تفسیر المیزان

ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۳۹۰ «هدايت»، همه اش، از فضلِ خداست «يَهدُى بِهِ مَن يَشَاءُ مِن عِبَادِه» - يعنى خداوند با هدايت خود، هر که از بندگانش را بخواهد، هدايت مى کند، و آن ها کسانى هستند که استعدادشان براى پذيرش هدايت باطل نگشته، و سرگرم کارهايى چون فسق و ظلم که مانع هدايت اند، نيستند. و در اين سياق، إشعارى هم به اين معنا هست که «هدايت»، خود، از فضل خدا است، نه اين که چيزى آن را بر خدا واجب کرده باشد و او مجبور بدان شده باشد. بعضى از مفسران گفته اند: «مشارٌ إليه به اشارۀ «ذَلِکَ» در جملۀ «ذَلِکَ هُدَى اللّه»، قرآن است. يعنى اين قرآن، هدايت خداست». وليکن خواننده خود مى داند که اين حرف صحيح نيست. بعضى از مفسران با اين آيات استدلال کرده اند بر اين که «هدايت»، صنع خداست و احدى در آن دخالت ندارد. ولى حق مطلب اين است که: اين آيات، هيچ گونه دلالتى بر اين مدعا ندارد، هرچند که اصل مطلب، صحيح و حق است. به اين معنا که اصل هدايت از خداى سبحان است، و تبعا به کسانى نسبت داده مى شود که خدا اختيارشان کرده است. همچنان که از امثال آيه «قُل إنّ هُدَى اللّهِ هُوَ الهُدَى». و آيه «إنّ عَلَينَا لَلهُدَى». و آيه «وَ جَعَلنَاهُم أئِمّةً يَهدُونَ بِأمرِنَا». و آيه «وَ إنّکَ لَتَهدِى إلَى صِرَاطٍ مُستَقِيم»، استفاده مى شود. پس «هدايت»، همه اش از خداست. يا بدون واسطه و يا به واسطۀ هدايتى که قبلا به انبياء و اولياى راه يافته خود داده. و بنابراين، پس اگر از خلقش کسى را گمراه کرده باشد، يعنى نه بدون واسطه و نه با وساطت هاديان راه يافته اش هدايت نکرده باشد، هادى ديگر براى او نخواهد بود. و اين، همان حقيقتى است که جملۀ «وَ مَن يُضلِلِ اللّهُ فَمَا لَهُ مِن هَادٍ»، بيانگر آن است. و به زودى، بعد از چند آيه به آن مى رسيم، و اين معنا در کلام خداى تعالى، مکرر آمده. مراد از آیه: «أفَمَن يَتّقِى بِوَجهِهِ سُوءَ العَذَاب يَومَ القِيَامة» «أَ فَمَن يَتَّقِى بِوَجْهِهِ سُوءَ الْعَذَابِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَ قِيلَ لِلظّالِمِينَ ذُوقُوا مَا کُنتُمْ تَکْسِبُونَ»: مقايسه اى است بين اهل عذاب در قيامت و بين ايمنان از آن عذاب. يعنى بين اهل ضلالت و اهل هدايت، و به همين جهت آيه مورد بحث را دنبال آيه قبلى آورده. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۳۹۱ و استفهام در اين آيه، انکارى و خبر «مِن» در کلام نيامده و نفرموده: «کسى که روى خود از عذاب به قيامت نگه مى دارد»، چه کرده و يا چه مى کند. و تقدير آن، اين است: «آيا کسى که روى خود از عذاب بد قيامت نگه مى دارد، مثل کسى است که از آن ايمن است»؟ و کلمۀ «يَومَ القِيَامَة»، متعلق است به کلمۀ «يَتّقِى»، و معنايش اين است: «آيا کسى که تلاش مى کند روى خود از عذاب بد قيامت نگه بدارد، چون با دست نمى تواند، زيرا دست هايش را به گردنش بسته اند، مثل کسى است که اصلا مکروهى به او نمی رسد»؟ اين معنايى است که ديگران براى آيه کرده اند. بعضى هم گفته اند: «جملۀ «يَتّقِى بِوَجهِهِ»، به آن معنايى که کرده اند، درست نيست. زيرا «وجه» (روى)، از چيزهايى نيست که آدمى با آن مکروهى را از خود دور کند، بلکه مراد آن است که کليه اعضا و يا فقط صورت خود را در دنيا از عذاب قيامت حفظ کند. و قيد «يَومَ القِيَامَة»، قيد عذاب است، نه قيد حفظ کردن. در نتيجه، منظور عکس وجه سابق است. براى اين که در وجه قبلى، جملۀ «أفَمَن يَتّقِى»، وصف دوزخيان بود و در اين وجه، وصف اهل نجات است. و معنايش اين است که: آيا کسى که در دنيا به وسيله تقوا، خود را از عذاب روز قيامت حفظ مى کند، مثل کسى است که بر کفر خود اصرار مى ورزد»؟ ليکن اين تفسير خالى از تکلف نيست. «وَ قِيلَ لِلظّالِمِينَ ذُوقُوا مَا کُنتُم تَکسِبُون» - اين حرف را ملائکه دوزخ به ظالمان مى گويند، و ظاهر آن، اين است که در اصل - چه کلمۀ «قَد» در تقدير بگيريم و يا نگيريم - «وَ قِيلَ لَهُم» بوده. و اگر به جاى ضمير، کلمۀ «ظالمين» را آورده، براى آن است که به علت حکم اشاره کرده، بفهماند اگر به کفار چنين خطاب و شماتتى مى کنند، به خاطر ظلم ايشان است. «کَذَّب الَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ فَأَتَاهُمُ الْعَذَابُ مِنْ حَيْثُ لا يَشعُرُونَ»: يعنى قبل از اين مردم، اقوامى ديگر آيات خدا را تکذيب کردند. پس عذاب به سويشان از جهتى که هيچ احتمالش را نمى دادند، آمد. در نتيجه، عذابشان ناگهانى و غافلگير بود، که خود بدترين عذاب است. و در اين آيه و آيه بعدش، بيان «عذاب خِزى» است، که بعضى از کفار بدان مبتلا مى شوند، تا مايه عبرت ديگران شوند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۳۹۲ «فَأَذَاقَهُمُ اللَّهُ الخِْزْى فى الحَْيَوةِ الدُّنْيَا وَ لَعَذَابُ الاَخِرَةِ أَکْبرُ لَوْ کانُوا يَعْلَمُونَ»: کلمه «خِزى»، به معناى ذلت و خوارى است، و خدا به کفار، اين قسم عذاب را به صورت هاى مختلف چشانيد: گاهى به وسيلۀ غرق. و گاهى به فرو رفتن در زمين. گاهى با صيحۀ آسمانى. گاهى با زلزله و مسخ شدن، و يا کشتار دسته جمعى. «وَ لَقَدْ ضرَبْنَا لِلنَّاسِ فى هَذَا الْقُرْآنِ مِن کُلِّ مَثَلٍ لَّعَلَّهُمْ يَتَذَکَّرُونَ»: يعنى براى مردم در اين قرآن از هر مَثَلى آورديم، باشد که متذکر گردند. و منظور از هر مَثَل، اين است که از هر نوع مَثَل، چيزى آورديم، تا شايد متنبه گشته و عبرت گيرند و با تذکر مضامين آن مَثَل ها، پند پذيرند. «قُرْآناً عَرَبِياًّ غَيرَ ذِى عِوَجٍ لَّعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ»: کلمه «عِوَج»، به معناى انحراف و انعطاف است. و دو کلمۀ «قُرآنا» و «عَرَبِيّا»، منصوب به مدح است. يعنى فعل «أمدَحُ: مدح مى کنم»، و يا «أخُصّ: اختصاص مى دهم» و امثال آن، در تقدير است. و يا حالى است متکى بر وصف. مَثَلى براى بيان حال انسان موحّد و مشرک «ضرَبَ اللَّهُ مَثَلاً رَّجُلاً فِيهِ شُرَکاءُ مُتَشاکِسونَ وَ رَجُلاً سَلَماً لِّرَجُلٍ هَلْ يَستَوِيَانِ ...»: راغب مى گويد: کلمۀ «شَکِس» - به فتح حرف اول و کسر حرف دوم - به معناى شخص بداخلاق است. و در قرآن، جملۀ «شُرَکَاء مُتَشَاکِسُون»، معنايش شرکايى است که از بدخُلقى، هميشه با هم مشاجره داشته باشند. و کلمۀ «سلم» را، به چيزى تفسير کرده اند که از آنِ يک نفر و مِلکِ خالص او باشد. نه اين که جمع کثيرى در آن شريک باشند. اين آيه، متضمن مَثَلى است که خداى تعالى، براى مشرک و موحد زده: مشرکى که ارباب و آلهۀ متعدد و مختلف مى پرستد، که همه در شخص وى شريک اند؛ و بر سرِ او، با هم مشاجره دارند. اين خدا، به او دستور مى دهد کارى را انجام دهد و آن خداى ديگر، از آن عملش نهى مى کند، و هر يک از خدايان، مى خواهند که مشرک نامبرده، بندۀ خصوصى او باشد و تنها او را خدمت کند. و موحدى که خالص در اختيار يک مخدوم است، و احدى با آن مخدوم در وى شرکت ندارد. در نتيجه، موحد، تنها او را بر طبق اراده اش خدمت مى کند، بدون اين که کسى با خدا بر سرِ او منازعه داشته باشد و نزاعش، منجر به حيرت گردد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۳۹۳ پس «مشرک»، مردى است که «شُرَکايى مُتَشاکِس» دارد و «موحد»، مردى است که «سلم» براى يکى است. و اين دو مرد، وضعى يکسان ندارند، بلکه وضع آن که خالص براى يک نفر است، بهتر است از وضع آن بيچاره اى که در اختيار چند نفر است. و اين، يک مَثَل ساده و همه کس فهم است. چيزى که هست، با دقت در آن، از يک برهان عقلى سر در مى آورد. برهانى که آيه «لَو