تفسیر المیزان

ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۴۱۶ پاسخ خداوند، به انسان های ناسپاس و کفران پیشه اين آيه، رد سخن ايشان و اثبات اين معنا است که نعمت مزبور، فتنه اى است که با آن، امتحان مى شوند. مى فرمايد: اگر اين نعمت ها که در دست دارند، با هنر خود کسب کرده باشند و اين نيرو و توانايى خودشان است که مايه چنين نعمت ها شده، بايد همين نيرو نگذارد عذاب گناهان، آن ها را از دستشان ببرد، بلکه بايد آن نعمت ها را براى خود حفظ کنند و هميشه از آن متنعم باشند، نه اين که آن نعمت ها را بگذارند و خود هلاک گردند. با اين که چنين نيست، نه مى توانند نعمت ها را براى خود حفظ کنند و نه با خود ببرند. اينک، اقوام قبل از آنان، شاهد صدق اين حقيقت اند. چون آن ها هم، همين سخنان را از درِ غرور گفتند، ولى کسب و تجارت و حول و قوّه شان، جلو هلاکتشان را نگرفت و همه به کيفر کرده هاى زشت خود رسيدند. و ظاهرا جملۀ «قَد قَالَهَا الّذِينَ مِن قَبلِهِم»، اشاره به قارون و امثال وى مى کند. چون قارون هم، نظير همين حرف را زد و به حکايت قرآن گفت: «إنّمَا أُوتِيتُهُ عَلَى عِلمٍ عِندِى»، که داستانش در سوره «قصص» گذشت. «وَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْ هَؤُلاءِ سَيُصِيبهُمْ سَيِّئَاتُ مَا کَسبُوا وَ مَا هُم بِمُعْجِزِينَ»: کلمه «هَؤلَاء: اينان»، به قوم رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» اشاره دارد و معنايش اين است که: اين ستمگران از قوم تو، راهشان، راه اقوام گذشته است. به زودى عذاب آنچه کرده اند، به ايشان خواهد رسيد، و نمى توانند با جلوگيرى از آمدن وبال اعمالشان، خدا را عاجز کنند. «أَوَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَن يَشاءُ وَ يَقْدِرُ ...»: اين جمله، پاسخ ديگرى از گفتار آن کسى است که از بين آن مردم ناسپاس گفته: «إنّمَا أُوتِيتُهُ عَلَى عِلمٍ». چيزى که هست، جواب اول، يعنى جملۀ «قَد قَالَهَا الّذِينَ مِن قَبلِهِم...»، جواب نقضى بود، ولى اين جواب از طريق معارضه است، به ادله اى اشاره مى کند که همه دلالت دارند بر اين که رزق را، خداى سبحان براى بعضى فراخ و براى بعضى تنگ مى گيرد. توضيح اين که: سعى و کوشش آدمى و علم و ارادۀ او، براى تحصيل رزق، سبب تامّ به دست آمدن آن نيست، و گرنه مى بايستى همواره و در همه اشخاص، اين سعى و اين کاردانى مؤثر واقع شود، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۴۱۷ و صاحبش را به رزق فراوان برساند. با اين که به چشم خود مى بينيم که اين طور نيست. بسيار جويندگان هستند که مأيوس بر مى گردند، و بسيار کوشندگان هستند، که نتيجه اى عايدشان نمى شود. پس معلوم مى شود غير از کوشش و کاردانى خود انسان، شرايط و علل زمانى و مکانى ديگرى هم، مؤثر است و موانع مختلفى هم هست، که به اختلاف ظروف، مانع از به نتيجه رسيدن کوشش ها مى شوند. و اين شرايط، از حدّ شمار بيرون اند. در صورتى که همه عوامل و شرايط، دست به دست هم دهند و هيچ يک از موانع هم پيش نيايد، آن وقت، سعى و کوشش ها و کاردانی ها هم، مؤثر مى شوند، و اجتماعِ همۀ علل و شرايط با آن همه اختلاف و تفرقه و تشتت که از نظر ماده و زمان و مکان و مقتضيات ديگر در آن ها هست، که مرتبط به آن عوامل اند، بعضى مقارن آن ها و بعضى ديگر جلوتر از آن عوامل اند، و