تفسیر المیزان

اثبات معاد با بيان اين که خلقت آسمان ها و زمين، به «حق» بوده و مضمون اين دو آيه شريفه، يک حجت برهانى است بر ثبوت معاد، به اين بيان که اگر فرض کنيم ماوراى اين عالَم، عالَم ديگرى ثابت و دائم نباشد، بلکه خداى تعالى لايزال موجوداتى خلق کند، و در آخر معدوم نموده، باز دست به خلقت موجوداتى ديگر بزند، باز همان ها را معدوم کند، اين را زنده کند، و سپس بميراند، و يکى ديگر را زنده کند، و همين طور الى الأبد اين عمل را تکرار نمايد، در کارش بازيگر و کارش عبث و بيهوده خواهد بود، و بازى عبث بر خدا محال است. پس عمل او هرچه باشد، حق است، و غرض صحيحى به دنبال دارد. در مورد بحث هم ناگزيريم قبول کنيم که در ماوراى اين عالَم، عالَم ديگرى هست، عالَمى باقى و دائمى که تمامى موجودات بدان جا منتقل مى شوند، و آنچه که در اين دنياى فانى و ناپايدار هست، مقدمه است براى انتقال به آن عالَم و آن عالَم، عبارت است از همان زندگى آخرت. و ما در باره اين برهان، در تفسير آيه ۱۶ از سوره «انبياء» و آيه ۲۷ از سوره «ص» بحث مفصل کرده ايم، بدان جا مراجعه شود. و جمله «ولکنّ أکثرهم لا يَعلَمُون»، توبيخ کفار است به نادانى. «إِنَّ يَوْمَ الْفَصلِ مِيقَاتُهُمْ أَجْمَعِينَ»: اين آيه شريفه، خصوصيات و صفات آن روز را که برهان قبلى اثباتش ‍ مى کرد، بيان مى کند، و مى فرمايد: در روز قيامت، تمامى مردم از اولين و آخرين، براى ربُّ العالَمين بپا مى خيزند. و اگر آن را «يَومُ الفَصل» خوانده، بدين جهت است که خداى تعالى در آن روز بين حق و باطل جدايى مى افکند، و محق را از مبطل، و متقى را از مجرم جدا مى کند. ممکن هم هست از اين جهت باشد که آن روز، روز قضاء فصل الهى است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۲۲۴ «مِيقاتُهُم أجمعين» - يعنى روز فصل، روز ميقات همه آنان است. ممکن هم هست منظور از همه، تمامى مردم نباشد، بلکه تمامى نامبردگان در سابق، يعنى قوم «تُبَع» و قوم فرعون و قريش و ديگران باشد. «يَوْمَ لا يُغْنى مَوْلىً عَن مَّوْلًى شَيْئاً وَ لا هُمْ يُنصَرُونَ»: اين آيه شريفه «يَومُ الفصل» را بيان مى کند. و کلمه «مَولى» به معناى کسى است که حق دارد در امور ديگرى تصرف کند، و هم به آن کسى که وى نسبت به او ولايت دارد، اطلاق مى شود، و کلمه «مولى» ىِ اولى در آيه شريفه، به معناى اول و دومى به معناى دوم است. معنا و وجه اين که در قيامت اغناء و نصرت نخواهد بود و مقصود از استثناء «إلّا مَن رَحِمَ الله» و آيه شريفه نخست اين معنا را نفى مى کند که در آن روز کسى به درد کس ‍ ديگر بخورد. و در ثانى خبر مى دهد از اين که در آن روز، کفّار يارى نخواهند شد. و فرق بين اين دو معنا اين است که به درد خوردن و اغناء (بى نياز کردن) در امورى است که بى نياز کننده، خودش به تنهايى و مستقلا آن امر را عهده دار شود، و براى ديگرى و عوض او انجامش دهد، و ديگرى هيچ دخالتى در آن کار نداشته باشد. ولى نصرت در جائى استعمال مى شود که هم ناصر دخالت داشته باشد و هم منصور، چيزى که هست، دخالت منصور به تنهايى براى انجام آن کار کافى نباشد، و با نصرت ناصر تکميل گردد. وجه اين که هم اغناء را نفى مى کند و هم نصرت را، اين است که اين گونه کمک ها، همه در دنيا مؤثر واقع مى شوند، و اسباب پيشرفت کار به شمار مى آيد، و روز قيامت، روزى است که تمامى سبب هاى دنيوى از کار مى افتد، همچنان که قرآن کريم، در جاى ديگر فرموده: «وَ تَقَطّعَت بِهِمُ الإسباب» و نيز فرموده: «فَزَيّلنَا بَينَهُم». «إِلا مَن رَّحِمَ اللَّهُ إِنَّهُ هُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ»: اين استثناء از ضمير جمع در «لا يُنصَرون» است. يعنى از بين همه مردم که گفتيم يارى نمى شوند، تنها کسانى استثناء شده اند که مورد ترحم خدا واقع شده باشند. پس مى توان گفت: اين آيه شريفه، يکى از ادلۀ شفاعت در قيامت است، که تفصيل کيفيت دلالتش در بحث شفاعت، در جلد اول اين کتاب گذشت. