تفسیر المیزان

ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۲۸۳ آيات ۵۸ - ۶۲ سوره يوسف وَ جَاءَ إِخْوَةُ يُوسُف فَدَخَلُوا عَلَيْهِ فَعَرَفَهُمْ وَ هُمْ لَهُ مُنکِرُونَ(۵۸) وَ لَمَّا جَهَّزَهُم بجَهَازِهِمْ قَالَ ائْتُونى بِأَخٍ لَّکُم مِنْ أَبِيکُمْ أَلا تَرَوْنَ أَنّى أُوفى الْکَيْلَ وَ أَنَا خَيرُ الْمُنزِلِينَ(۵۹) فَإِن لَّمْ تَأْتُونى بِهِ فَلا کَيْلَ لَکُمْ عِندِى وَ لا تَقْرَبُونِ(۶۰) قَالُوا سَنُرَاوِدُ عَنْهُ أَبَاهُ وَ إِنَّا لَفَاعِلُونَ(۶۱) وَ قَالَ لِفِتْيَانِهِ اجْعَلُوا بِضاعَتهُمْ فى رِحَالهِِمْ لَعَلَّهُمْ يَعْرِفُونهَا إِذَا انقَلَبُوا إِلى أَهْلِهِمْ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ(۶۲) «ترجمه آيات» برادران يوسف آمدند و بر او وارد شدند، او ايشان را شناخت، ولى آن ها وى را نشناختند.(۵۸) و هنگامى که (يوسف) بار آذوقه آن ها را آماده کرد، گفت: (دفعه آينده) آن برادرى را که از پدر داريد، نزد من آريد. آيا نمى بينيد که من حق پيمانه را ادا مى کنم و من بهترين ميزبانانم؟(۵۹) و اگر او را نزد من نياوريد، نه کيل (و پيمانه اى از غله) نزد من خواهيد داشت و نه (اصلا) نزديک من شويد.(۶۰) گفتند: ما با پدرش گفتگو خواهيم کرد (و سعى مى کنيم موافقتش را جلب نماييم)، و ما اين کار را خواهيم کرد.(۶۱) سپس به کارگزاران و غلامان خويش گفت: آنچه را به عنوان قيمت پرداخته اند، درباره ايشان بگذاريد، تا شايد پس از مراجعت به خانواده خويش آن را بشناسند و شايد برگردند.(۶۲) «بیان آيات» فصل ديگرى از داستان يوسف «علیه السلام» است که در چند آیه خلاصه شده و آن عبارت از آمدن برادران يوسف نزد وى، در خلال چند سال قحطى است، تا از او، جهت خاندان يعقوب طعام بخرند. و اين پيشامد، مقدمه اى شد که يوسف بتواند برادر مادرى خود را از کنعان به مصر نزد خود بياورد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۲۸۴ و اين برادر، همان است که با يوسف مورد حسادت برادران واقع شد و برادران در آغاز داستان گفتند: «لَيُوسُفُ وَ أخُوهُ أحَبُّ إلَى أبِينَا مِنَّا وَ نَحنُ عُصبَةٌ»، و بعد از آوردن او، خود را به سايرين نيز معرفى نموده، سرانجام يعقوب را هم از باديه کنعان به مصر منتقل ساخت. و اگر در ابتداى امر، خود را معرفى نکرد، براى اين بود که مى خواست اول برادر مادری اش را احضار نمايد، تا در موقعى که خود را به برادران پدری اش معرفى مى کند، او نيز حاضر باشد و در نتيجه، صنع خداى را نسبت به آن دو و پاداشى را که خداوند به آن دو در اثر صبر و تقواشان ارزانى داشت، مشاهده کنند و بعلاوه وسيله اى براى احضار همه آنان باشد. و اين پنج آيه، متضمن آمدن فرزندان يعقوب به مصر و نقشه اى است که يوسف براى احضار برادر مادرى خود کشيد، که اگر بار ديگر محتاج به طعام شدند، تا او را نياورند، طعام نخواهند گرفت. ايشان نيز پذيرفتند. ورود برادران يوسف «ع» به مصر و گفتگويشان با او «وَ جَاءَ إِخْوَةُ يُوسُفَ فَدَخَلُوا عَلَيْهِ فَعَرَفَهُمْ وَ هُمْ لَهُ مُنکِرُونَ»: در اين جمله، مطالب زيادى حذف شده، و اگر متعرض آن نگشته، براى اين بوده که غرض مهمى بدان متعلق نمى شده. غرض، تنها بيان چگونگى پيوستن برادر مادرى يوسف به وى و شرکتش در نعمت ها و منت هاى الهى او و سپس شناختن برادران و پيوستن خاندان يعقوب به او بوده، و اين قسمت ها، که مورد غرض بوده، منتخبى است از داستان يوسف و وقايعى که بعد از رسيدن به عزّت مصر رُخ داده است. برادرانى که براى خريدن طعام به مصر آمدند، همان برادران عُصبه و قوى بودند (که او را به چاه انداختند)، و برادر مادرى همراهشان نبود. زيرا يعقوب بعد از واقعه يوسف با او انس مى گرفت، و هرگز او را از خود جدا نمى کرد و اين معانى از آيات زير به خوبى استفاده مى شود. و بين وارد شدن ايشان به مصر و بيرون آمدن يوسف از زندان و منصوب شدنش به وزارت ماليه و خزانه دارى کل، و رسيدنش به مقام عزيزى مصر بيشتر از هفت سال فاصله بوده. زيرا برادران به طور مسلم در بعضى از سال هاى قحطى به مصر آمدند تا طعامى خريدارى کنند، و اين سال ها بعد از هفت سال فراوانى اتفاق افتاده، و ايشان از آن روزى که يوسف را بعد از بيرون شدن از چاه به دست مکاريان و کاروانى که از کنار چاه عبور مى کردند، سپردند، ديگر او را نديدند، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۲۸۵ و يوسف آن روز، کودکى خردسال بود، و بعد از آن، مدتى در خانه عزيز و چند سالى در زندان و بيشتر از هفت سال هم هست که عهده دار امر وزارت است. بعلاوه اين که او روزى که از برادران جدا شد، يک کودک بيش نبود و امروز در لباس وزارت و زىّ سلاطين درآمده، ديگر چگونه ممکن بود کسى احتمال دهد که او، مردى عبرى و بيگانه از نژاد قبطى مصر باشد و خلاصه چگونه ممکن بود برادران حدس بزنند که او، برادر ايشان و همان يوسف خودشان است. به خلاف يوسف، که برادران را در آن وضعى که ديده بود، الآن نيز در همان وضع مى بيند و کياست و فراست نبوت هم کمکش مى کند و بى درنگ ايشان را مى شناسد. همچنان که فرمود: «وَ جَاءَ إخوَةُ يُوسُفَ فَدَخَلُوا عَلَيهِ فَعَرَفَهُم وَ هُم لَهُ مُنکِرُونَ». درخواست یوسف از برادران خود، به آوردن بنیامین به مصر «وَ لَمَّا جَهَّزَهُم بجَهَازِهِمْ قَالَ ائْتُونى بِأَخٍ لَّکُم مِنْ أَبِيکُمْ أَلا تَرَوْنَ أَنّى أُوفى الْکَيْلَ وَ أَنَا خَيرُ الْمُنزِلِينَ»: راغب در مفردات خود گفته: «جَهاز»، هر متاع و يا چيز ديگرى است که قبلا تهيه شود، و «تجهيز»، به معناى حمل اين متاع و يا فرستادن آن است. و بنا به گفته وى، معنا اين مى شود که: بعد از آن که متاع و يا طعامى که جهت ايشان آماده کرده و به ايشان فروخته بود، بار کرد، دستورشان داد که بايستى آن برادر ديگرى، که تنها برادر پدرى ايشان و برادر پدرى و مادرى يوسف است، همراه بياورند، و گفت: «ائتُونِى بِأخٍ...». و معناى ايفاى به کيل در جملۀ «ألَا تَرَونَ أنِّى أوفِى الکَيلَ»، اين است که: من به شما کم نفروختم، و از قدرت خود سوء استفاده ننموده و به اتکاى مقامى که دارم، به شما ظلم نکردم. «وَ أنَا خَيرُ المُنزِلِين». يعنى من