تفسیر المیزان

ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۵۲۶ «بحث روایى» رواياتى درباره نزول آيه: «و لسوف يُعطيک ربّک فترضى » و معناى آيه: «و أمّا بنعمة ربّک فحدث»: و در همان کتاب، در معناى جملۀ «و ما قلى» فرموده: يعنى و تو را دشمن نداشت. و سيوطى، در الدرّ المنثور، در ذيل آيه «و لسوف يُعطيک ربّک فترضى»، از ابن ابى شيبه، از ابن مسعود روايت آورده که گفت: رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» فرمود: ما اهل بيتى هستيم که خداى تعالى، براى ما آخرت را بر دنيا برگزيد و ترجيح داد، و لذا فرمود: «و لسوف يّعطيک ربّک فترضى». و در همان کتاب است که عسکرى، در کتاب «المواعظ» و ابن لال و ابن نجار، از جابر بن عبداللّه روايت کرده اند که گفت: روزى رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، بر على و فاطمه وارد شد. ديد فاطمه مشغول دستاس کردن است، در حالى که به جاى لباس، حلّۀ شتر بر خود افکنده. همين که چشمش به او افتاد، فرمود: يا فاطمه! بشتاب و تلخى دنيا را بچش براى فردا و نعيم آخرتش. دنبال اين جريان بود که آيه «و لسوف يُعطيک ربّک فترضى » نازل شد. مؤلّف: در اين روايت، دو احتمال وجود دارد: يکى اين که خواسته باشد بگويد آيه مذکور، نخست به تنهايى بعد از آيات قبلش نازل شد و بعدها، بقيه آيات سوره به آن ملحق گرديد. دوم اين که: سوره، همه اش يکباره نازل شد، و در خصوص اين داستان، آيه مورد بحث دوباره نازل شده باشد. و در همان کتاب است که ابن منذر و ابن مردويه و ابونعيم - در کتاب الحليه - از طريق حرب بن شريح روايت کرده اند که گفت: من به ابى جعفر محمّد بن على بن الحسين (امام باقر«عليه السلام») گفتم: به نظر شما، اين شفاعتى که اهل عراق بر سر زبان ها دارند، حق است؟ فرمود: آرى، به خدا سوگند، عمويم محمّد بن حنفيه، از على بن ابى طالب نقل کرد که رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» فرمود: آن قدر از امتم شفاعت مى کنم که خداى تعالى خطاب مى کند: اى محمّد! آيا راضى شدى؟ عرضه مى دارم: بلى، پروردگارا راضى شدم. آنگاه رو به من - حرب ابن شريح - کرد و فرمود: شما به اهل عراق مى گوييد: از تمامى آيات قرآن، آيه اى که بيش از همه اميدبخش است آيه زير است که مى فرمايد: «يا عبادى الّذين أسرفوا على أنفسهم لا تقنطوا من رحمۀ اللّه إنّ اللّه يغفر الذنوب جميعا»: اى بندگانم که بر خود ستم روا داشتيد، از رحمت خدا مأيوس نشويد، که خدا همه گناهان را مى آمرزد. عرضه داشتم: بله، ما اين طور معتقديم. فرمود: ليکن ما اهل بيت مى گوييم:از همه آيات، در کتاب خدا اميدبخش تر، آيۀ «و لسوف يُعطيک ربّک فترضى» است، که راجع به شفاعت است. و در تفسير برهان، از ابن بابويه نقل کرده که وى، به سند خود، از ابن جهم، از حضرت رضا «عليه السلام» روايت کرده که در مجلس مأمون فرمود: خداى تعالى، به پيامبر گرامی اش محمّد «صلوات اللّه عليه» فرموده: «ألم يجدک يتيما فآوى». يعنى: تو يتيمى بودى، خداى تعالى مردم را دور تو جمع کرد. «و وجدک ضالّا». يعنى: تو نزد قومت، گُم شده بودى، «فهدى»، يعنى: قوم تو را به سوى معرفت تو هدايت نمود. «و وجدک عائلا فاغنى». يعنى: تو را بى نياز کرد، از اين راه که دعايت را مستجاب نمود. مأمون چون اين تفسير را شنيد، گفت: خدا در تو برکت دهد، يابن رسول