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۲۲۵ البته اين در صورتى است که ضمير در «لا يُنصَرُون» به عموم مردم برگردد، همچنان که ظاهرش هم همين است، و اما اگر تنها به کفّار برگردد - آن چنان که بعضى احتمالش را داده اند - آن وقت استثناء مذکور منقطع و بدون مستثنا منه خواهد بود، و معنايش اين مى شود که: کفّار يارى نمى شوند، وليکن کسى که مورد رحمت خداى تعالى قرار گيرد که همان متقيان اند، يارى مى شوند، چون آنان بى نيازند از مولایى که به دردشان بخورد، و از ناصرى که ياريشان دهد. و اما اين احتمال که بعضى داده اند که استثناء متصل است و مستثنا منه لفظ «مولى» باشد، فسادش از بيان گذشته ما روشن گرديد، براى اين که در معناى کلمه «اغناء» گفتيم که در مواردى تحقق مى يابد که دست خود انسان از تمامى سبب هاى نجات قطع شده باشد، و آن وقت ديگرى، آدمى را نجات دهد. در اين حال است که مى گوييم: فلانى بى نياز از ما شد، و کسى که مولایى ندارد که بى نياز از او باشد، ديگر استثنا پذير نيست، و کسى که به حکم «وش لا هُم يُنصَرُون» ناصرى ندارد نيز، استثناء پذير نيست. چون گفتيم که نصرت عبارت است از: ضميمه شدن عاملى از خارج به عاملى از ناحيه خود انسان، تا کارى از پيش برده شود. و در آيه مورد بحث، کسى ممکن است يارى شود و شفيع آدمى گردد که از ناحيه خود آدمى هم عامل نجاتى - که عبارت است از دين پسنديده - وجود داشته باشد که بيان مفصلش در بحث شفاعت گذشت. بله اين احتمال را مى توان با مضمون روايت «شحام» - که به زودى خواهد آمد - توجيه نمود. «إنّه هُو العَزيزُ الرّحِيم» - يعنى او غالبى است که هرگز مغلوب چيزى نمى شود، و چيزى نيست که بر او غالب آيد تا بتواند از عذاب هر کس که بخواهد عذاب کند، جلوگيرش شود، و يا از افاضه خير بر کسى که بخواهد بر او ترحم کند و به او خير برساند، مانع آيد. اين نکته هم از نظر خواننده پوشيده نيست که بين اين دو اسم از اسماء خداى تعالى، تناسبى با مضامين آيات وجود دارد، که شايد در نام هاى ديگر، آن تناسب نباشد. «إِنَّ شجَرَتَ الزَّقُّومِِ طعَامُ الاَثِيمِ»: در سابق در تفسير سوره صافات، در معناى «شجره زقّوم» سخن رفت. و اما کلمه «أثيم» به معناى کسى است که در اثر تکرار يک گناه و يا گناهان بسيار، روحيه اى عصيانگر و گناه دوست پيدا کرده باشد. و اين آيه تا هشت آيه بعدش، حال اهل آتش را بيان مى کند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۲۲۶ «کالْمُهْلِ يَغْلى فى الْبُطُونِ کَغَلىِ الْحَمِيمِ»: کلمه «مُهل» به معناى مذاب مس، قلع و ديگر فلزات مى باشد. و کلمه «غلى» و کلمه «غليان» هر دو به معناى جوشيدن است. و کلمه «حميم»، به معناى آب بسيار داغ است و کلمه «کَالمُهل» خبر دوم براى «إنّ» است، همچنان که جمله «طَعامُ الأثيم» خبر اول آن است. و جمله «يَغلِى فِى البُطُون کَغَلىِ الحَمِيم» خبر سوم آن است، و معناى آيه روشن مى باشد. (مى فرمايد: شجره زقّوم، سه