بهتر از هر کس، واردين به خود را اکرام و پذيرايى مى کنم و اين، خود تحريک ايشان به برگشتن است، و تشويق ايشان است تا در مراجعت، برادر پدرى خود را همراه بياورند. و اين تشويق در برابر تهديدى است که در آيه بعدى: «فَإن لَم تَأتُونِى بِهِ فَلَا کَيلَ لَکُم عِندِى وَ لَا تَقرَبُونَ» کرد، و گفت که اگر او را نياوريد، ديگر طعامى به شما نمى فروشم، و ديگر مانند اين دفعه، شخصا از شما پذيرايى نمى کنم. اين را گفت تا هواى مخالفت و عصيان او را در سر نپرورانند، همچنان که از گفتار ايشان در آيه آتيه که گفتند: «سَنُرَاوِدُهَا عَنهُ أبَاهُ وَ إنَّا لَفَاعِلُونَ: به زودى از پدرش اصرار مى کنيم و به هر نحو شده، فرمان تو را انجام مى دهيم، بر مى آيد که برادران يوسف فرمان او را پذيرفتند و با اين قول صريح خود، او را دلخوش ساختند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۲۸۶ اين هم معلوم است که کلام يوسف که در موقع برگشتن برادران به ايشان گفته که: بايد برادر پدرى خود را همراه بياوريد»، آن هم با آن همه تأکيد و تحريص و تهديد که داشت، کلامى ابتدايى نبوده، و از شأن يوسف هم به دور است که ابتداء و بدون هيچ مقدّمه اى، اين حرف را زده باشد. زيرا اگر اين طور بود، برادران حدس مى زدند که شايد اين مرد، همان يوسف باشد که اين قدر اصرار مى ورزد ما برادر پدرى خود را - که برادر پدر و مادرى اوست - همراه بياوريم. پس قطعا مقدماتى در کار بوده که ذهن آنان را از چنين حدسى منصرف ساخته و نيز از احتمال و توهم اين که وى قصد سويى نسبت به آنان دارد، بازشان داشته است. و در اين که به طور احتمال مى دانيم چنين مقدماتى در کار بوده، حرفى نيست، وليکن آن کلمات و گفتگوهاى بسيارى که مفسران در اين مقام از او نقل کرده اند، هيچ دليلى از قرآن بر آن ها وجود ندارد و هيچ قرينه اى هم در سياق قصه بر آن ها نيست، و روايتى هم که مورد اطمينان باشد، به نظر نمى رسد. کلام خداى تعالى هم، خالى از تعرض به آن است. تنها چيزى که از کلام خداى تعالى استفاده مى شود، اين است که يوسف از ايشان پرسيده که به چه علّت به مصر آمده ايد؟ ايشان هم جواب داده اند که: ده برادرند و يک برادر ديگر در منزل نزد پدر جا گذاشته اند، چون پدرشان قادر بر مفارقت او، و راضى به فراق او نمى شود، حال چه مسافرت باشد و چه گردش و چه مانند آن. يوسف هم اظهار علاقه کرد که دوست مى دارد او را ببيند و بايد بارِ ديگر او را همراه خود بياورند. «فَإِن لَّمْ تَأْتُونى بِهِ فَلا کَيْلَ لَکُمْ عِندِى وَ لا تَقْرَبُونِ»: «کيل»، به معناى مکيل (کشيدنى) است که مقصود از آن طعام است، و اين که فرمود: «وَ لَا تَقرَبُونِ»، معنايش اين است که حق نداريد به سرزمين من نزديک شده و نزد من حضور به هم رسانيد و طعام بخريد، و معناى آيه روشن است که خواسته است برادران را تهديد کند و (همچنان که گذشت)، از مخالفت امر خود زنهار دهد. «قَالُوا سنرَاوِدُ عَنْهُ أَبَاهُ وَ إِنَّا لَفَاعِلُونَ»: کلمه «مراوده»، همان طور که در سابق گذشت، به معناى اين است که انسان درباره