اللّه! و در همان کتاب، از برقى نقل کرده که او، به سند خود، از عمرو بن ابى نصر نقل کرده که گفت: مردى از اهل بصره برايم حديث کرد که من حسين بن على «عليهما السلام» و عبداللّه بن عمر را ديدم در خانه کعبه طواف مى کردند. از ابن عمر، معناى آيه «و أمّا بنعمة ربّک فحدّث » را پرسيدم. گفت: خداى تعالى، به آن جناب دستور داده نعمت هاى خدا را حديث کند و به مردم بگويد. آنگاه به حسين بن على عرض کردم: منظور از آيه «و أمّا بنعمۀ ربّک فحدّث» چيست؟ فرمود: به آن جناب دستور داده که «نعمت دين» را که خدا به او انعام فرموده، با مردم در ميان بگذارد. و در الدرّ المنثور است که بيهقى، از حسن بن على روايت کرده که در معناى آيه: «و أمّا بنعمۀ ربّک فحدّث» فرمود: هر وقت به چيزى رسيدى، به برادران ايمانيت اطلاع بده. و در همان کتاب است که ابوداوود، از جابر بن عبداللّه روايت کرده که گفت: رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» فرمود: هر کس با نعمتى که به او داده شده، مورد آزمايش قرار گيرد و آن را به اطلاع مردم برساند، شکرش را به جا آورده؛ و هر کس آن را کتمان کند، کفرانش نموده؛ و هر کس در اين باب بلوف بزند و خود را به چيزى که ندارد و به او نداده اند، بيارايد، مثل کسى است که جامه دروغ به تن کرده باشد. * * * ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۵۲۸ «سوره انشراح » آيات ۱ - ۸ سوره انشراح سوره «إنشراح»، مکّى يا مدنى است و هشت آيه دارد. بِسمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ * أَ لَمْ نَشرَحْ لَک صدْرَک (۱) وَ وَضعْنَا عَنک وِزْرَک (۲) الَّذِى أَنقَض ظهْرَک (۳) وَ رَفَعْنَا لَک ذِکْرَک (۴) فَإِنَّ مَعَ الْعُسرِ يُسراً(۵) إِنَّ مَعَ الْعُسرِ يُسراً(۶) فَإِذَا فَرَغْت فَانصب (۷) وَ إِلى رَبِّک فَارْغَب (۸) «ترجمه آیات» به نام خداى رحمان و رحيم. آيا ما سينه تو را گشاده نساختيم؟ (۱) و بار سنگين را از تو بر نداشتيم؟ (۲) همان بارى که پشتت را مى شکست. (۳) و نامت را بلند آوازه کرديم. (۴) از اين به بعد هم، دل خوشدار که بعد از هر دشوارى گشايشى است. (۵) بلکه با هر دشوارى، دو گشايش است. (۶) پس هرگاه از کار روزانه ات فراغت يافتى، به نماز و شکرانه پروردگارت بايست. (۷) و به سوى پروردگارت تمايل کن. (۸) «بیان آیات» در اين سوره، رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» را امر مى کند به اين که کمر خدمت در راه خدا ببندد، و به سوى او رغبت کند و به اين منظور، نخست منّت هايى که بر او نهاده، تذکر مى دهد. و اين سوره، هم مى تواند مکّى باشد و هم مدنى، ولى سياق آياتش به مدنى بودن سازگارتر است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۵۲۹ * نادرستى سخن فخر رازى، در ردّ اين قول که سوره «والضحّى» و «ألم نشرح»، يک سوره اند: و در بعضى از روايات وارده از ائمّه اهل بيت «عليهم السلام» نقل شده که فرموده اند: سوره «و الضحى» و سوره «ألم نشرح»، يک سوره اند. و نيز، اين معنا از طاووس و از عُمر بن عبدالعزيز نقل شده. فخر رازى، در تفسير کبير خود، بعد از نقل اين معنا از دو نفر نامبرده گفته است : اين دو نفر پنداشته اند ابتداى سورۀ دوم، يعنى جملۀ «ألم نشرح» به منزلۀ عطف است بر آيه ششم سوره قبل، يعنى جملۀ «ألم يجدک يتيما فاوى»، و اين