى که بشنوند، سرپيچى نمى کنند. پس جملۀ «أفَمَن شَرَحَ اللّهُ صَدرَهُ...»، مبتدايى است که خبرش حذف شده. و جملۀ «فَوَيلٌ لِلقَاسِيَةِ قُلُوبُهُم...»، مى فهماند که آن خبر چيست، و تقدير کلام چنين است: «أفَمَن شَرَحَ اللّهُ صَدرَهُ لِلإسلَامِ کَالقَاسِيَةِ قُلُوبُهُم: آيا کسى که خدا دلش را براى پذيرفتن اسلام نرم و پذيرا کرده، چون سنگدلان اند»؟ و اين استفهام انکارى است و معنايش اين است که: هرگز برابر نيستند. و «شرح صدر»، به معناى گشادگى سينه است، تا ظرفيت پذيرفتن سخن را داشته باشد. و چون شرح صدر به خاطر اسلام است، و اسلام عبارت است از تسليم در برابر خدا و آنچه او اراده کرده و او هم، جز حق را اراده نمى کند، در نتيجه، شرح صدر براى اسلام، به اين معنا خواهد بود که انسان وضعى به خود بگيرد که هر سخن حقى را بپذيرد و آن را رد نکند. البته معناى اين حرف اين نيست که هر سخنى را هرچه باشد، کورکورانه بپذيرد، بلکه با بصيرت نسبت به حق و شناختن راه رشد، آن را مى پذيرد. و به همين جهت، دنبالش اضافه کرده: «فَهُوَ عَلَى نُورٍ مِن رَبّه»، و با آوردن کلمۀ «عَلَى»، او را به سواره اى تشبيه کرد که بر نورى سوار شده، راه مى پيمايد، و از هرچه بگذرد (هرچه که بر دلش بگذرد)، آن را به خوبى مى بيند و اگر حق باشد، آن را از باطل تميز مى دهد. به خلاف گمراهى که در سينه اش شرحى و ظرفيتى نيست، تا گنجايش حق را داشته باشد، و نيز بر مرکبى از نور سوار نيست، تا حق را از باطل تميز دهد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۳۸۸ و جملۀ «فَوَيلٌ لِلقَاسِيَةِ قُلُوبُهُم مِن ذِکرِ اللّه»، تفريع بر جمله قبلى است. چون دلالت مى کند بر اين که اشخاص قاسيةُ القلوب - با در نظر داشتن اين که قساوت قلب و سختى آن، لازمۀ نداشتن شرح صدر و نور قلبى است - با آيات خدا متذکر نمى شوند، و در نتيجه، به سوى حقى که آيات خدا بر آن دلالت مى کند، راه نمى يابند. و به همين جهت، دنبالش فرموده: «أُولَئِکَ فِى ضَلَالٍ مُبِين». و در اين آيه شريفه، «هدايت»، به لازمه اش تعريف شده، که همان شرح صدر و نورانيت قلب باشد، و «ضلالت» هم به لازمه اش، يعنى قساوت قلب از ذکر خدا. در سابق، در تفسير آيه «فَمَن يُرِد اللّهُ أن يَهدِيَهُ يَشرَح صَدرَهُ لِلإسلام...» نيز، گفتارى در معناى «هدايت» ايراد کرديم، بدان جا مراجعه فرماييد. «اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسنَ الحَْدِيثِ کِتَاباً مُّتَشابِهاً مَّثَانىَ ...»: اين آيه شريفه، نسبت به آيه قبلى، نظير اجمال بعد از تفصيل است. چون در آيه قبلى، هدايت را به طور مفصل بيان کرده بود، و در اين آيه، به طور اجمال بيان مى کند، هرچند که اين آيه، بيان هدايت قرآن و تعريف آن نيز هست. مراد از اين که قرآن، «أحسن الحديث» است، چیست؟ پس منظور از بهترين حديث در جملۀ «اللّهُ نَزّلَ أحسَنَ الحَدِيث»، قرآن کريم است. و کلمۀ «حديث»، به معناى سخن است، همچنان که در آيه «فَليَأتُوا بِحَدِيثٍ مِثلِه»، و نيز در آيه «فَبِأىّ حَدِيثٍ بَعدَهُ يُؤمِنُون» نيز، به همين معنا است. پس قرآن، بهترين سخن است، به خاطر اين که مشتمل است بر محض حق. حقى که باطل بدان رخنه نمى کند. نه در عصر نزولش، نه بعد از آن، و نيز به خاطر اين که «کلام مجيد» خداست. «کِتَاباً مُتَشَابِهاً» - يعنى کتابى است که هر قسمتش، شبيه ساير قسمت ها است و اين تشابه، غير از تشابهى است که در مقابل «محکم» استعمال شده. چون تشابه دومى، صفت بعضى از آيات قرآن است و در آيه مورد بحث، همه آيات را «متشابه» خوانده. پس اين تشابه، غير آن تشابه است. آن تشابه، به معناى واضح نبودن معناى آيه است، و اين تشابه، به معناى آن است که سراسر قرآن، آياتش از اين جهت که اختلافى با هم ندارند، و هيچ آيه اى با آيه ديگر ضديت ندارد، مشابه يکديگر هستند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۳۸۹ «مَثَانِىَ» - اين کلمه، جمع «مثنيه» است، که به معناى معطوف است، و قرآن را «مثانى» خوانده. چون بعضى از آياتش، انعطاف به بعضى ديگر دارد، و هر يک، ديگرى را شرح و بيان مى کند، بدون اين که اختلافى در آن ها يافت شود و يکديگر را نفى و دفع کنند. همچنان که فرموده: «أفَلَا يَتَدَبّرُونَ القُرآنَ وَ لَو کَانَ مِن عِندِ غَيرِ اللّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اختِلَافاً کَثِيراً». «تَقشَعِرّ مِنهُ جُلُودُ الّذِينَ يَخشَونَ رَبّهُم» - اين جمله مانند جملات قبل، «کتاب» را وصف مى کند، نه اين که جمله اى ابتدايى و نو باشد. و کلمۀ «تَقشَعِرّ»، از مصدر «اقشعرار» است، که به معناى جمع شدن پوست بدن است به شدت، از ترسى که در اثر شنيدن خبر دهشت آور و يا ديدن صحنه اى دهشت آور دست مى دهد. و اين جمع شدن پوست بدن اشخاص در اثر شنيدن قرآن، تنها به خاطر اين است که خود را در برابر عظمت پروردگارشان مشاهده مى کنند. پس در چنين وضعى وقتى کلام خدا را بشنوند، متوجه ساحت عظمت و کبريايى او گشته و خشيت بر دل هايشان احاطه مى يابد، و پوست بدن هايشان، شروع به جمع شدن مى کند. «ثُمّ تَلِينُ جُلُودُهُم وَ قُلُوبُهُم إلَى ذِکرِ اللّه» - کلمۀ «تَلِينُ»، متضمن معناى سکون و آرامش است. چون اگر چنين نبود، احتياج نداشت که با حرف «إلَى» متعدى شود. پس معنايش اين است که: بعد از جمع شدن پوست ها از خشيت خدا، بار ديگر پوست بدنشان نرم مى شود و دل هايشان آرامش مى يابد. چون به ياد خدا مى افتند، و با همان ياد خدا، آرامش مى يابند. در جمله قبلى که جمع شدن پوست ها را بيان مى کرد، سخنى از قلوب به ميان نياورد، براى اين که مراد از «قُلُوب»، جان ها و نفوس است و جان، «اقشعرار»، يعنى جمع شدن پوست ندارد. عکس العمل جان ها در برابر قرآن، همانا خشيت و ترس است. «ذَلِکَ هُدَى اللّهِ يَهدِى بِهِ مَن يَشَاءُ» - يعنى اين حالت جمع شدن پوست از شنيدن قرآن که به ايشان دست مى دهد و آن حالت سکونت پوست ها و قلب ها در مقابل ياد خدا، هدايت خداست. و اين، تعريف ديگرى است براى هدايت از طريق لازمۀ آن. رده:تفسیر المیزان