کَانَ فِيهِمَا آلِهَةٌ إلّا اللّه لَفَسَدَتَا»، بر نفى تعدد ارباب و آلهه اقامه کرده است. و جملۀ «الحَمدُ لِلّه»، ثنايى است براى خدا، بدان جهت که بندگى کردن براى او، بهتر است از بندگى براى غير او. و معناى جملۀ «بَل أکثَرُهُم لَا يَعلَمُون»، اين است که بيشتر آنان مزيت و برترى پرستش خدا بر پرستش غير خدا را نمى دانند، با اين که اين مزيت، براى کسى که کمترين بصيرتى داشته باشد، کاملا روشن است. «إِنَّک مَيِّتٌ وَ إِنّهُم مَّيِّتُونَ * ثُمَّ إِنَّکُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عِندَ رَبِّکُمْ تَخْتَصِمُونَ»: جملۀ اولى که مى فرمايد: «تو مى ميرى و ايشان هم مى ميرند»، مقدمه است براى جمله دوم که مى فرمايد: «روز قيامت، نزد پروردگارتان مخاصمه خواهيد کرد». و خطاب در «إنّکُم»، به رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» و عموم امت او و يا خصوص مشرکان از امت آن جناب است. و کلمۀ «إختِصَام»، به طورى که در مجمع البيان آمده، به معناى اين است که هر يک از دو طرف دعوى، کلام طرف ديگر را که بر وجه انکار بيان شده، رد کند. و معناى آيه چنين است: عاقبت تو و عاقبت ايشان، هر دو مُردن است و سپس شما همگى در روز قيامت، بعد از آن که نزد پروردگارتان حاضر شديد، مخاصمه خواهيد کرد. و در سورۀ «فرقان»، گوشه اى از اين اختصام، يعنى کلام رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» عليه دشمنانش را حکايت کرده مى فرمايد: «وَ قَالَ الرّسُولُ يَا رَبّ إنّ قَومِى اتّخَذُوا هَذَا القُرآنَ مَهجُوراً». و اين دو آيه، به حسب لفظ عام اند، و اختصام همۀ انبيا با امت آنان را شامل مى شود، وليکن چهار آيه بعد از آن، اين معنا را تأييد مى کند که مراد از «إختصام»، مخاصمه است که در روز قيامت، بين رسول اسلام «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، با کفار از امتش اتفاق مى افتد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۳۹۴ «فَمَنْ أَظلَمُ مِمَّن کذَبَ عَلى اللَّهِ وَ کَذَّبَ بِالصّدْقِ إِذْ جَاءَهُ أَلَيْس فى جَهَنَّمَ مَثْوًى لِّلْکَافِرِينَ»: در اين آيه و آيه بعدش، به ذکر سرانجام کار إختصام در قيامت مبادرت شده، و نيز اشاره دارد به اين که نتيجۀ داورى بين آن جناب و کفار چه خواهد بود. گويا فرموده: نتيجه حکمى که بين شما خواهد شد، معلوم است و نيز معلوم است که کدام يک از شما دو گروه نجات مى يابد؟ و کدام يک هلاک مى شود؟ ناجى از شما دو فريق کيست؟ چون داورى در روز قيامت، همه بر محور ظلم و احسان است. و معلوم است که هيچ ستمکارى، ظالم تر از کافر، و هيچ نيکوکارى، نيکوکارتر از محسن متّقى نيست. و ظلم، راه به سوى آتش و احسان، راه به سوى بهشت مى برد. اين معنايى است که از سياق استفاده مى شود. چرا تکذیب کنندگان بر خدا، ستمکارترين مردم هستند؟ پس منظور از دروغ بستن به خدا در جملۀ «فَمَن أظلَمُ مِمّن کَذَبَ عَلَى اللّه»، افترا بستن به خدا است، به اين که برايش شرکايى قائل شوند، و چون بزرگى و کوچکى ظلم با در نظر گرفتن موقعيت متعلَّق ظلم فرق مى کند، به اين معنا که هر قدر متعلَّق آن بزرگتر باشد، به همان نسبت ظلم بزرگتر مى شود، و چون در مسأله شرک، متعلَّق ظلم، خداى سبحان است که از هر بزرگى، بزرگتر است، ناگزير ظلم به او، بزرگترين ظلم و مرتکب آن، بزرگترين ظالم است. و در جملۀ «وَ کَذّبَ بِالصّدقِ إذ جَاءَهُ»، مراد از «صدق»، خبرهاى صادق است که در اين جا، به قرينه جمله «إذ جَاءَهُ»، عبارت است از دين الهى که رسول آن را آورده. و در جملۀ «ألَيسَ فِى جَهَنّمَ مَثوىً لِلکَافِرِين»، «مَثوى»، اسم مکان و به معناى منزل و محل اقامت است، و استفهام در آن، تقريرى است. يعنى: در جهنّم، جا براى اين ستمکاران هست، به خاطر تکبرى