خصيصه دارد، اول اين که طعام گناه دوستان است، و دوم اين که چون سرب و يا مس ‍ مذاب است. و سوم اين که در درون شکم ها، چون آب جوش غليان مى کند). «خُذُوهُ فَاعْتِلُوهُ إِلى سَوَاءِ الجَْحِيمِ»: کلمه «اعتلوا» جمع امر حاضر از مصدر «عتل» است، که به معناى کشيدن به عنف و به زور است، و «سَواء الجحيم» به معناى وسط دوزخ است. و خطاب «بگيريد او را»، به ملائکه اى است که موکّل بر آتش اند. و معناى آيه اين است که: ما به ملائکه مى گوييم اين گنه پيشه را بگيريد، و به عُنف به سوى وسط دوزخ بکشيد، تا آتش از همه جهات بر او احاطه يابد. همچنان که در جاى ديگر فرموده: «و إنّ جَهَنّم لَمُحيطةٌ بِالکَافِرين». «ثُمَّ صُبُّوا فَوْقَ رَأْسِهِ مِنْ عَذَابِ الْحَمِيمِ»: گويا مراد از «عذاب» وسيله عذاب است، و اضافه «عذاب» به کلمه «حميم»، اضافه بيانيه است، و معناى آيه اين است که: سپس از بالاى سرش، آن مايع مذاب و جوشانى که وسيله عذاب او است، بر سرش ‍ بريزيد. «ذُقْ إِنَّک أَنتَ الْعَزِيزُ الْکرِيمُ»: اين جمله خطابى است به گناه پيشه اى که در حال چشيدن عذاب هاى پى در پى است. و اگر او را عزيز و کريم خواند، با اين که در نهايت ذلت و پستى و ملامت است، در حقيقت نوعى استهزا به او است تا عذابش ‍ شديدتر گردد. چون اين گونه افراد در دنيا براى خود عزت و کرامتى قائل هستند و به هيچ وجه حاضر نيستند از آن عزت و کرامت موهوم دست بردارند، همچنان که از آيه «وَ مَا أظُنُّ السّاعَةَ قَائمةً وَ لَئِن رُجِعتُ ألى رَبّى إنّ لِى عِندَهُ لَلحُسنى» که حکايت گفتار همين گونه مردم است، اين پندار به خوبى به چشم مى خورد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۲۲۷ «إِنَّ هَذَا مَا کُنتُم بِهِ تَمْترُونَ»: کلمه «تَمتَرُون»، جمع مضارع حاضر از مصدر «امتراء» است که به معناى شک و ترديد است، و اين آيه شريفه هم، تتمۀ گفتار ملائکه به گناه پيشگان است، که در آن، عذاب آن ها را تأکيد و خطاکارى و لغزش آن ها در دنيا را اعلام مى دارد. چون در دنيا در چيزى شک و ترديد کردند، که امروز آن را با تمام وجود خود لمس مى کنند. و به همين جهت، از تحمّل عذاب تعبير کرد به چشيدن. چون وقتى بخواهند بگويند درک من نسبت به آن درد و يا آن لذت، درکى تام و تمام بود، مى گويند من آن درد را چشيدم؛ يا من آن لذت را چشيدم. ممکن هم هست آيه شريفه استيناف و کلامى نو از خداى تعالى باشد، که بعد از ذکر حال کفار در قيامت، ايشان را با آن مخاطب مى سازد. و چه بسا جمله «کُنتُم بِهِ تَمتَرُون» مؤيد اين احتمال باشد. براى اين که خطاب هاى سابق؛ همه به صورت مفرد بود و در خصوص اين آيه، خطاب به صيغه جمع است. «إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِى مَقَامٍ أَمِينٍ»: کلمه «مقام» به معناى محل قيام، يعنى محل ثبوت و پابرجايى هر چيز است، و به همين جهت محل اقامت را نيز مقام گفته اند. و کلمه «امين»، صفتى است از «امن»، يعنى نرسيدن مکروه. و معناى جمله اين است که: پرهيزکاران - در روز قيامت - در محلى امن از هر مکروه و از مطلق ناملايمات ثابت و مستقر مى باشند. با اين بيان روشن مى شود که نسبت دادن «امن» به «مقام» و گفتن «مقام امين»، از باب مجاز در نسبت است. چون گفتيم «امين»، صفت صاحب مقام است و در ظاهر به خود مقام نسبت داده شده است. «فِى جَنَّاتٍ وَ عُيُونٍ»: اين جمله بيانى است براى جمله «فِى مَقامٍ أمين». و اگر «عُيُون: چشمه ها» را هم منزلگاهى براى