امرى، پشت سرِ هم و مکرر مراجعه نموده و اصرار بورزد و يا حيله به کار برد. پس اين که به يوسف گفتند: «سَنُرَاوِدُ عَنهُ أبَاهُ»، دليل بر اين است که ايشان قبلا براى يوسف گفته بودند که پدرشان به مفارقت برادرشان رضايت نمى دهد، و هرگز نمى گذارد او را از وى دور کنيم، و اين که گفتند: «پدرش»، و نگفتند پدرمان، خود مؤيّد اين معنا است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۲۸۷ و معناى اين که گفتند: «وَ إنَّا لَفَاعِلُون»، اين است که آوردن او و يا اصرار به پدر و وادار نمودنش به دادن برادر را انجام مى دهيم، و معناى آيه روشن است و پيداست که با اين جمله خواسته اند يوسف را دلخوش ساخته، قبولى خود را فى الجمله اعلام دارند. «وَ قَالَ لِفِتْيَانِهِ اجْعَلُوا بِضاعَتهُمْ فى رِحَالهِِمْ لَعَلَّهُمْ يَعْرِفُونهَا إِذَا انقَلَبُوا إِلى أَهْلِهِمْ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ»: «فتيان»، جمع «فَتى»، به معناى پسر است. راغب در مفردات در معناى «بضاعت» گفته: قطعه اى وافر و بسيار از مال است که براى تجارت در نظر گرفته شده باشد. گفته مى شود: «أبضَعَ بِضَاعَة وَ ابتَضَعَهَا» و خداوند فرموده: «هَذِهِ بِضَاعَتُنَا رُدَّت إلَينَا». و نيز فرموده: «بِبِضَاعَةٍ مُزجَاة»، و اصل اين کلمه «بَضع» - به فتحه باء - است، که به معناى پاره اى گوشت است که قطع و بريده گردد. و نيز گفته است: عبارت معروف «فُلَانٌ بَضعَةٌ مِنِّى: فلانى، بضعه اى از من است»، معنايش اين است که: فلانى از شدت نزديکى به من، به منزله پاره اى از تن من است. و نيز گفته: «بِضع»، به کسره «باء»، به معناى قسمتى از عدد ده است، و عدد ما بين سه و ده را «بِضع» مى گويند. بعضى گفته اند: «بِضع»، بيشتر از پنج و کمتر از ده را گويند. و کلمه «رحال»، جمع «رحل»، به معناى ظرف و اثاث است. و کلمه انقلاب به معناى مراجعت است. و معناى آيه، اين است که: يوسف به غلامان خود گفت: هر آنچه ايشان از قبيل پول و کالا در برابر طعام داده اند، در خرجين هايشان بگذاريد تا شايد وقتى به منزل مى روند و خرجين ها را باز مى کنند، بشناسند که کالا، همان کالاى خود ايشان است و در نتيجه، دوباره نزد ما برگردند، و برادر خود را همراه بياورند. زيرا برگرداندن بها، دل هاى ايشان را بيشتر متوجه ما مى کند، و بيشتر به طمعشان مى اندازد تا برگردند و باز هم از اکرام و احسان ما برخوردار شوند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۲۸۸ آيات ۶۳ - ۸۲ سوره يوسف فَلَمَّا رَجَعُوا إِلى أَبِيهِمْ قَالُوا يَا أَبَانَا مُنِعَ مِنَّا الْکَيْلُ فَأَرْسِلْ مَعَنَا أَخَانَا نَکتَلْ وَ إِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ(۶۳) قَالَ هَلْ آمَنُکُمْ عَلَيْهِ إِلّا کمَا أَمِنتُکُمْ عَلى أَخِيهِ مِن قَبْلُ فَاللَّهُ خَيرٌ حَافِظاً وَ هُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ(۶۴) وَ لَمَّا فَتَحُوا مَتَاعَهُمْ وَجَدُوا بِضاعَتَهُمْ رُدَّت إِلَيهِمْ قَالُوا يَا أَبَانَا مَا نَبْغِى هَذِهِ بِضاعَتُنَا