که در برابر حق کردند، و همين تکبر باعث شد بر خدا افتراء ببندند و خبرهاى صادق را که رسول آورده بود، تکذيب کنند. اين آيه شريفه، مخصوص به مشرکان عهد رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، و يا مشرکان از امت اوست، ولى بر حسب سياق، عام است و هر کسى را که بدعتى بگذارد و يا سنتى از سنت هاى دين را ترک کند، شامل مى شود. «وَ الَّذِى جَاءَ بِالصّدْقِ وَ صَدَّقَ بِهِ أُولَئک هُمُ الْمُتَّقُونَ»: مراد از آوردن «صدق»، آوردن دين حق است. و مراد از تصديق به آن، ايمان آوردن بدان است. و مراد از آن کسى که آن را آورده، رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۳۹۵ و اين که در جملۀ «أُولَئِکَ هُمُ المُتّقُون»، با لفظ جمع «أُولئِکَ»، به شخص آورنده دين اشاره شده، شايد به لحاظ معنى بوده باشد. چون به حسب معنا، عبارت مى شود از هر پيغمبرى که دين حق را آورده و به آن، مؤمن مى باشد، و بلکه هر مؤمنى که به دين حق ايمان آورده و به سوى آن دعوت کرده باشد. چون دعوت به سوى حق، چه زبانى و چه عملى، از شؤون پيروى انبيا است. همچنان که قرآن مى فرمايد: «قُل هَذِهِ سَبِيلِى أدعُوا إلَى اللّهِ عَلى بَصِيرَةٍ أنَا وَ مَنِ اتّبَعَنِى». بيان پاداش پرهيزکاران، نزد خداوند «لهَُم مَّا يَشاؤُونَ عِندَ رَبّهِمْ ذَلِک جَزَاءُ الْمُحْسِنِينَ»: اين آيه، پاداشى را که متقين نزد پروردگارشان دارند، بيان مى کند، و آن، عبارت است از اين که ايشان، هرچه که خواستشان بدان تعلق گيرد، در اختيار دارند. پس سرمايه در بهشت، تنها خواستن است که سبب تامّى است براى به دست آمدن آنچه مورد خواست واقع شود. حال هرچه مى خواهد باشد. به خلاف دنيا که به دست آوردن چيزى از مقاصد دنيا، علاوه بر خواستن، احتياج به عوامل و اسباب بسيار دارد، که يکى از آن ها، سعى و عمل با استمداد از تعاون اجتماعى است. پس آيه شريفه، اولا دلالت دارد بر اين که متقين، در دار قرب و جوار ربّ العالَمين هستند. و ثانيا، هرچه بخواهند، در اختيار دارند. پس اين دو پاداش متقين است که عبارتند از: نيکوکاران. پس علت تامۀ اين اجرشان، همان احسانشان است، و همين نکته، سبب شد که به جاى ضمير «ذَلِکَ جَزَاؤُهُم»، اسم ظاهر بياورد و بر خلاف مقتضاى ظاهر بفرمايد: «ذَلِکَ جَزَاءُ المُحسِنِين». و توصيف متقين به «احسان» و ظهور آن در عمل صالح و اعتقاد حق، و يا تنها در عمل صالح، همه شاهد بر آن است که مراد از تصديق مذکور، تصديق قولى و فعلى است. علاوه بر اين، قرآن کريم، کسى را که پاره اى از احکام خدا را پشت پا زده، هرگز مصدّق قرآن نخوانده. پس مصدّق آن کسى است که تمامى احکام آن را تصديق کند، هم زبانى و هم عملى. «لِيُکفِّرَ اللَّهُ عَنهُمْ أَسوَأَ الَّذِى عَمِلُوا ...»: و معلوم است که وقتى بدترين اعمال آنان تکفير شود، پايين تر از آن نيز، تکفير مى شود. و مراد از بدترين اعمال، همان شرک و نيز گناهان کبيره اى است، که در حال شرک مرتکب شده اند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۳۹۶ در مجمع البيان، در ذيل اين آيه گفته است: «يعنى خدا عقاب شرک و گناهانى را که قبل از ايمان آوردن مرتکب شده اند، از آنان ساقط کرد، به خاطر اين که ايمان آوردند و نيکوکارى نمودند و به سوى خداى تعالى برگشتند». و اين معناى خوبى است براى آيه، از جهت اين که: هم شامل همه اعمال زشت مى شود، و هم اين که ساقط کردن را مقيد کرده به گناهان قبل از ايمان و احسان و توبه. چون آيه شريفه، اثر تصديق صدق را بيان مى کند و آن، عبارت است از: تکفير گناهان، به خاطر تصديق و نيز جزاى خير در آخرت. «وَ يجْزِيهُمْ أَجْرَهُم بِأَحْسنِ الَّذِى کانُوا يَعْمَلُونَ»: بعضى از مفسران گفته اند: مراد اين است که به اعمال ايشان نظر مى شود. آن وقت، به بهترين آن