اين دسته اخير هم، خود علل بى شمار ديگرى دارند. يک اجتماع و اتفاق تصادفى نيست، براى اين که تصادف هيچ وقت دايمى و حتى اکثرى نيست. يعنى اين طور نيست که در تمامى آثار و يا بيشتر آن ها، علل و شرايطش تصادفا دست به دست هم داده باشند، و قانون ارتزاق ما انسان ها و يا ما و ساير موجودات زنده و روزى خوار، يک نظام جداگانه اى از نظام جارى در اقطار عالَم ماده و مشهود ندارد، بلکه داخل در آن نظام است، و اين نظام عمومى عالَم، با همه وسعتش، امرى است ثابت و محفوظ که اگر از هم گسيخته شود، در همان لحظه اول، فورا تمامى اشياء نابود مى شوند. و اين نظام جارى، با اين که يک نظام است و اجزايش با هم تناسب و سازگارى دارند، خود دلالت بر وحدانيت ناظم و مدبّر و مديرش دارد. مدبّر و مديرى، که خودش جزو اجزاى اين عالَم نيست. چون گفتيم اجزاى عالَم، به وسيلۀ اين نظام محفوظ مانده اند. پس نمى شود ناظم، خودش يکى از اجزاى عالَم باشد، و آن مدبّر واحد، خداى عزّوجلّ است. علاوه بر اين، نظام، خود از تدبير است، و مکرر دربارۀ «تدبير» هم گفتيم که از خلقت است، (و عبارت است از خلق کردن موجودى، بعد از موجود ديگر). پس بنابراين، خالق عالَم مدبّر آن است و مدبّر آن، رازق آن است، و آن، همان خدای تعالى شأنه است. و اين برهان که شنيدى، از جملۀ «لِمَن يَشَاءُ» در آيه استفاده مى شود. چون وقتى فراخى رزق و کمى آن به مشيت خداى تعالى باشد، قهرا مشيت خود انسان که بدان مى بالد، و دم از کاردانى و کوشش خود مى زند، هيچ دخالتى در آن ندارد. همچنان که مشيّت و ايجاب هيچ يک از علل و اسبابى که علت و سبب پيدايش آنند، در پيدايش آن دخالت ندارد، و اين خيلى روشن است. از سوى ديگر، اين را هم نمى توانيم بگوييم که اين فراخى و تنگى رزق، تصادفى است. چون مى بينيم که بر طبق نظام جريان دارد. نتيجه مى گيريم که: پس به مشيّت مجرى اين نظام، يعنى خداى سبحان، جريان مى يابد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۴۱۸ در سابق هم، در ذيل آيه «وَ تَرزُقُ مَن تَشَاءُ بِغَيرِ حِسَاب»، گفتارى در معناى رزق گذشت و به زودى، در تفسير آيه «فَوَ رَبّ السّمَاءَ وَ الأرضِ إنّهُ لَحَقٌّ مِثلَ مَا أنّکُم تَنطِقُون» نيز خواهد آمد - إن شاء اللّه. بحث روايتى در کتاب توحيد، از على «عليه السلام» روايت شده که در ضمن حديثى که پاسخ به سؤالات مردى است که آياتى از قرآن برايش مشتبه شده، فرمود: اما آيه: «يَتَوَفّيکُم مَلَکُ المَوتِ الّذِى وُکّلَ بِکُم»، با آيه: «اللّهُ يَتَوَفّى الأنفُسَ حِينَ مَوتِها»، و آيه «تَوَفّتهُ رُسُلُنَا وَ هُم لَا يُفَرّطُون»، و آيه: «الّذِينَ تَتَوَفّيهُمُ المَلَائِکَةُ ظَالِمِى أنفُسِهِم»، و آيه: «الّذِينَ تَتَوَفّيهُمُ المَلَائِکَةُ طَيّبِينَ يَقُولُونَ سَلَامٌ عَلَيکُم»، (که چطور در اولى، قبض روح انسان ها را به ملک الموت، و در دومى به خود خدا، و در سومى به رسولان، و در چهارمى و پنجمى به ملائکه نسبت مى دهد، جوابش اين است که:) همانا خداى تبارک و تعالى، يگانه مدبّر امور است. به هر طور که خودش ‍ بخواهد و کسانى از مخلوقات خود را که مى خواهد، موکّل بر امورى مى کند که خودش بخواهد. و اما ملک الموت، خدا او را به خصوص، موکّل براى قبض روح اشخاص معينى از خلق که خود بخواهد، مى کند، و رسولان را از ملائکه انتخاب نموده، و براى قبض روح بعضى