پندارشان، درست نيست. براى اين که سوره «والضحى» در حال اندوه رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» از آزار کفّار نازل شده، و جنبۀ تسليت دارد. چون حالت آن جناب، حالت محنت و تنگ حوصلگى است؛ و سوره دوم اقتضا دارد در حالى نازل شده باشد که آن جناب، شرح صدر و حالت خرسندى داشته باشد. و چگونه ممکن است در يک سوره، اين دو حالت در آن جناب و اين دو لحن در بيان جمع شود؟! وليکن اشکالش وارد نيست. براى اين که مراد از شرح صدر رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» در سوره مورد بحث، اين است که خداى تعالى، آن جناب را طورى کند که قلب نازنينش وسعتى داشته باشد که حقائق و معارفى که به وى القاء مى شود، بپذيرد، و از پذيرش آن به تنگ نيايد. و نيز تحمّل آزارهايى که از ناحيه مردم مى بيند، داشته باشد، که بيانش مى آيد. نه اين که بخواهد صرفا آن جناب را خوشحال کرده باشد. پس پندار خود فخر رازى، پندار درستى نيست. دليل بر اين معنا روايتى است که ابن ابى حاتم، از سعيد بن جبير، از ابن عبّاس نقل کرده که گفت: رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» فرمود: من از پروردگارم مسأله اى پرسيدم که دوست داشتم ای کاش ‍ نمى پرسيدم و آن، اين بود که: پروردگارا! قبل از من انبيايى بودند، براى بعضى از آنان، باد را مسخّر کردى؛ و بعضى ديگر، مُرده زنده مى کردند. خطاب رسيد: مگر تو يتيم نبودى، و ما تو را مورد توجه مردم قرار داديم؟ عرضه داشتم: بلى. فرمود: مگر نبود که من تو را گمشده ديدم، و هدايتت کردم؟ عرضه داشتم: بله، اى پروردگار من. فرمود: آيا سينه ات را گشاده نکردم، و گرفتاری هايت را بر طرف ننمودم؟ عرضه داشتم: بله، اى پروردگار من. پس معلوم شد که «اشکال فخر» به نظريه مذکور وارد نيست. البته اين بحث دنباله اى دارد که إن شاء اللّه در سوره «إيلاف» مى آيد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۵۳۰ مقصود از شرح صدر رسول الله«ص» «أَ لَمْ نَشرَحْ لَک صدْرَک»: راغب گفته: کلمۀ «شرح» در اصل لغت، به معناى باز کردن گوشت و امثال آن است. وقتى گفته مى شود: «شرحت اللّحم»، معنايش اين است که گوشت باز شد. و «شرحتُ اللّحم»، معنايش اين است که من گوشت را باز کردم. و از جمله موارد استعمالش «شرح صدر» است، که معنايش باز شدن و گستردگى سينه به نور الهى و سکينتى از ناحيه خدا و روحى از اوست؛ و در قرآن فرموده: «ألم نشرح لک صدرک»، و نيز فرموده: «فمن شرح اللّه صدره». ترتب آيات سه گانه اول سوره، که مضمون هر يک مترتب بر آيه قبل است، و سپس تعليل آن ها به آيه «فإنّ مع العُسر يُسرا» - که از ظاهرش ‍ بر مى آيد که با وضع رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» در اوائل بعثتش و اواخر آن منطبق باشد - و سپس تکرار اين تعليل و نيز تفريع دو آيه آخر سوره بر ما قبل؛ همه شاهد بر آنند که: مراد از شرح صدر رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، گستردگى و وسعت نظر وى است، به طورى که ظرفيت تلقى وحى را داشته باشد و نيز، نيروى تبليغ آن و تحمّل ناملايماتى را که در اين راه مى بيند، داشته باش. و به عبارتى ديگر: نفس شريف آن جناب را طورى نيرومند کند که نهايت درجه استعداد را براى قبول افاضات الهى پيدا کند. «وَ وَضعْنَا عَنک وِزْرَک الَّذِى أَنقَض ظهْرَک»: کلمۀ «وزر» به معناى بار سنگين است، و «انقاض ظهر» به معناى شکستن پشت کسى است؛ شکستنى که صدايش به گوش برسد، آن طور که از تخت و کرسى و امثال آن - وقتى کسى روى آن مى نشيند، و يا چيز سنگينى روى آن مى گذارند - صدا بر مى خيزد. و مراد از «انقاض ظهر» (غالبا) معناى لغوى آن نيست، (چون کسى، پشت کسى را آن طور نمى شکند که صداى تخت و کرسى کند)؛ بلکه منظور ظهور آثار سنگينى «وزر» بر آدمى است، ظهورى بالغ. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۵۳۱ و «وضع وزر» به معناى از بين بردن آن سنگينى است، که رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» احساسش مى کرد. و جملۀ «و وضعنا عنک وزرک»، عطف است بر جملۀ «ألم نشرح...». چون معنايش: «قد شرحنا لک صدرک» است. در نتيجه، معناى دو جمله چنين مى شود: «محققا، ما سينه ات را گشوديم، و سنگينى هايى که بر دوشت بود، برداشتيم». * وجوه مختلف در باره مراد از «وضع وزر» از آن حضرت: و مراد از «وضع وزر» رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» - به طورى که از سياق بر مى آيد، و قبلا هم اشاره کرديم - اين است که: دعوت آن جناب را انفاذ و مجاهداتش در راه خدا را امضا نمود. به اين معنا که اسباب پيشرفت دعوتش را فراهم کرد. چون رسالت و دعوت و فروعات آن، ثقلى بود که به دنبالش شرح صدر بر آن جناب تحميل نمود. ولى بعضى از مفسّران گفته اند: «وضع وزر»، اشاره است به داستانى که در روايات آمده که: در ايام کودکی اش، دو تا فرشته بر آن جناب نازل شدند، و سينه اش را شکافته، قلبش را در آوردند و دوباره در جايش قرار دادند، که روايتش به زودى از نظر خواننده خواهد گذشت. بعضى ديگر گفته اند: منظور از «وزر»، اعمالى است که قبل از بعثت از آن جناب سر زده بود. و بعضى گفته اند: منظور غفلتش از شرايع و امثال آن است که آگاه شدن بدان، جز با وحى صورت نمى گيرد، و بيان هر شريعتى را بايد آن جناب بخواهد، تا پاسخش از راه وحى برسد. بعضى ديگر گفته اند: منظور تحيّر آن جناب است در اين که آيا رسالت الهى را آن طور که بايد، انجام داده ام، يا نه. بعضى هم گفته اند: منظور وحى و سنگينى آن است. چون در اوائل بعثت، گرفتن وحى بر او دشوار بوده. بعضى گفته اند: منظور رنجى است که آن جناب از گمراهى قومش و دشمنی شان با آن جناب مى برده و وى، از ارشادشان عاجز مى شده. و بعضى گفته اند: منظور رنجى است که از تعدّى دشمن در آزار آن جناب مى برده. بعضى ديگر گفته اند: مراد اندوهى است که از مرگ عمويش ابو طالب و مرگ همسرش خديجه در دل داشته. بعضى ديگر گفته اند: کلمۀ «وزر»، به معناى معصيت است، و «رفع وزر»، به معناى عصمت است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۵۳۲ بعضى گفته اند: منظور از «وزر»، گناه امّت آن جناب است، و قهرا مراد از «وضع وزر»، آمرزش آن گناهان است. و اين وجوهى که نقل شد، بعضى ها سخيف و بعضى ديگرش ضعيف است و با سياق سازگار نيست. بعضى ها به عنوان «قيل = گفته شده» نقل شده، و بعضى ديگرش به صورت احتمال ذکر شده است. «وَ رَفَعْنَا لَک ذِکْرَک»: «رفع ذکر»، به معناى بلند آوازه کردن کسى است، به طورى که نامش ‍ و گفتگويش از همۀ نام ها و همه خاطره ها بلندتر باشد. و خداى تعالى، نام آن حضرت را چنين کرد (همه جا سخن از آن حضرت بود). و يکى از