اهل بهشت معرفى نموده، به اعتبار اين است که اهل بهشت در مجاورت چشمه ها قرار دارند، و نيز بدين جهت است که چشمه ها هم، در همان بهشت ها واقع اند. و اگر «جنّات» را جمع آورده، با اين که ظرف و محل زندگى هر کس يک جنت است، به اين اعتبار است که بهشت ها، داراى انواعى هستند. و يا براى اين بوده که براى هر فرد از متقين به تنهايى يک بهشت و يا چند بهشت است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۲۲۸ «يَلْبَسُونَ مِن سُندُسٍ وَ إِستَبرَقٍ مُّتَقَابِلِينَ»: کلمه «سُندُس» به معناى پارچه نازکى است که از ابريشم بافته شده باشد، و کلمه «استبرق»، پارچه ضخيم ابريشمى است، و هر دو کلمه در اصل فارسى بوده، و به زبان عرب داخل شده است. «مُتَقابِلين» - يعنى روبروى هم اند، تا با هم انس داشته باشند. چون نزد اهل بهشت هيچ ناملايمى نيست، زيرا فرمود: در مقامى امين قرار دارند. «کذَلِک وَ زَوَّجْنَاهُم بحُورٍ عِينٍ»: يعنى به همين منوال است که وصف کرديم، و مراد از تزويج اهل بهشت با حوريان اين است که قرين حوريان هستند. چون اين تزويج به معناى ازدواج اصطلاحى نيست، بلکه از زوج به معناى قرين است، که معناى اصلى لغوى آن است. و کلمه «حور» جمع حوراء است، که به معناى زنى است که سفيدى چشمش بسيار سفيد، و سياهى آن نيز بسيار سياه باشد. و يا به معناى زنى است که داراى چشمانى سياه چون چشم آهو باشد. و کلمه «عين»، جمع کلمه «عيناء» يعنى درشت چشم است و از ظاهر کلام خداى تعالى بر مى آيد، که حورالعين غير زنان دنيايند، که آنان نيز داخل بهشت مى شوند. «يَدْعُونَ فِيهَا بِکُلِّ فَاکِهَةٍ ءَامِنِينَ»: يعنى تمام اقسام ميوه ها را مى طلبند، و مى خورند، در حالى که از ضرر آن ها ايمن اند. مراد از اين که فرمود: اهل بهشت، جز مرگ نخستين، مرگى نمى چشند «لا يَذُوقُونَ فِيهَا الْمَوْت إِلا الْمَوْتَةَ الاُولى وَ وَقَاهُمْ عَذَاب الجَْحِيمِ»: يعنى غير از مرگ اول ديگر مرگى نمى چشند، و در بهشت خلد به حياتى ابدى که ديگر دستخوش مرگ نمى شود، زنده اند. بعضى از مفسران در اين آيه اشکال کرده اند، به اين که استثنا مرگ اول از جمله در بهشت مرگى نمى چشند مگر مرگ اول را، چنين مى رساند که در بهشت يک مرگ مى چشند، در حالى که قطعا خلاف اين معنا منظور است. و به بيانى روشن تر اين که: منظور از مرگ اول، مسلما مرگ در دنيا است که نسبت به اهل بهشت پيشامد گذشته اى است، و محال است که انسان در آينده اش، يعنى در بهشت متصف و متلبس به چيزى باشد که در گذشته واقع شده و گذشته است، و با اين حال چه معنا دارد که در آيه بفرمايد: «در آينده، يعنى در بهشت نمى چشند، مگر مرگ در گذشته را». البته در اين جا اشکال ديگرى نيز هست که مفسران متعرض آن نشده اند و آن، اين است که در سابق در تفسير آيه: «رَبّنَا أمّتنَا اثنتين وَ أحيَيتنَا اثنتين» گفتيم که: بين زندگى دنيا و قيامت، دو بار مرگ اتفاق مى افتد. يکى مرگ در دنيا براى انتقال از دنيا به برزخ؛ و يکى هم مرگ در برزخ براى انتقال از آن به زندگى آخرت. و ظاهرا مراد از مرگ اول در آيه مورد بحث، مرگ دنيا است که آدمى را به برزخ منتقل مى کند. حال اشکال اين است که بر فرض که استثنا «مَوتَةَ الأُولى» را به وجهى اصلاح کرديم، مرگ دومى چرا استثناء نشده؟ و چه فرقى است بين آن دو که بفرمايد داخل بهشت نمى شوند، مگر بعد از چشيدن مرگ اول، و حال آن که بايد بفرمايد مگر بعد از چشيدن دو مرگ. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۲۲۹ بعضى از مفسران از اشکال اول پاسخ داده اند به اين که استثنا «إلّا المَوتَةَ الأُولى» استثنا منقطع، و بى ربط به ما قبل است، و معناى «لکن» را مى دهد، و معناى آيه چنين است که: «در بهشت مرگى نمى چشند، ليکن مرگ همان بود که در دنيا چشيدند و از دنيا به عالَم برزخ منتقل شدند». پس عموم جمله «در بهشت مرگى نمى چشند»، به حال خود باقى است. و به فرضى هم که استثناء منقطع نباشد، مى توان کلمه «إلّا» را به معناى «سواى» و جمله: «إلّا المَوتَةَ الأولى» را بدل از کلمۀ «الموت» دانست، آن وقت اصلا استثنايى در بين نمى آيد، و معناى آيه اين مى شود: «در بهشت سواى مرگ اول، چيزى از مرگ نمى چشند، و اما مرگ اول را چشيدند، و ديگر محال است همان را بچشند». بعضى ديگر، جواب هاى ديگرى داده اند که قابل اعتنا نيست. و خواننده گرامى خود توجه دارد که اين دو پاسخى هم که نقل کرديم، اين اشکال را که چرا کلمۀ «اولى» را به ميان آورد، جواب نمى دهد، و ما در تفسير آيه شريفه: «إن هِىَ إلّا مَوتَتُنَا الأُولى»، وجوهى در پاسخ اين سؤال آورديم. پاسخ از اشکال دوم آیه: «إلّا المَوتَة الأولی» و اما از اشکال دوم، ممکن است همان جواب دوم از اشکال قبلى را داد، و گفت که کلمه «إلّا» به معناى «سواى» است. چون گفتيم آدمى داراى دو مرگ است. يکى مرگ اول، که آدمى را از دنيا به برزخ نقل مى دهد. و دوم، مرگى که آدمى را از برزخ به آخرت مى برد. و وقتى کلمه «إلّا» به معناى «سواى» باشد، و مجموعا جمله «إلّا المَوتَةَ الأولى»، بَدَل از کلمه «الموت» باشد، آيه شريفه در اين سياق و اين مقام خواهد بود که غير از مرگ اول را - يعنى مرگ دوم را که همان مرگ برزخى است - نفى کند، و بفرمايد در بهشت آخرت اصلا مرگى نيست؛ نه مرگ اول و دنيایى. براى اين که آن را چشيدند، و نه غير آن، که مرگ برزخ باشد. با اين بيان، علت تقييد موت به «اولى» روشن مى شود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۲۳۰ «وَ وَقَيهُم عَذَابَ الجَحِيم» - کلمۀ «وَقيهم»، مفرد ماضى از مصدر «وقايت» است، که به معناى حفظ هر چيز است از اين که چيز ديگرى آن را اذيت کند و به آن ضرر بزند. پس معناى جمله اين است که: خداوند ايشان را از عذاب دوزخ حفظ مى کند. در اين آيه شريفه، بعد از آن که مُردن را از بهشتيان نفى کرد، و به عبارتى ديگر فرمود که «بهشتيان به وسيله مرگ از آن عالَم به عالَمى ديگر منتقل نمى شوند»، اينک در آخر آيه مى فرمايد: از حالت تنعم و سعادت در بهشت، به حالت شقاوت و عذاب در جهنم نيز منتقل نمى گردند، تا هر دو قسم انتقال را تکميل کرده باشد، هم انتقال مکانى را و هم انتقال حالى را. «فَضلاً مِّن رَّبِّک ذَلِک هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ»: اين جمله، جمله اى است حاليه از کرامت و نعمتى که قبلا ذکر شده بود. ممکن هم هست مفعول مطلق و يا مفعولٌ له باشد. در هر صورت، چه حال باشد و چه مفعول مطلق، و چه مفعولٌ له، اين معنا را افاده مى کند که آن کرامت و نعمت که گفته شد، فضلى است از ناحيه خدا. نه اين که بندگان خدا از او چنين چيزى را طلبکار باشند، و آن چنان مستحق آن باشند که خدا بر خود لازم و واجب بداند که آن بهشت را به عنوان پاداش به ايشان بدهد. براى اين که خدا مالک است، مالکى غير مملوک، و هيچ چيزى و هيچ موجودى، مالکِ حقى که آن را از خدا طلب کند، نيست؛ تا خدا را محکوم به دادن آن حق کند. بلکه داستان نعمت بهشت، تنها