اعمال، با بهترين جزايى که لايق بدان است، پاداش مى دهند، و باقى اعمال نيکشان را بر طبق آن، به بهترين جزاء پاداش مى دهند. بنابراين، حرف «باء» در جملۀ «بِأحسَن»، براى مقابله است. مانند «بايى» که در جملۀ «بِعتُ هَذَا بِهَذَا» به کار مى رود. و ممکن است گفته شود: «مراد اين است که در بلندپايه ترين اعمال ايشان نظر مى شود، و درجات ايشان را بر حسب آن عمل بالا مى برند. و در نتيجه، هيچ درجه اى از کمال که عملشان به آن رسيده، از ايشان فوت نمى شود». ليکن اين وجه، آن طور که بايد، روشن نمى کند که چطور نظير اين کلام در مسأله «أسوَءَ الّذِى عَمِلُوا» جريان مى يابد؟ بعضى ديگر گفته اند: اصلا کلمۀ «أسوَءَ» و «أحسَنَ» در اين آيه، به معناى بدتر و بهتر نيست، بلکه در زيادى مطلق استعمال شده. چون معصيت خدا، همه اش بد، و اطاعتش، همه اش خوب است. «أَ لَيْس اللَّهُ بِکافٍّ عَبْدَهُ وَ يُخَوِّفُونَک بِالَّذِينَ مِن دُونِهِ»: مراد از «بِالّذِينَ مِن دُونِه»، به طورى که از سياق استفاده مى شود، آلهۀ مشرکان است. و مراد از «عبد»، همان بندگانى است که در آيات سابق، مدح آنان را مى کرد، که در درجۀ اول، شامل رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» مى شد. و استفهام در آيه، تقريرى است و معنايش اين است که: خدا کافى امور بندگان خود هست. و در اين جمله، به رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، تأمين مى دهد، در مقابل تهديدى که مشرکان به خدايان خود نسبت به وى کردند. و نيز کنايه است از وعده به کفايتى که جملۀ «فَسَيَکفِيکَهُمُ اللّهُ وَ هُوَ السّمِيعُ العَلِيمُ»، به آن تصريح دارد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۳۹۷ «وَ مَن يُضلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ هَادٍ وَ مَن يَهْدِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِن مُّضِلٍ ...»: اين آيه، مشتمل بر دو جمله عکس هم است، که به عنوان دو ضابطۀ کلى ايراد شده، و به همين جهت، با اين که در آيات قبل ضميرى به «اللّه» بر مى گردانيد، در اين جا، خود اين نام مقدس را آورده. پس اين آيه از قبيل به کار بردن اسم ظاهر در جاى ضمير است. و در اين که دنبال جملۀ «ألَيسَ اللّهُ بِکَافٍّ...» فرمود: «وَ مَن يُضلِل...»، خود اشاره است به اين که اين تهديد کنندگان که رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» را به خدايان خود تهديد مى کردند، تا ابد به سوى ايمان راه نمى يابند، و سعى و تلاششان به نتيجه نمى رسد و هرگز به آرزوى خود، درباره رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» و اميدهاى خام شان نمى رسند. براى اين که خدا او را که هدايت کرده، هرگز گمراه نمى کند. و استفهام در جملۀ «ألَيسَ اللّهُ بِعَزِيزٍ ذِى انتِقَام»، استفهامى است تقريرى. يعنى مطلب همين طور است، خدا، عزيز و داراى انتقام است. و اين، خود تعليلى روشن است براى جملۀ «وَ مَن يُضلِلِ اللّهُ...»، براى اين که عزت خدا و انتقام داشتن او، اقتضا مى کند از کسى که حق را انکار و بر کفر خود اصرار ورزيده، انتقام بگيرد و انتقامش، اين است که او را گمراه کند و ديگر راهنمايى نباشد که او را هدايت کند. چون خداى تعالى، عزيزى است که کسى بر ارادۀ او غالب نمى شود. و عکس قضيه نيز چنين است. يعنى اگر او کسى را به پاداش تقوا و احسانش هدايت کند، ديگر احدى نمى تواند آن هدايت شده را گمراه نمايد. و در تعليل مزبور، اين دلالت هست که اضلال خدايى، به عنوان مجازات است، و گرنه، خدا ابتداءً هيچ کس را گمراه نمى کند. و اين نکته، مکرر در اين کتاب خاطرنشان شده است. بحث روايتى از روضة الواعظين شيخ مفيد «رحمةُ اللّه عليه» نقل شده که وى، از رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» روايت کرده که بعد از تلاوت آيه «أفَمَن شَرَحَ اللّهُ صَدرَهُ لِلإسلَامِ فَهُوَ عَلىَ نُورٍ مِن رَبّه» فرمود: نور، وقتى در قلب قرار گرفت، قلب براى پذيرش آن گشاد و پذيرا مى گردد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۳۹۸ اصحاب عرضه داشتند: يا رسول اللّه! آيا براى آن علامتى هست، که با آن شناخته شود؟ فرمود: علامتش، دست برداشتن از ماديات دار غرور، و رجوع به سوى دار خلود، و مستعد گشتن براى مرگ، قبل از فرارسيدن آن است. مؤلف: اين روايت را، الدر المنثور هم از ابن مردويه، از عبداللّه بن مسعود، و حکيم ترمذى، از ابن عُمَر، و نيز ابن جرير و ديگران، از قتاده روايت کرده اند. و در تفسير قمى، در ذيل آيه «أفَمَن شَرَحَ اللّهُ صَدرَهُ...» مى گويد: اين آيه، درباره اميرالمؤمنين «عليه السلام» نازل شده است. مؤلف: نازل شدن سوره به يک دفعه، با اين روايت سازگار نيست، همچنان که نظيرش گذشت. و در الدرّ المنثور است که: ابن جرير، از ابن عباس روايت کرده که اصحاب عرضه داشتند: يا رسول اللّه! چه مى شد قدرى براى ما سخن مى گفتى؟ پس اين آيه نازل شد: «اللّهُ نَزّلَ أحسَنَ الحَدِيث». مؤلف: اين روايت از باب تطبيق است، نه اين که آيه مخصوص اين مورد باشد. و در مجمع البيان، در ذيل جملۀ «تَقشَعِرّ مَنهُ جُلُود...» مى گويد: از عباس بن عبدالمطلب روايت شده که گفت: رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» فرمود: هرگاه پوست بدن بنده از ترس خدا جمع شد، گناهانش ‍مى ريزد، همان طور که برگ هاى خشک از درخت مى ريزد. و در الدر المنثور، در ذيل جملۀ «قُرآناً عَرَبِيّا غَيرَ ذِى عِوَج» مى گويد: ديلمى، در مسند الفردوس، از انس، از رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» روايت کرده که در معناى جملۀ «غَيرَ ذِى عِوَج» فرمود: يعنى غير مخلوق. مؤلف: آيه شريفه، نمى تواند منطبق با اين روايت باشد. در سابق هم، در تفسير آيه «تِلکَ الرُّسُلُ فَضّلنَا بَعضَهُم عَلَى بَعضٍ»، در جلد دوم اين کتاب، سخنى پيرامون کلام مزبور ايراد کرديم. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۳۹۹ و در مجمع البيان، در ذيل جملۀ «وَ رَجُلاً سَلَماً لِرَجُلٍ» مى گويد: حاکم ابوالقاسم حسکانى، به سند خود، از على «عليه السلام» روايت کرده که فرمود: منم آن مردى که خالص از آنِ رسول خدايم. مؤلف: اين حديث را از عيّاشى هم نقل کرده، که او، به سند خود، از ابى خالد، از ابى جعفر «عليه السلام» حديث کرده است، و هر دو نقل، از باب جَرى و تطبيق است، و گرنه، مَثَل عمومى است. و نيز، در همان کتاب، در ذيل جملۀ «ثُمّ إنّکُم يَومَ القِيَامَةِ عِندَ رَبّکُم تَختَصِمُون»، از ابن عُمَر روايت آورده که گفت: ما معتقد بوديم اين آيه درباره ما و يهود و نصارا نازل شده، و ما خيال مى کرديم منظور از إختصام در آن، مخاصمه ما با اهل کتاب است. چون باور نمى کرديم که ما امت اسلام، با اين که پيامبرمان يکى و کتاب مان يکى است، رو در روى هم بايستيم و جنگ و مخاصمه کنيم، تا آن که ديدم رو در روى هم ايستاديم، و شمشير به روى هم کشيديم، فهميدم که آيه درباره خودِ ما نازل شده. و ابوسعيد خدرى هم گفته: همواره مى گفتم پروردگار ما يکى، پيامبرمان يکى، و دين مان، يکى است. پس منظور از خصومت در اين آيه چيست؟ تا آن که جنگ صفين پيش آمد، و مسلمانان به شدّت، به روى هم شمشير کشيدند. آن وقت گفتيم: بله، آيه شريفه، پيشگويى امروز را مى کرد. مؤلف: در الدرّ المنثور، حديث اولى را به طرقى مختلف، از ابن عُمَر روايت کرده و در الفاظ آن ها اختلافى هست، ولى معناى هر دو نقل يکى است. و نيز آن را از عده اى از اصحاب کتب جوامع، از ابراهيم نخعى نقل کرده. و قريب به آن مضمون را، به دو طريق، از زبير بن عوام نقل کرده، و حديث دوم را، از سعيد بن منصور، از ابى سعيد خدرى نقل کرده است. ولى اين احاديث معارض است با روايتى که مى گويد: صحابۀ رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، آن ها که مجتهدند، نزد خدا مأجورند. چه اين که به صواب رأى دهند، و چه به خطا روند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۴۰۰ و در مجمع البيان، در ذيل جملۀ «وَ الّذِى جَاءَ بِالصّدقِ وَ صَدّقَ بِهِ» مى گويد: بعضى گفته اند: منظور از آن کس که صدق آورده، رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» است، و منظور از آن که وى را تصديق کرده، على بن ابى طالب «عليه السلام» است. و اين معنا، از ائمه هدى، از آل محمّد «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» نيز روايت شده. مؤلف: اين روايت را، الدرّ المنثور هم، از ابن مردويه، از ابوهريره روايت کرده، و ظاهرا مضمونش از باب تطبيق باشد. چون در ذيل آيه، تصديق کنندگان را به «متقين» تعبير نموده. و از طرق اهل سنت روايت شده که: آن کس که رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» را تصديق کرد، ابوبکر بود. اين روايت هم، از باب تطبيق خود راوى است. و روايت شده که آن کس که قرآن را آورده، جبرئيل است. و آن کس که قرآن را تصديق کرده، رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» است. اين روايت هم، باز از باب تطبيق است. علاوه بر اين، سياق، آن را تکذيب مى کند. چون آيات مورد بحث در مقام بيان اوصاف رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» و مؤمنان است، و جبرئيل از اين سياق، بيگانه است و سخنى درباره او نيست. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۴۰۱ آيات ۳۸ - ۵۲ سوره زمر وَ لَئن سأَلْتَهُم مَّنْ خَلَقَ السُمَاوَاتِ وَ الاَرْض لَيَقُولُنَّ اللَّهُ قُلْ أَفَرَأيْتُم مَّا تَدْعُونَ مِن دُونِ اللَّهِ إِنْ أَرَادَنىَ اللَّهُ بِضرٍّ هَلْ هُنَّ کاشِفَت ضُرِّهِ أَوْ أَرَادَنى بِرَحْمَةٍ هَلْ هُنَّ مُمْسِکَاتُ رَحْمَتِهِ قُلْ حَسبىَ اللَّهُ عَلَيْهِ يَتَوَکلُ الْمُتَوَکلُونَ(۳۸) قُلْ يَا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلى مَکانَتِکمْ إِنّى عَامِلٌ فَسوْف تَعْلَمُونَ(۳۹) مَن يَأْتِيهِ عَذَابٌ يُخْزِيهِ وَ يَحِلُّ عَلَيْهِ عَذَابٌ مُّقِيمٌ(۴۰) إِنَّا أَنزَلْنَا عَلَيْک الْکِتَاب لِلنَّاسِ بِالْحَقِّ فَمَنِ اهْتَدَى فَلِنَفْسِهِ وَ مَن ضَلَّ فَإِنَّمَا يَضِلُّ عَلَيْهَا وَ مَا أَنت عَلَيهِم بِوَکيلٍ(۴۱) اللَّهُ يَتَوَفى الاَنفُس حِينَ مَوْتِهَا وَ الَّتى لَمْ تَمُت فى مَنَامِهَا فَيُمْسِک الَّتى قَضى عَلَيهَا الْمَوْت وَ يُرْسِلُ الاُخْرَى إِلى أَجَلٍ مُّسمًّى إِنَّ فى ذَلِک لاَيَاتٍ لِّقَوْمٍ يَتَفَکَّرُونَ(۴۲) أَمِ اتّخَذُوا مِن دُونِ اللَّهِ شُفَعَاءَ قُلْ أَوَ لَوْ کانُوا لا يَمْلِکُونَ شيْئاً وَ لا يَعْقِلُونَ(۴۳) قُل لِّلَّهِ الشّفَاعَةُ جَمِيعاً لَّهُ مُلْک السّمَاوَاتِ وَ الاَرْضِ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ(۴۴) وَ إِذَا ذُکِرَ اللَّهُ وَحْدَهُ اشمَأَزَّت قُلُوبُ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالاَخِرَةِ وَ إِذَا ذُکِرَ الَّذِينَ مِن دُونِهِ إِذَا هُمْ يَستَبْشِرُونَ(۴۵) قُلِ اللَّهُمَّ فَاطِرَ السّمَاوَاتِ وَ الاَرْضِ عَالِمَ الْغَيْبِ وَ الشّهَادَةِ أَنت تحْکُمُ بَينَ عِبَادِک فى مَا کانُوا فِيهِ يخْتَلِفُونَ(۴۶) وَ لَوْ أَنَّ لِلَّذِينَ ظلَمُوا مَا فى الاَرْضِ جَمِيعاً وَ مِثْلَهُ مَعَهُ لافْتَدَوْا بِهِ مِن سُوءِ الْعَذَابِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَ بَدَا لهَُم مِّنَ اللَّهِ مَا لَمْ يَکُونُوا يحْتَسِبُونَ(۴۷) وَ بَدَا لهَُمْ سيِّئَات