مصاديق رفع ذکر آن جناب، اين است که: خداى تعالى، نام او را قرين نام خود کرد. و در نتيجه، در مسأله شهادتين - که اساس دين خداست - نام او، قرين نام پروردگارش قرار گرفت، و بر هر مسلمانى واجب کرد که در هر روز، در نمازهاى پنجگانۀ واجب، نام آن جناب را با نام خداى تعالى به زبان جارى سازد. و لطفى که در آيه مورد بحث به کار رفته، از نظر خواننده دور نماند، و آن اين است که: بعد از کلمۀ «وضع» در آيه سابق، کلمه «رفع» را که درست مقابل آن است، آورد. * توضيح مفاد آيه : «فإنّ مع العُسر يُسرا»: «فَإِنَّ مَعَ الْعُسرِ يُسراً»: بعيد نيست اين آيه تعليل مطالب گذشته، يعنى «وضع وزر» و «رفع ذکر» باشد. چون رسالتى که خداى تعالى بر آن جناب تحميل کرده، و دستور داد مردم را به سوى آن دعوت کند؛ سنگين ترين بارى است که بر يک بشر تحميل شود. و معلوم است که با قبول اين مسؤوليت، کار بر آن جناب دشوار شده؛ و همچنين تکذيبى که قومش نسبت به دعوتش نموده و استخفافى که به آن جناب کردند، و اصرارى که در محو نام او مى ورزيدند، همه براى آن جناب، دشوارى روى دشوارى بوده؛ و خداى تعالى، در آيه قبلى فرمود: «ما اين دشوارى ها را از دوش تو برداشتيم». و معلوم است که اين عمل خداى تعالى، مانند همۀ اعمالش بر طبق سنّتى بوده که در عالَم به جريان انداخته، و آن اين است که: هميشه بعد از هر دشوارى، سهولتى پديد مى آوَرَد، و به همين جهت، مطلب دو آيه قبل را تعليل کرده به اين که اگر از تو «وضع وزر» کرديم، و اگر نامت را بلند ساختيم، براى اين بود که سنّت ما بر اين جارى شده که بعد از «عُسر»، «يُسر» بفرستيم. و بنابراين احتمال، لام در کلمۀ «العُسر»، لام جنس خواهد بود، نه لام استغراق. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۵۳۳ مى خواهد بفرمايد: جنس «عسر» اين طور است که به دنبالش «يُسر» مى آيد، نه تمامى فرد فرد عُسرها. و بعيد هم نيست که «يُسر» يا «عُسر» از مصاديق سنّتى ديگر باشد، و آن سنّت تحول حوادث و تقلّب احوال و بى دوامى همۀ شؤون زندگى دنياست. و از زمخشرى حکايت شده که در «کشّاف» گفته: حرف «فاء» در جملۀ «فإنّ مع العُسر...»، فاى فصيحه است، و زمينه کلام، زمينۀ تسليت دادن و دلخوش کردن رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» به وسيلۀ وعده اى جميل است. وى مى گويد: مشرکان، رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» و مؤمنان را سرزنش مى کردند به اين که مردمى فقيرند، چيزى از مال دنيا ندارند! به حدّى اين زخم زبان اوج گرفت که به دل شريف آن حضرت افتاد که نکند اسلام نياوردن مردم و تحقيرشان از مؤمنان، به خاطر همين تهیدستى مؤمنان است. و خداى تعالى براى دفع اين احتمال، نعمت هاى بزرگى را که به آن جناب ارزانى داشته بود، به رُخش کشيد. آنگاه اضافه کرد: «فإنّ مع العُسر يُسرا». گويا فهماند: اين ما بوديم که به تو داديم آنچه که خودت مى دانى. پس از فضل خدا مأيوس نباش، و بدان که: «بعد از سختى ها، گشايشى براى شما خواهد بود». و ظاهر گفتار وى اين است که: لام در «العُسر» را، لام عهد گرفته، نه لام جنس. و مراد از «يُسر» هم، غنيمت هايى است که خداى تعالى، در سال هاى بعد، نصيب مؤمنان کرده. ليکن ما اين حرف را قبول نداريم. براى اين که ذهن شريف رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، اجلّ از آن است که از حال کفّار و علّت کفرشان بى خبر باشد، و نداند که علّت اصلى آن، استکبار از حق است. و خلاصه خدا را کوچکتر از آن مى دانند که دعوت پيامبرش را بپذيرند. به شهادت اين که: اين کفّار بعد از ظهور شوکت اسلام و پولدار شدن مؤمنان هم، ايمان نياوردند و خداى تعالى، پيامبرش را از اميدوارى به ايمان آوردن اکثر آنان نهى و نوميد کرده. هم در آيات سوره «يس» - که در مکه، يعنى در ايام فقر مؤمنان نازل شده - فرموده: «لقد حقّ القول على أکثرهم فهم لا يؤمنون... و سواء عليهم ءأنذرتهم أم لم تُنذرهم لا يؤمنون». و هم در سورۀ «بقره» - که در مدينه، يعنى در روزگار خوش ‍ مؤمنان نازل شده - فرموده: «إنّ الّذين کفروا سواء عليهم ءأنذرتهم أم لم تُنذرهم لا يؤمنون». ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۵۳۴ و اگر ما «يُسر» بعد از «عُسر» را حمل کنيم بر شوکت اسلام و رفعتش بعد از دوران سختى، و سوره را هم از سوره هاى مکّى بگيريم، خيلى مورد اشکال واقع نمى شود. * مفاد تکرار جمله: «إنّ مع العُسر يُسرا»: «إِنَّ مَعَ الْعُسرِ يُسراً»: اين جمله، تأکيد آيه قبل و تثبيت آن است. ولى بعضى گفته اند: جمله اى است استينافى و مفسّران گفته اند: اين دو آيه دلالت دارد بر اين که: با يک «عُسر»، دو «يُسر» هست، و اين گفتار ناشى از يک قاعده اى است که مى گويد: کلمه اى که «الف و لام» بر سر دارد و به اصطلاح معرفه است، اگر در کلامى تکرار شود، منظور از آن همان کلمه اول است ، و هر دو کلمه يک چيز را مى رسانند. ولى اگر نکره باشد، دومى معنا و منظورى غير منظور اوّلى را افاده مى کند. مثلا اگر بگويى: «إذا اکتسبت الدرهم - يا: درهما - فأنفق الدرهم»، معنايش اين است که: وقتى درهمى - يک درهم - کاسبى کردى، همان درهم را خرج کن. و اما اگر بگويى «إذا اکتسبت درهما، فأنفق درهما»، معنايش اين است که اگر درهمى را کسب کردى، درهمى را خرج کن. و در اين جمله، منظور اين است که درهمى را خرج کن، ليکن اين قاعده کليّت ندارد. تنوينى که در کلمۀ «يُسرا» است، به قول بعضى براى بزرگداشت «يُسر» است، و مى فهماند با هر «عُسر»، «يُسرى» گرانقدر مى آيد، ولى به نظر ما، تنوين تنويع است، و مى خواهد بفرمايد: با هر دشوارى، نوعى گشايش ‍ هست. و منظور از کلمۀ «مع = با»، واقع شدن يُسر به دنبال عُسر است، نه اين که منظور از معيّت اين باشد که «يُسر» و «عُسر» در زمان واحد تحقّق مى يابد. «فَإِذَا فَرَغْت فَانصب وَ إِلى رَبِّک فَارْغَب»: اين آيه، خطاب به رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» است، و مطلبش به خاطر اين که حرف «فاء» در آغازش آمده، نتيجه گيرى از بيان آيات قبل است، که سخن از تحميل رسالت و دعوت بر آن جناب داشت، و منّت هاى خدا را بر او - که شرح صدرش داده؛ «وزر» را از او برداشت؛ و نامش را بلند آوازه کرد - بر مى شمرد. و در آخر، همۀ اين ها را، از باب «يُسر» بعد از «عُسر» دانست. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۵۳۵ و بنابراين، معنايش اين مى شود: حال که معلوم شد هر عُسرى که تصور شود، بعدش يُسر مى آيد، و زمام عُسر و يُسر، تنها به دست خداست و لا غير؛ پس هرگاه از انجام آنچه بر تو واجب شده، فارغ شدى، نفس خود را در راه خدا يعنى عبادت و دعا خسته کن، و در آن رغبت نشان بده، تا خدا بر تو منّت نهاده، راحتى که دنبال اين تعب است و يُسرى که دنبال اين عُسر است، به تو روزى فرمايد. بعضى از مفسّران گفته اند: مراد اين است که هرگاه از واجباتت فارغ شدى، به نمازهاى مستحب بايست. بعضى ديگر گفته اند: معنايش اين است که هرگاه از نماز فارغ شدى، به دعا بپرداز. ليکن صاحبان اين دو قول، بر روى بعضى از مصاديق انگشت گذاشته اند، و نمى توانند بگويند: آيه، تنها در اين معنا نازل شده. بعضى ديگر گفته اند: معنايش اين است که هرگاه از جنگ فارغ شدى، در عبادت بکوش. و بعضى گفته اند: مراد اين است که هرگاه از دنيايت فارغ شدى، به آخرتت بپرداز. و بعضى، وجوه ديگرى ذکر کرده اند، که وجوهى ضعيف است. «بحث روایی» رواياتى تمثيلى حاکى از شکافته شدن سينه پيامبر«ص» و تبديل قلب او در الدرّ المنثور است که: عبداللّه بن احمد، در کتاب «زوائد الزهد»، از اُبىّ بن کعب روايت کرده که گفت: ابوهريره از رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» پرسيد: اولين چيزى که از امر نبوّت ديدى، چه بود؟ رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، خود را جمع و جور کرد و نشست و فرمود: اى ابوهريره! (خوب) سؤالى کردى، من در صحرا بودم، در حالى که بيست سال و چند ماه از عمرم گذشته بود. ناگهان از بالاى سرم سخنى شنيدم. به بالا نظر کردم، مردى را ديدم که از مردى ديگر مى پرسيد: آيا اين همان است؟ آنگاه هر دو به طرفم آمدند، با چهره هايى که نظير آن را هرگز در خلق نديده بودم، و ارواحى که در خلق هيچ چنين چيزهايى نديده بودم، و نيز جامه هايى که در خلق، بر تن احدى نديده بودم. آن دو نفر نزديک من مى آمدند، و آن قدر جلو آمدند که هر کدام، يک بازوى مرا گرفت، ولى من احساس تماس دست آن ها با بازويم را نمى کردم. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۵۳۶ در اين حال، يکى به ديگرى گفت: بخوابانش! و او، بدون فشار و يا کشيدن، مرا خوابانيد. پس يکى به ديگرى گفت: سينه اش را بشکاف! پس آن ديگرى سينه ام را گرفت، آن را شکافت، و تا آن جا که خودم مى ديدم، خونى و دردى مشاهده نکردم. پس آن ديگرى به وى گفت: کينه و حسد را در آور؛ و او چيزى بشکل لختۀ خون در آورده، بيرون انداخت. باز آن ديگرى گفت: رأفت و رحمت را در جاى آن بگذار! و او، چيزى به شکل نقره در همان جاى دلم گذاشت. آنگاه انگشت ابهام دست راستم را تکان داد و گفت: برو به سلامت! من برگشتم، در حالى که احساس کردم که نسبت به اطفال، رقّت و نسبت به بزرگسالان، رحمت داشتم. مؤلّف: و در نقل بعضى از ناقلان - از قبيل نقلى که در روح المعانى آمده - که: «من ده ساله بودم»، به جاى «بيست سال و چند ماه». و در بعضى روايات آمده که: اين قصّه، در هنگام نزول سورۀ «إقرأ باسم ربّک ...» واقع شده، که آن جناب چهل ساله بوده. و در بعضى ديگر، نظير آنچه در صحيح بخارى و مسلم و ترمذى و نسائى نقل شده، آمده که: اين قصّه، در شب معراج اتفاق افتاده. و به هرحال، بدون اشکال، اين قصّه جنبۀ تمثيل دارد و دانشمندان اسلامى، بحث هايى طولانى پيرامون مفاد اين روايات کرده اند، که همۀ اين بحث ها بر اساس اين پندار است که: جريان، يک جريان مادى و يک برخورد مادى بوده؛ و به همين جهت، وجوهى را ذکر کرده اند که چون اصل و اساس بحث باطل بود، از نقل آن وجوه خوددارى کرديم. و در همان کتاب است که: ابويعلى، ابن جرير، ابن منذر، ابن ابى حاتم، ابن حبان، ابن مردويه، و ابونعيم (در کتاب دلائل)، همگى از ابى سعيد خدرى، از رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، روايت کرده اند که فرمود: جبرئيل نزد من آمد و گفت: پروردگارت مى فرمايد: هيچ مى دانى چگونه نامت را بلند آوازه کردم؟ عرضه داشتم: خدا بهتر مى داند. گفت: پروردگارت مى فرمايد: از اين راه که هر وقت نام من برده شود، نامت با نام من ذکر شود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۵۳۷ و در همان کتاب است که: عبدالرزاق، ابن جرير، حاکم و بيهقى، از حسن روايت کرده اند که گفت: رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» روزى خوشحال و خندان از خانه بيرون مى آمد و مى فرمود: هرگز يک «عُسر»، حريف دو «يُسر» نمى شود. «إنّ مع العُسر يُسرا»، «إنّ مع العُسر يُسرا». و در مجمع البيان، در ذيل آيه «فإذا فرغت فانصب * و إلى ربّک فارغب»، مى گويد معنايش اين است که: وقتى از نماز واجب بپرداختى، برخيز و در برابر پروردگارت، به دعا بايست و با رغبت، از او درخواست کن. آنگاه صاحب مجمع البيان مى گويد: اين معنا، از امام باقر و امام صادق «عليهما السلام» نقل شده. * * * ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۵۳۸ «سوره تين» آيات ۱ - ۸ سوره تين * سوره «تين»، مکّى است و هشت آيه دارد. بِسمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ * وَ التِّينِ وَ الزَّيْتُونِ(۱) وَ طُورِ سِينِينَ(۲) وَ هَذَا الْبَلَدِ الاَمِينِ(۳) لَقَدْ خَلَقْنَا الانسانَ فى أَحْسنِ تَقْوِيمٍ(۴) ثُمَّ رَدَدْنَاهُ أَسفَلَ سافِلِينَ(۵) إِلّا الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصالِحَاتِ فَلَهُمْ أَجْرٌ غَيرُ ممْنُونٍ(۶) فَمَا يُکَذِّبُک بَعْدُ بِالدِّينِ(۷) أَ لَيْس اللَّهُ بِأَحْکمِ الحَکِمِينَ(۸) «ترجمه آیات» به نام خداى رحمان و رحيم. سوگند به دو سرزمين (انبيا خيز) شام و بيت المقدس (يا قسم به انجير و زيتون). (۱) و سوگند به سرزمين طور سينا. (۲) سوگند به مکّه، اين بلد امين. (۳) که ما انسان را به بهترين نظام خلقت، خلق کرديم. (۴) سپس او را - در صورتى که منحرف شود - به پست ترين مرحله برگردانديم. (۵) مگر کسانى را که ايمان آورده و اعمال صالح کنند، که پاداشى قطع ناشدنى دارند. (۶) حال اى انسان! آن انگيزه اى که تو را وا مى دارد به اين که روز جزا را تکذيب کنى، چيست؟ (۷) مگر خدا را احکم الحاکمين نيافتيد؟(۸) ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۵۳۹ «بیان آیات» اين سوره، مسأله بعث و جزا را يادآور شده، مطلب را از راه خلقت انسان در بهترين تقويم، و سپس اختلاف افراد انسان در بقا بر فطرت اولى و خارج شدن از آن، و در نتيجه تنزّلش تا اسفل سافلين را بيان نموده، در آخر، خاطرنشان مى کند که به حکم حکمت الهى، واجب است که بين دو طايفه در دادن جزا فرق گذاشت، و پاداش هر دو نبايد يکسان باشد. و اين سوره، مکّى است، هر چند که مى تواند مدنى هم باشد. مؤيّد مکّى بودنش، سوگند به «وَ هَذَا البَلَدِ الأمِين» است. هر چند که اين نيز صريح نيست در اين که سوره در مکّه نازل شده، چون احتمال دارد سوگند به شهر مکّه، بعد از هجرت آن حضرت و مراجعتش به مکّه نازل شده باشد. رده:تفسیر المیزان