ديگر از خلقش، که باز خودش بخواهد، موکّل مى کند. و چنان نيست که هر علمى را که صاحب علم داراى آن است، ممکن باشد براى همه مردم شرح دهد. زيرا مردم همگى در درک علوم يکسان نيستند. بعضى قوی اند و بعضى ضعيف. ديگر اين که اصلا بعضى از علوم هست که مانند بعض ديگر، قابل فرا گرفتن نيست، چون مافوق طاقت است، مگر کسى از اولياى خدا، که خدا آن را برايش آسان کرده و در حمل آن، ياری اش کرده باشد. و اين مقدار تو را بس است، که بدانى که خدا، مُحيى (زنده کننده) و مُميت (ميراننده) است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۴۱۹ و اوست که جان ها را به دست هر کس از خلقش که بخواهد مى گيرد، چه ملائکه، و چه غير ايشان. و در خصال، از على «عليه السلام»، روايت أربع مأة (۴۰۰ بندى) را آورده که در آن فرمود: مسلمان، جنب نمى خوابد و جز، با طهارت به بستر نمى رود، حتى اگر آب نيافت، با خاک تيمم مى کند. چون روح مؤمن در خواب، به سوى خداى تعالى بالا مى رود و اگر با طهارت باشد، خدا او را مى پذيرد، و مبارکش مى کند. حال اگر اجلش رسيده باشد، او را در گنجينه هاى رحمت خود جاى مى دهد، و اگر نرسيده باشد، او را با امينان از ملائکه اش روانه مى کند، تا او را به جسدش باز گردانند. و در مجمع البيان است که عياشى، به سند خود، از حسن بن محبوب، از عمرو بن ثابت، از ابى المقدام، از پدرش، از امام ابى جعفر (عليه السلام) روايت آورده که فرمود: هيچ کس به خواب نمى رود، مگر آن که نفسش به آسمان عروج مى کند و جانش در بدنش باقى مى ماند، و بين نفس و جان او رابطه اى چون شعاع خورشيد برقرار است. حال اگر خدا اجازۀ قبض ارواح را داده باشد، جان هم به سوى نفس مى رود، و اگر اجازه برگشتن روح را داده باشد، نفس به سوى روح مى رود. و اين است معناى آيه «اللّهُ يَتَوَفّى الأنفُسَ حِينَ مَوتِهَا...». پس نفس، هر آنچه را که در ملکوت آسمان ها مشاهده کرده باشد، رؤياى صادقه اى است که تأويل دارد، و هر آنچه را که در مابين آسمان و زمين ديده، از موهوماتى است که شيطان در خيال او انداخته، و تأويلى ندارد. و در الدرالمنثور است که ابن ابى حاتم و ابن مردويه، از سليم بن عامر، روايت کرده که گفت: عُمَر بن خطّاب گفت: عجب است اين رؤياها که آدمى مى بيند، انسان به خواب مى رود و چيزهايى مى بيند که تا آن ساعت، اصلا به ذهنش خطور نکرده، و چون بيدار مى شود، عين آن را مى بيند. و شخص ديگر، رؤيايى مى بيند که در بيدارى، هيچ اثرى از آن پيدا نمى شود. پس على بن ابى طالب فرمود: اى امير مؤمنان! آيا مى خواهى بگويم علتش چيست؟ خداى تعالى مى فرمايد: «اللّهُ يَتَوَفّى الأنفُسَ حِينَ مَوتِهَا وَ الّتِى لَم تَمُت فِى مَنَامِهَا فَيُمسِکُ الّتِى قَضَى عَلَيهَا المَوتَ وَ يُرسِلُ الأُخرَى إلَى أجَلٍ مُسَمًّى». پس به حکم اين آيه، همه نفس ها را خدا مى گيرد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۴۲۰ پس آنچه نفس در آسمان نزد خدا مى بيند، رؤياى صادقه است، و آنچه در مراجعت به سوى جسد خود مى بيند، تلقينات شيطان هاى در هواست. شيطان ها، ديده هاى او را تکذيب مى کنند، و از اباطيلى به او خبر مى دهند. عُمَر، از کلام على «عليه السلام» تعجب کرد. مؤلف: گفتار مفصل ما پيرامون رؤيا، در سوره «يوسف» گذشت و مراجعه بدان جا براى فهميدن معناى اين دو روايت مؤثر است. اين را هم بگوييم