مَا کسبُوا وَ حَاقَ بِهِم مَّا کانُوا بِهِ يَستهْزِءُونَ(۴۸) فَإِذَا مَسّ الإنسانَ ضُرُّ دَعَانَا ثُمَّ إِذَا خَوَّلْنَاهُ نِعْمَةً مِّنَّا قَالَ إِنَّمَا أُوتِيتُهُ عَلى عِلْمِ بَلْ هِىَ فِتْنَةٌ وَ لَکِنَّ أَکْثرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ(۴۹) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۴۰۲ قَدْ قَالهََا الَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ فَمَا أَغْنى عَنهُم مَّا کانُوا يَکْسِبُونَ(۵۰) فَأَصابهُمْ سيِّئَات مَا کَسبُوا وَ الَّذِينَ ظلَمُوا مِنْ هَؤُلاءِ سَيُصِيبهُمْ سيِّئَات مَا کَسبُوا وَ مَا هُم بِمُعْجِزِينَ(۵۱) أَوَ لَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَن يَشاءُ وَ يَقْدِرُ إِنَّ فى ذَلِک لاَيَاتٍ لِّقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ(۵۲) «ترجمه آیات» و اگر از ايشان بپرسى چه کسى آسمان ها و زمين را خلق کرد، حتما مى گويند خدا. بگو: پس خبر دهيد مرا از اين خدايان که مى پرستيد، چکاره اند؟ آيا اگر خدا شرّ مرا بخواهد، آن ها مى توانند آن را برطرف سازند، و يا اگر رحمتى برايم بخواهد، آن ها مى توانند جلوگيرش شوند؟! بگو: خدا مرا بس است، بر او توکل مى کنند متوکلان (۳۸). بگو: اى قوم! به همين کفر خود ادامه دهيد، من نيز به کار خود مى پردازم، به زودى خواهيد فهميد(۳۹). که چه کسى دچار عذاب مى شود، و عذاب او را خوار مى کند و به عذابى دائم دچار مى شود (۴۰). ما، اين کتاب را که بر تو نازل کرديم، براى مردم و به حق نازل کرديم. پس هر کس از هدايت آن بهره مند شود، به نفع خود اوست و هر کس گمراه گردد، عليه خود اوست و تو وکيل و مسؤول آنان نيستى(۴۱). خداست که جان ها را در دم مرگ مى گيرد، و آن ها هم که نمُرده اند، در خواب مى گيرد. پس هر يک از جان ها که مرگش رسيده باشد، نگه مى دارد و آن ديگرى را به بدنش بر مى گرداند، تا مدتى معين. به درستى که در اين جريان، آيت ها هست براى مردمى که تفکر کنند (۴۲). مثل اين که خدايان دروغين را شفيعانى براى خود گرفته اند، از ايشان بپرس حتى اگر مالک هيچ چيز نباشند و عقل نداشته باشند، باز هم شفيع اند؟ (۴۳) بگو: شفاعت، همه اش از آنِ خداست، مُلک آسمان ها و زمين از اوست، و سپس به سوى او باز مى گرديد(۴۴). و چون سخن از خداى يگانه مى شود، دل هاى کسانى که به آخرت ايمان ندارند، متنفر مى شود و چون سخن از خدايان ديگر مى شود، خشنود مى گردند (۴۵). ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۴۰۳ بگو: بارالها! اى آفريدگار آسمان ها و زمين و اى داناى غيب و شهود! تويى که بين بندگانت در آنچه اختلاف مى کنند، داورى مى کنى (۴۶). و اگر ستمگران، دو برابر تمامى آنچه در زمين است، مالک باشند، همه را براى دفع عذاب روز قيامت مى دهند. آرى، در آن روز، چيزهايى برايشان هويدا مى شود، که هرگز احتمالش را نمى دادند (۴۷). و آثار سوء اعمالى که کردند، برايشان ظهور مى کند و همان عذاب ها که مسخره اش مى کردند، بر سرشان مى آيد (۴۸ ). انسان چنين است که وقتى گرفتار مى شود، ما را مى خواند و همين که نعمتى به او ارزانى مى داريم، مى گويد: اين، از علم خودم به دست آمده، ليکن همين نعمت، فتنه و آزمايش اوست، اما بيشترشان نمى فهمند(۴۹). اقوام قبل از ايشان نيز، همين سخن را مى گفتند، اما آنچه مى کردند، به دردشان نخورد (۵۰). در نتيجه، آثار سوء گناهانشان گريبانشان را بگرفت، و کسانى که از اينان ستمکار باشند، به زودى آثار سوء اعمالشان را خواهند ديد، و نمى توانند خدا را عاجز کنند (۵۱). آيا ندانستند که خدا رزق را براى هر کسى بخواهد، فراخ نموده و يا تنگ مى گيرد، به راستى در همين جريان، آيت هايى است براى مردمى که ايمان آورند (۵۲). رده:تفسیر المیزان