وعده اى است که خدا به بندگان صالحش داده، و اين خود اوست که فرموده: «خدا، خُلف وعده نمى کند». و ما در بحث هاى گذشته، بحث مفصل اين معنا را گذرانديم. کلمه «فوز»، به معناى ظفر يافتن به مقصود است، و اگر بهشت را پيروزى و فوزى عظيم خوانده، بدين جهت است که آخرين سعادتى است که آدمى بدان نائل مى شود. «فَإِنَّمَا يَسَّرْنَاهُ بِلِسانِکَ لَعَلَّهُمْ يَتَذَکرُونَ»: مضمون اين آيه به خاطر حرف «فاء» - که در اول آن در آمده - نتيجه و فرع همه مطالب گذشته - از اول سوره تا اين جا - مى باشد، و در حقيقت، اين مضمون خلاصه و نتيجه گيرى از همه آن مطالب است. کلمه «يَسّرنَا»، صيغه متکلم مع الغير، از فعل ماضى از مصدر «تيسير» است، و «تيسير» - که مصدر باب تفعيل است - به معناى آسان کردن است، و ضمير در «يَسّرنَاهُ» به کتاب بر مى گردد. و خطاب در «بِلِسَانِکَ» به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» است، که لسانش عربى است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۲۳۱ مى فرمايد: ما فهم قرآن را با زبان و بيان خود تو - که زبانى عربى است - آسان کرديم تا شايد ايشان - يعنى قوم تو - متذکر شوند. در نتيجه آيه مورد بحث، قريب المعنى با آيه «إنّا جَعَلنَاهُ قُرآناً عَرَبِيّاً لَعَلّکُم تَعقِلُون» مى باشد. ولى بعضى از مفسران گفته اند: مراد از تيسير کتاب به لسانِ رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، اين است که با اين که آن جناب اُمّى و درس ناخوانده بود، قرآن را بر زبانش جارى ساخت تا آيت و معجزه اى بر صدق نبوتش باشد. ولى اين معنا از سياق قبلى که گفتيم خلاصه مطالب سوره است، بعيد است. «فَارْتَقِب إِنَّهُم مُّرْتَقِبُونَ»: گويا اين جمله نيز - به خاطر حرف فايى که با آن ابتداء شده - متفرع بر همان چيزى است که آيه قبلى متفرع بر آن بود. و حاصل معنا چنين است: ما قرآن را به وسيله عربيت آسان کرديم، به اين اميد که مردم متذکر شوند، ولى متذکر نشدند، بلکه همچنان در شک خود سرگرم بازى هستند، و منتظر عذابى هستند که براى تکذيب کنندگان، مفرّى از آن نيست. پس منتظر آن عذاب باش، همچنان که خود آنان منتظرش هستند. و اين که آنان را منتظر خوانده، از باب استهزاء به ايشان است. يکى از حرف هاى بى ربطى که در تفسير اين آيه گفته اند، اين است که: اين آيه نسخ شده، چون دستور متارکه با کفار را مى دهد، و آيه جهاد آن را نسخ کرده است. بحث روایتی: رواياتى درباره «تبع»، «شفاعت» و... در مجمع البيان، در ذيل آيه «أهُم خَيرٌ أم قَومُ تُبّعٍ» مى گويد: سهل بن ساعد، از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» روايت کرده که فرموده: «تُبّع» را ناسزا مگوييد، چون او اسلام آورده بود. مؤلف: اين معنا در الدر المنثور هم از ابن عباس، و نيز از ابن عساکر، از عطاء بن ابى رباح، از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» روايت شده. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۲۳۲ و نيز در همان کتاب آمده که: وليد بن صبيح، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که فرمود: «تبع»، به اوس و خزرج گفت: شما در اين سرزمين منزل کنيد، تا شايد ظهور اين پيامبر را درک کنيد. من نيز اگر درک کنم، به خدمتش درمى آيم و با او خروج مى کنم. و در الدر المنثور است که ابونعيم - در کتاب دلائل - از عبداللّه بن سلام روايت کرده که گفت: تبع از دنيا نرفت تا آن که نبوت رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» را تصديق کرد. چون يهوديان (که از شام به مدينه آمده و بدان جا مهاجرت کرده بودند، تا ظهور آن جناب را درک کنند)، جريان نبوت آن جناب را به وى گفته بودند. مؤلف: اخبار در داستان «تبع» بسيار زياد است، و در بعضى از آن ها آمده: او، اولين کسى بود که براى کعبه، پوششى درست کرد. و در کافى، به سند خود، از زيد شحّام روايت کرده که گفت: امام صادق «عليه السلام»، در شب جمعه اى که در خدمتش به راهى مى رفتيم، به من فرمود: امشب، شب جمعه است، قرآنى بخوان. من اين آيه را خواندم: «إنّ يَومَ الفَصلِ مِيقَاتُهُم أجمَعِين * يَومَ لا يُغنِى مَولىً عَن مَولىً شيئاً وَ لا هُم يُنصَرُون إلّا مَن رَحِمَ اللّه». حضرت صادق «عليه السلام» فرمود: به خدا سوگند، استثنا شدگان، ماييم که به درد مردم مى خوريم. مؤلف: اين روايت به مساله شفاعت اشاره مى کند و معلوم است که مستثنا منه را، مولاى اولى گرفته است. و در تفسير قمى آمده که: قرآن سپس فرموده «إنّ شَجَرةَ الزّقُومِ طَعَامُ الأثِيم»، و اين آيه در باره ابوجهل بن هشام نازل شده. و امام در باره جمله «کَالمُهلِ» فرموده: يعنى مس ذوب شده. «يَغلِى فِى البُطُونِ کَغَلىِ الحَمِيم» يعنى مانند آبى که در نهايت درجه جوشش و غليان است. مؤلف: از طرق اهل سنت نيز رواياتى رسيده که مؤيد اين معنا است، که آيه شريفه در باره ابوجهل نازل شده است. * * * ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۲۳۳ «سوره جاثیه» آيات ۱ - ۱۳ سوره جاثيه * سوره «جاثيه»، مکّى است و سى و هفت آيه دارد. بِسمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ * حم (۱) تَنزِيلُ الْکِتَابِ مِنَ اللَّهِ الْعَزِيزِ الحَْکِيمِ(۲) إِنَّ فى السّمَاوَاتِ وَ الاَرْضِ لاَيَاتٍ لِّلْمُؤْمِنِينَ(۳) وَ فى خَلْقِکمْ وَ مَا يَبُث مِن دَابَّةٍ ءَايَاتٌ لِّقَوْمٍ يُوقِنُونَ(۴) وَ اخْتِلَافِ الَّيْلِ وَ النهَارِ وَ مَا أَنزَلَ اللَّهُ مِنَ السمَاءِ مِن رِّزْقٍ فَأَحْيَا بِهِ الاَرْض بَعْدَ مَوْتهَا وَ تَصرِيفِ الرِّيَاح ءَايَاتٌ لِّقَوْمٍ يَعْقِلُونَ(۵) تِلْک ءَايَات اللَّهِ نَتْلُوهَا عَلَيْک بِالْحَقِّ فَبِأَى حَدِيثِ بَعْدَ اللَّهِ وَ ءَايَاتِهِ يُؤْمِنُونَ(۶) وَيْلٌ لِّکلِّ أَفَّاکٍ أَثِيمٍ(۷) يَسمَعُ ءَايَاتِ اللَّهِ تُتْلى عَلَيْهِ ثمَّ يُصِرُّ مُستَکْبراً کَأَن لَّمْ يَسمَعْهَا فَبَشرْهُ بِعَذَابٍ أَلِيمٍ(۸) وَ إِذَا عَلِمَ مِنْ ءَايَاتِنَا شيْئاً اتخَذَهَا هُزُواً أُولَئک لهَُمْ عَذَابٌ مُّهِينٌ(۹) مِّن وَرَائهِمْ جَهَنَّمُ وَ لا يُغْنى عَنهُم مَّا کَسبُوا شيْئاً وَ لا مَا اتخَذُوا مِن دُونِ اللَّهِ أَوْلِيَاءَ وَ لهَُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ(۱۰) هَذَا هُدًى وَ الَّذِينَ کَفَرُوا بِئَايَاتِ رَبهِمْ لهَُمْ عَذَابٌ مِّن رِّجْزٍ أَلِيمٌ(۱۱) اللَّهُ الَّذِى سخَّرَ لَکُمُ الْبَحْرَ لِتَجْرِى الْفُلْک فِيهِ بِأَمْرِهِ وَ لِتَبْتَغُوا مِن فَضلِهِ وَ لَعَلَّکُمْ تَشکُرُونَ(۱۲) وَ سَخَّرَ لَکُم مَا فى السّمَاوَاتِ وَ مَا فى الاَرْضِ جَمِيعاً مِّنْهُ إِنَّ فى ذَلِک لاَيَاتٍ لِّقَوْمٍ يَتَفَکَّرُونَ(۱۳) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۲۳۴ «ترجمه آيات» به نام خداى رحمان و رحيم. حم (۱). اين کتابى است نازل شده از ناحيه خداى عزيز و حکيم (۲). به درستى در آسمان ها و زمين، آيت ها هست براى مردم با