که در اين دو روايت، کلمۀ «سماء»، بر همان معناى اصطلاحى علمى، يعنى بر «عالَم مثال اعظم» اطلاق شده، که بزرگتر از آسمان و زمين است، و کلمۀ «مابين آسمان و زمين»، بر «عالَم مثال اصغر» در اصطلاح علمى اطلاق شده است. متوجه اين نکته باشيد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۴۲۱ آيات ۵۳ - ۶۱ سوره زمر قُلْ يَا عِبَادِىَ الَّذِينَ أَسرَفُوا عَلى أَنفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِن رَّحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعاً إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ(۵۳) وَ أَنِيبُوا إِلى رَبِّکُمْ وَ أَسلِمُوا لَهُ مِن قَبْلِ أَن يَأْتِيَکُمُ الْعَذَاب ثُمَّ لا تُنصَرُونَ(۵۴) وَ اتَّبِعُوا أَحْسنَ مَا أُنزِلَ إِلَيْکُم مِّن رَّبِّکُم مِّن قَبْلِ أَن يَأْتِيَکُمُ الْعَذَاب بَغْتَةً وَ أَنتُمْ لا تَشعُرُونَ(۵۵) أَن تَقُولَ نَفْسٌ يَا حَسرَتى عَلى مَا فَرَّطتُ فى جَنبِ اللَّهِ وَ إِن کُنتُ لَمِنَ السّاخِرِينَ(۵۶) أَوْ تَقُولَ لَوْ أَنَّ اللَّهَ هَدَانِی لَکُنتُ مِنَ الْمُتَّقِينَ(۵۷) أَوْ تَقُولَ حِينَ تَرَى الْعَذَاب لَوْ أَنَّ لى کرَّةً فَأَکُونَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ(۵۸) بَلى قَدْ جَاءَتْک ءَايَاتى فَکَذَّبْت بهَا وَ استَکْبرْتَ وَ کُنتَ مِنَ الْکَافِرِينَ(۵۹) وَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ تَرَى الَّذِينَ کَذَبُوا عَلى اللَّهِ وُجُوهُهُم مُّسوَدَّةٌ أَلَيْس فى جَهَنَّمَ مَثْوًى لِّلْمُتَکَبرِينَ(۶۰) وَ يُنَجِّى اللَّهُ الَّذِينَ اتَّقَوْا بِمَفَازَتِهِمْ لا يَمَسّهُمُ السُوءُ وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ(۶۱) «ترجمه آیات» بگو: اى بندگانم که بر نفس خود ستم و اسراف کرديد! از رحمت خدا نوميد مشويد، که خدا تمامى گناهان را مى آمرزد، زيرا او آمرزندۀ رحيم است (۵۳). و به سوى پروردگارتان رجوع نموده، قبل از آن که عذاب بر سرتان آيد و ديگر يارى نشويد، تسليمش گرديد(۵۴). ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۴۲۲ و آنچه را که از ناحيه پروردگارتان نازل شده، که بهترين حديث است، پيروى کنيد، قبل از آن که عذاب ناگهانى و بى خبر شما را بگيرد (۵۵). بترسيد از روزى که هر کسى به خود مى گويد: واحسرتا بر من! از آن ستم ها که به درگاه خدا روا داشتم، اعتراف مى کنم که به راستى از مسخره کنندگان بودم (۵۶). و يا مى گويد: اگر خدا هدايتم کرده بود، از پرهيزکاران مى بودم (۵۷). و يا وقتى عذاب را مى بيند، مى گويد: ای کاش، مى توانستم برگردم و از نيکوکاران مى شدم (۵۸). در پاسخش مى گويند: آرى، آيات من برايت بيامد و تو به آيات من تکذيب کردى، و از پذيرفتن آن، تکبّر نمودى و اصولا از کافران بودى (۵۹). و روز قيامت، تکذيب کنندگان بر خدا را مى بينى که رويشان سياه است، آيا در دوزخ، جايى براى متکبّران نيست(۶۰). خدا کسانى را که براى رستگاری شان تقوا پيشه کردند، نجات مى دهد و به چنين کسانى عذاب نمى رسد و اندوهناک نمى گردند (۶۱). «بیان آیات» در اين آيات، به رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، دستور مى دهد که مشرکان را به اسلام و به پيروى از آنچه خدا نازل کرده، دعوت کند و از عواقب اسرافشان بر نفس خود، يعنى از حسرت و ندامت روزى که حسرت و ندامت سود نمى دهد، برحذر دارد. آرى، چگونه سود مى دهد با اين که در دنيا از پذيرفتن حق، استکبار ورزيدند. و نيز، به يادشان بياورد که در آن روز متقين رستگارى و نجات و کفار خسران و آتش دارند. و در لسان اين آيات، لحن رأفت و رحمت، به خوبى استفاده مى شود. «قُلْ يَا عِبَادِى الَّذِينَ أَسرَفُوا عَلى أَنفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِن رَّحْمَةِ اللَّهِ ...»: در اين آيه، به رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، دستور مى دهد تا مردم کافر را از طرف خداوند و با لفظ «يَا عِبَادِى: اى بندگان من» صدا بزند. و اين تعبير، نکته اى را هم به يادشان مى آورد و آن، اين است که: چرا خدا کفار را به عبادت خود دعوت مى کند. و نيز، ترغيب آنان به پذيرفتن دعوت است. اما يادآورى دليل دعوت، براى اين است که يادآورى کند که ايشان، عبد اويند و او، مولاى ايشان است، و حق مولى بر عبدش، اين است که او را عبادت کند و اوامرش را اطاعت کند. پس مولى حق دارد که او را به اطاعت و عبادت خود دعوت کند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۴۲۳ و اما اين که گفتيم ترغيب مى کند به اين که دعوت را بپذيرند، براى اين که: کلمۀ «عِبَاد» را بر «يا»ى متکلم اضافه کرده، مى فرمايد: «بندگان من»! و اين تعبير، ايشان را بر مى انگيزد تا به ذيل رحمت و مغفرت او متمسک شوند. «الّذِينَ أسرَفُوا عَلَى أنفُسِهِم» - کلمۀ «أسرَفُوا»، جمع غايب ماضى از مصدر «إسراف» است و - به طورى که راغب گفته - «اسراف»، به معناى تجاوز از حد در هر عملى است که کسى انجام دهد. هرچند که در خصوص خرج کردن مال، مشهورتر است. و گويى در آيه مورد بحث، متضمن معناى جنايت و يا معنايى قريب به آن نيز هست؛ چون با کلمۀ «عَلَى» متعدى شده. و اسراف بر نفس، تعدّى بر نفس به جنايت کردن و به ارتکاب گناه است. چه شرک باشد و چه گناهان کبيره و چه گناهان صغيره. چون سياق، اين عموميت را افاده مى کند. جمعى از مفسران گفته اند: مراد از «عِبَاد»، مؤمنان اند. چون که در قرآن، استعمال «عِبَادِى» که به «يَا»ى متکلم اضافه شده، در مؤمنان غلبه دارد. پس معناى آيه چنين مى شود: بگو اى مؤمنانى که مرتکب گناه شده ايد! وليکن اين حرف صحيح نيست. براى اين که آيه مورد بحث تا هفت آيه بعد از آن، همه در يک سياق و متصل به يکديگرند، و همه در مقام دعوت اند. و ما مى بينيم که در ضمن اين آيات مى فرمايد: «بَلَى قَد جَاءَتکَ آيَاتِى فَکَذّبتَ بِهَا وَ استَکبَرتَ: آرى، آيات من به سوى تو اى مشرک بيامد، ولى تو آن را تکذيب کردى و استکبار ورزيدى». و اين، خود مثل تصريح است به اين که کلمۀ «عِبَادِى» در اول آيات، شامل مشرکان هم مى شود. و اگر مى بينيم که لفظ «عِبَادِى» در چيزى بيشتر از ده مورد به معناى مؤمنان آمده، همۀ اين موارد، قرينه هايى در خود کلام همراه دارد، که نمى شود با بودن آن قرائن، لفظ مزبور را اعم از مؤمن و مشرک گرفت. ولى چنان هم نيست که هر جايى بدون قرينه و مطلق استعمال شد، باز منصرف به مؤمنان باشد، همچنان که مى بينيم در کلام خدا، هر جا مطلق ذکر شده، اعم از مؤمن و مشرک اراده شده است. و کوتاه سخن آن که: شمول لفظ «يَا عِبَادِى» در آيه شريفه در مورد مشرکان، جاى هيچ ترديد نيست، بلکه مى توان گفت اين نظريه که کلمه «يَا عِبَادِى» در آيه مورد بحث، به خاطر سياقى که دارد، مختص به مشرکان است، قابل قبول تر است از اين که بگوييم مختص به مؤمنان است. همچنان که از ابن عباس هم نقل شده. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۴۲۴ «لَا تَقنَطُوا مِن رَحمَةِ اللّه» - «قُنُوط»، به معناى نوميدى است، و مراد از رحمت در آيه مورد بحث، به قرينه اين که خطاب و دعوت در آن به گناهکاران است، رحمت مربوط به آخرت است. نه رحمت اعم از دنيا و آخرت، و اين هم معلوم است که از شؤون رحمت آخرت، آن قسمت که مورد احتياج مستقيم و بلاواسطه گناهکاران است، همانا مغفرت خداست. پس مى توان گفت: مراد از رحمت در اين جا، مغفرت است و به همين جهت، نهى از نوميدى را با جملۀ «إنّ اللّهَ يَغفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعاً» تعليل آورد. در اين آيه شريفه، التفاتى از تکلم «عِبَادِى»، به غيبت «يَغفِرُ» به کار رفته، با اين که جا داشت بفرمايد: «إنّى أغفِرُ: من مى آمرزم»، و اين التفات، براى آن به کار رفته که اشاره نمايد به اين که : آن کسى که مى گويد «اى بندگان من، از رحمت من نوميد نشويد»، اللّه است، که اسمايى حُسنى دارد، که از آن جمله است «غَفُور» و «رَحِيم». گويا فرموده: از رحمت من نوميد مشويد. چون که من «اللّه» هستم، همۀ گناهان را مى آمرزم. چون «اللّه»، غفور و رحيم است. معرکۀ آرای مفسران در بارۀ آیه: «إنّ اللهَ يَغفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعاً» «إنّ اللّهَ يَغفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعاً» - اين جمله، نهى از نوميدى را تعليل نموده و هم اعلام مى دارد که تمامى گناهان قابل آمرزش اند. پس مغفرت خدا عام است، ليکن آمرزش گناهان هر کسى، سبب مى خواهد و به طور گزاف نمى باشد. و آنچه که قرآن سبب مغفرت معرفى فرموده، دو چيز است: يکى «شفاعت» که بحث آن، در جلد اول اين کتاب گذشت و يکى هم «توبه». حال ببينيم در جملۀ مورد بحث که گفتيم خطاب در آن، به عموم بندگان خدا، اعم از مشرک و مؤمن است، کدام يک از اين دو سبب آمرزش است؟ به طور مسلّم، شفاعت نمى تواند باشد. چون شفاعت به نصّ قرآن کريم، در آياتى چند شامل شرک نمى گردد و در سابق هم گفتيم که آيه «إنّ اللّهَ لَا يَغفِرُ أن يُشرَکَ بِهِ وَ يَغفِرُ مَادُونَ ذَلِکَ لِمَن يَشَاءُ»، ناظر به شفاعت است. يعنى مى فرمايد: مادون شرک را براى کسانى که شفيع داشته باشند، مى آمرزد. ناگزير از آن دو سبب، باقى مى ماند «توبه»، و کلام خداى تعالى هم، صريح در اين است که خدا، همۀ گناهان، حتى شرک را هم با توبه مى آمرزد. از اين هم که بگذريم، گفتيم که آيات هفتگانه مورد بحث، در يک سياق قرار دارد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۴۲۵ کلامى است واحد و متصل به هم، که در آن، نخست و به عنوان زمينه چينى از نوميد شدن نهى مى کند، و سپس امر به توبه و اسلام و عمل صالح مى فرمايد. و آيه اولى، کلامى مستقل و بريده از آيات بعد نيست، تا کسى احتمال دهد عموم مغفرت، مقيد به توبه و هيچ سبب ديگرى که فرض شود، نشده. و اين آيه شريفه، يعنى جملۀ «إنّ اللّهَ يَغفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعاً»، در بين مفسران، معرکۀ آراء شده. بعضى گفته اند: عموم «مغفرت» در آن، مقيّد است به غير از شرک و غير از گناهانى که خدا، وعدۀ آتش به مرتکبان آن ها داده. و