ايمان (۳). و نيز در خلقت خودتان و جنبندگانى که همواره منتشر مى کند، آيت ها هست براى مردمى که اهل يقين باشند(۴). و نيز، در اختلاف شب و روز و رزقى که خدا از آسمان نازل مى کند و به وسيله آن زمين را بعد از مُردنش زنده مى کند و همچنين در گرداندن بادها از اين سو به آن سو، آيت ها هست براى مردمى که تعقل کنند (۵). اين ها، همه آيات خدا است که به حق بر تو تلاوت مى کنيم، با اين حال، بعد از سخن خدا و آيات او، ديگر به چه سخنى ايمان مى آورند (۶). واى بر هر کس که بى پروا دروغ مى گويد و از گناه لذت مى برد (۷). آيات خدا را مى شنود که بر او تلاوت مى شود، با اين حال از روى تکبر بر انکار خود اصرار مى ورزد، تو گويى اصلا آن را نشنيده. پس او را به عذابى دردناک بشارت بده (۸). و چون به چيزى از آيات ما اطلاع مى يابد، آن را مسخره مى کند، اين گونه اشخاص، عذابى خوار کننده دارند (۹). و در پشت سرشان جهنم است و آنچه از مال و جاه دنيا به دست آورده اند، پشيزى به دردشان نمى خورد و همچنين هيچ يک از خدايانى که به جاى اللّه، ولىّ خود گرفته اند و عذابى عظيم دارند (۱۰). اين قرآن، هدايت است و کسانى که به آيات پروردگارشان کفر ورزيدند، از سخت ترين شکنجه ها عذابى دردناک دارند (۱۱). البته همان خدا است که دريا را براى شما مسخر کرد، تا کشتى ها به امر وى در آن به راه افتند و تا از فضل خدا کسب کنيد و تا شايد شکر بگزاريد (۱۲). و آنچه در آسمان ها و آنچه در زمين است، همه را براى شما مسخّر کرد و همه اش از او است و در اين، خود آياتى است براى مردمى که تفکر کنند (۱۳). «بیان آيات» غرض و محتوای کلّى سوره مبارکه جاثيه غرض اين سوره، دعوت عموم بشر است به دين توحيد، و پرهيز از عذابى که از آن انذار مى کند. سوره، نخست با مسأله توحيد آغاز مى شود و سپس، به تشريع شريعت براى رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» و اين که بر آن جناب و بر عامه بشر لازم است از آن پيروى کنند، اشاره نموده، مى فرمايد: چون در پيش روى خود روزى را دارند که در آن روز بر طبق اعمال صالحى که انجام داده اند، از ايمان و پيروى شريعت، و بر طبق گناهانى که کرده اند از اعراض از دين و غيره، محاسبه خواهند شد. آنگاه پيشامدهايى را که هر يک از اين دو طايفه در قيامت دارند، ذکر مى کند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۲۳۵ البته در خلال اين بيانات، انذار شديد و تهديد سختى به مستکبران دارد که از آيات خدا اعراض مى کنند. و نيز به کسانى که هواى نفس خود را معبود خود گرفته اند و خدا آنان را گمراه کرد، در عين اين که به گمراهى خود عالم بودند، هشدار مى دهد. و از لطایفى که در اين سوره آمده، بيان معناى نوشتن نامه اعمال و استنساخ آن است. اين سوره به شهادت سياق آياتش، در مکه نازل شده. ولى بعضى از مفسران، آيه «قُل لِلّذِينَ آمَنُوا...» را از مکّى بودن استثناء کرده اند، ولى هيچ دليل و شاهدى بر گفتار خود ندارند. «حم * تَنزِيلُ الْکِتَابِ مِنَ اللَّهِ الْعَزِيزِ الحَْکِيمِ»: ظاهرا جمله «تَنزِيلُ الکِتَاب» از باب اضافۀ صفت به موصوف مى باشد. و کلمه «تنزيل»، مصدر به معناى مفعول مى باشد. و جمله «مِنَ اللّه»، جار و مجرورى است متعلق به تنزيل. و تمام اين جمله خبر است براى مبتداى حذف شده؛ يعنى «هذا». و معنايش اين است: اين کتابى است نازل شده از ناحيه خداى عزيز حکيم. ما در سابق، در باره مفردات اين آيه، بحث کرديم. رده:تفسیر المیزان