اما به توبه مقيد نيست. در نتيجه، عموم آيه، تنها شامل گناهان صغيره مى شود. دسته اى ديگر گفته اند: اطلاق «مغفرت»، نه مقيد به توبه است، و نه به هيچ قيدى ديگر از اسباب مغفرت. چيزى که هست، اين عدّه، اطلاق مزبور را مقيّد به غير شرک کرده اند. چون آيه «إنّ اللّهَ لَا يَغفِرُ أن يُشرَکَ بِهِ وَ يَغفِرُ مَادُونَ ذَلِکَ لِمَن يَشَاءُ»، صريح در اين است که شرک آمرزيده نمى شود. آنگاه نتيجه گرفته اند که: «مغفرت»، عموميت دارد، هرچند که سبب مخصصى، مانند شفاعت و توبه، در کار نباشد تا گناهکار آمرزيده را بر گناهکار ناآمرزيده ترجيح دهد. و اين، همان مغفرت گزافى است، که ما ردش کرديم، و استدلال هايى هم که بر گفته خود کرده اند، هيچ يک درست نيست. از آن جمله، آلوسى در تفسير روح المعانى، براى اثبات اين مدعا که مغفرت در آيه، مقيد به توبه نيست، به هفده وجه استدلال کرده، که هيچ فايده اى دست نداده و در اين شبهۀ ما که گفتيم: «آمرزيدن بعضى از گناهکاران و نيامرزيدن ديگران سببى مى خواهد، تا گزافى و منافى با حکمت نشود»، مناقشه کرده. و تنها اطلاق آيه را، مقيّد به قيد «لِمَن يَشَاء» کرده، که در بعضى از قرائته اى غيرمشهور آمده. خواننده عزيز، اگر بخواهد به وجوه او واقف شود، مى تواند به تفسير وى مراجعه کند. اين را هم بگوييم که: خواننده، خود توجه دارد که مورد آيه، شرک و ساير گناهان است و از کلام خداى تعالى، اين معنا معلوم است که شرک، جز با توبه آمرزيده نمى شود. پس به هرحال، چاره اى جز مقيد کردن اطلاق آيه به «توبه» نداريم. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۴۲۶ «وَ أَنِيبُوا إِلى رَبِّکُمْ وَ أَسلِمُوا لَهُ مِن قَبْلِ أَن يَأْتِيَکُمُ الْعَذَاب ثُمَّ لا تُنصرُونَ»: اين آيه، عطف است بر جمله «لَا تَقنَطُوا». و کلمۀ «أنِيبُوا»، امر از مصدر «إنابه» است، که به معناى برگشتن به سوى خداست، که آن را «توبه» هم مى گويند. و جملۀ «إلَى رَبّکُم»، از باب به کار بردن اسم ظاهر در جاى ضمير است. چون مقتضاى ظاهر کلام اين بود که بفرمايد: «وَ أنِيبُوا إلَيه»، و حال آن که اين طور نفرمود، تا به علت اين دستور اشاره کرده باشد. چون ملاک در برگشتن به سوى خدا، همانا صفت ربوبيت اوست. و مراد از «اسلام»، تسليم شدن و منقاد گشتن براى خداست، در آنچه اراده مى کند. و اگر فرمود: «أسلِمُوا»، و نفرمود «آمِنُوا»، براى اين است که قبل از اين آيه و بعد از آن، سخن از استکبار کفار در برابر حق رفته، و مقابل استکبار، اسلام است، نه ايمان. و جملۀ «مِن قَبلِ أن يَأتِيَکُمُ العَذَابُ ثُمّ لَا تُنصَرُون»، متعلق به دو کلمۀ «أنِيبُوا» و «أسلِمُوا» است. و مراد از «عَذَاب»، به قرينه آيات بعد، عذاب آخرت است. و به احتمالى بعيد، ممکن است مراد، مطلق عذاب هايى باشد که توبه بردار نيست. مانند عذاب استيصال و انقراض، همچنان که درباره آن فرموده: «فَلَم يَکُ يَنفَعُهُم إيمَانُهُم لَمّا رَأوا بَأسَنَا سُنّةَ اللّهِ الّتِى قَد خَلَت فِى عِبَادِه». و مراد از جملۀ «ثُمّ لَا تُنصَرُون»، اين است که «آمرزش»، هرگز به شما نمى رسد. چون سبب آن محقق نيست. اما «توبه»، که مفروض آن است که توبه نکردند، و «شفاعت» هم، شامل شرک نمى شود. «وَ اتَّبِعُوا أَحْسنَ مَا أُنزِلَ إِلَيْکُم مِّن رَّبِّکُم مِّن قَبْلِ أَن يَأْتِيَکُمُ الْعَذَابُ بَغْتَةً وَ أَنتُمْ لا تَشعُرُونَ»: اين خطاب، عام است و مانند خطاب هاى قبلى، هم شامل مؤمن و هم کافر مى گردد. براى اين که قرآن عزيز، درباره هر دو طايفه نازل شده است. و در اين آيه، دستور مى دهد به اين که: از بين آنچه از ناحيه خدا نازل شده، بهترش را پيروى کنند. حال ببينيم معناى «بهتر» چيست؟ بعضى گفته اند: مراد پيروى احکام آن، از حلال و حرام است، نه داستان هاى آن. بعضى ديگر گفته اند: منظور پيروى «عزائم»، يعنى واجبات و محرّمات آن است. (نه مستحبات و مکروهات). بعضى ديگر گفته اند: مراد دستوراتى است که بدان امر و از آن نهى کرده. چون به جا آوردن واجبات و مستحبات و اجتناب از محرّمات و مکروهات. بعضى ديگر گفته اند: پيروى ناسخ آن است، نه منسوخ. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۴۲۷ و بعضى ديگر گفته اند: منظور از جملۀ «مَا أُنزِلَ»، تمامى کتاب هاى آسمانى است. و منظور از «أحسن: بهتر» آن ها، قرآن است. پس ‍ پيروى از بهترين دستورى که نازل شده، همان پيروى از قرآن است. و انصاف اين است که: جملۀ «وَ أسلِمُوا لَهُ» که در آيه قبلى بود، شامل مضمون همۀ اين اقوال مى شود. پس حمل کردن آيه: «وَ اتّبِعُوا أحسَنَ مَا أُنزِلَ إلَيکُم»، بر يکى از آن ها، تقريبا تکرارى است بى جهت. و بعيد نيست مراد از «أحسَنَ مَا أُنزِلَ»، خطاب هايى باشد که به طريقۀ به کار بردن حق عبوديت در راه امتثال خطاب هاى الهى اشاره مى کند. چه آن ها که مربوط به عقايد است، و چه آن ها که مربوط به اعمال. مانند خطاب هايى که دعوت به استغراق در ذکر خداى تعالى مى کند. و نيز، دعوت به حبّ خدا و تقواى از او به حق، و به اخلاص دين براى او مى کند. چون پيروى اين خطاب ها، انسان را به حياتى طيّب زنده مى کند و روح ايمان را در او مى دمد و اعمالش را صالح مى سازد، و او را در ولايت خدا، يعنى کرامتى که مافوقش کرامت نيست، داخل مى نمايد. «مِن قَبلِ أن يَأتِيَکُمُ العَذَابُ بَغتَةً وَ أنتُم لَا تَشعُرُون» - اين آيه، مناسب تر است با آن معنايى که ما گفتيم. براى اين که غالبا در جايى دعوت به عمل را با تهديد به فوت وقت مى آورند و مى گويند تا فرصت از دست نرفته و ناگهان مانعى فرصت را از دستت نگرفته اين کار را انجام بده، که طرف مقابل در انجام آن عمل، امروز و فردا مى کند، و دل خود را به اين خوش دارد که اگر امروز نشد، فردا انجام مى دهم. در چنين جايى است که دعوت کننده، او را تهديد مى کند، به پيش آمدن ناگهانى موانع، و از دست رفتن فرصت. و اين طرز بيان و اين نحوۀ دعوت، با اصلاح باطن سازگارتر است، تا موارد اصلاح ظاهر و آوردن کالبد بى روح عمل. خلاصه، بيشتر در مواردى اين تهديد را مى آورند که مى خواهند طرف را به اصطلاح، به باطن خود دعوت کنند، و گرنه، آوردن عملى بى روح، اين همه اهميت ندارد، که پاى چنين تهديدى در ميان آيد. پس منظور از «أحسَنَ مَا أُنزِلَ»، همان خطاب هايى است که با باطن انسان ها سر و کار دارد، و مى خواهد آن جا را اصلاح کند. مانند خطاب هايى که به يادآورى خدا و محبت ورزيدن به او، و ترس از او و اخلاص دين براى او دعوت مى کند. همچنان که آيه «يَا أيُّهَا الّذِينَ آمَنُوا استَجِيبُوا لِلهِ وَ لِلرّسُولِ إذَا دَعَاکُم لِمَا يُحيِيکُم وَ اعلَمُوا أنّ اللّهَ يَحُولُ بَينَ المَرءِ وَ قَلبِهِ»، قريب به همين معنا را افاده مى کند. رده:تفسیر المیزان