رُدَّت إِلَيْنَا وَ نَمِيرُ أَهْلَنَا وَ نحْفَظ أَخَانَا وَ نَزْدَادُ کَيْلَ بَعِيرٍ ذَلِک کيْلٌ يَسِيرٌ(۶۵) قَالَ لَنْ أُرْسِلَهُ مَعَکُمْ حَتى تُؤْتُونِ مَوْثِقاً مِنَ اللَّهِ لَتَأْتُنَّنى بِهِ إِلّا أَن يُحَاط بِکُمْ فَلَمَّا آتَوْهُ مَوْثِقَهُمْ قَالَ اللَّهُ عَلى مَا نَقُولُ وَکِيلٌ(۶۶) وَ قَالَ يَا بَنىَّ لا تَدْخُلُوا مِن بَابٍ وَاحِدٍ وَ ادْخُلُوا مِنْ أَبْوَابٍ مُّتَفَرِّقَةٍ وَ مَا أُغْنى عَنکُم مِنَ اللَّهِ مِن شَئ إنِ الحُْکْمُ إِلّا للَّهِ عَلَيْهِ تَوَکلْتُ وَ عَلَيْهِ فَلْيَتَوَکّلِ الْمُتَوَکِّلُونَ(۶۷) وَ لَمَّا دَخَلُوا مِنْ حَيْث أَمَرَهُمْ أَبُوهُم مَا کانَ يُغْنى عَنْهُم مِنَ اللَّهِ مِن شئٍ إِلّا حَاجَةً فى نَفْسِ يَعْقُوبَ قَضاهَا وَ إِنَّهُ لَذُو عِلْمٍ لِّمَا عَلَّمْانَهُ وَلَکِنَّ أَکثرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ(۶۸) وَ لَمَّا دَخَلُوا عَلى يُوسُف آوَى إِلَيْهِ أَخَاهُ قَالَ إِنّى أَنَا أَخُوک فَلا تَبْتَئس بِمَا کانُوا يَعْمَلُونَ(۶۹) فَلَمَّا جَهَّزَهُم بجَهَازِهِمْ جَعَلَ السقَايَةَ فى رَحْلِ أَخِيهِ ثمَّ أَذَّنَ مُؤَذِّنٌ أَيَّتُهَا الْعِيرُ إِنَّکُمْ لَسارِقُونَ(۷۰) قَالُوا وَ أَقْبَلُوا عَلَيْهِم مَا ذَا تَفْقِدُونَ(۷۱) قَالُوا نَفْقِدُ صُوَاعَ الْمَلِکِ وَ لِمَن جَاءَ بِهِ حِمْلُ بَعِيرٍ وَ أَنَا بِهِ زَعِيمٌ(۷۲) قَالُوا تَاللَّهِ لَقَدْ عَلِمْتُم مَّا جِئْنَا لِنُفْسِدَ فى الاَرْضِ وَ مَا کُنَّا سارِقِينَ(۷۳) قَالُوا فَمَا جَزاؤُهُ إِن کُنتُمْ کاذِبِينَ(۷۴) قَالُوا جَزاؤُهُ مَن وُجِدَ فى رَحْلِهِ فَهُوَ جَزاؤُهُ کَذَلِک نجْزِى الظّالِمِينَ(۷۵) فَبَدَأَ بِأَوْعِيَتِهِمْ قَبْلَ وِعَاءِ أَخِيهِ ثمَّ استَخْرَجَهَا مِن وِعَاءِ أَخِيهِ کَذَلِک کِدْنَا لِيُوسُف مَا کانَ لِيَأْخُذَ أَخَاهُ فى دِينِ الْمَلِکِ إِلّا أَن يَشاءَ اللَّهُ نَرْفَعُ دَرَجَاتٍ مَن نَّشاءُ وَ فَوْقَ کُلِّ ذِى عِلْمٍ عَلِيمٌ(۷۶) قَالُوا إِن يَسرِقْ فَقَدْ سرَقَ أَخٌ لَّهُ مِن قَبْلُ فَأَسرَّهَا يُوسُفُ فى نَفْسِهِ وَ لَمْ يُبْدِهَا لهَُمْ قَالَ أَنتُمْ شرُّ مَّکاناً وَ اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا تَصِفُونَ(۷۷) قَالُوا يَا أَيُّهَا الْعَزِيزُ إِنَّ لَهُ أَباً شيْخاً کَبِيراً فَخُذْ أَحَدَنَا مَکانَهُ إِنَّا نَرَاک مِنَ الْمُحْسِنِينَ(۷۸) قَالَ مَعَاذَ اللَّهِ أَن نَّأْخُذَ إِلّا مَن وَجَدْنَا مَتَاعَنَا عِندَهُ إِنَّا إِذاً لَّظالِمُونَ(۷۹) فَلَمَّا استَيْئَسُوا مِنْهُ خَلَصُوا نجِيًّا قَالَ کبِيرُهُمْ أَلَمْ تَعْلَمُوا أَنَّ أَبَاکُمْ قَدْ أَخَذَ عَلَيْکُم مَوْثِقاً مِنَ اللَّهِ وَ مِن قَبْلُ مَا فَرَّطتُمْ فى يُوسُف فَلَنْ أَبْرَحَ الاَرْض حَتّى يَأْذَنَ لى أَبى أَوْ يحْکُمَ اللَّهُ لى وَ هُوَ خَيرُ الحَْاکِمِينَ(۸۰) ارْجِعُوا إِلى أَبِيکُمْ فَقُولُوا يَا أَبَانَا إِنَّ ابْنَک سرَقَ وَ مَا شهِدْنَا إِلّا بِمَا عَلِمْنَا وَ مَا کنَّا لِلْغَيْبِ حَافِظِينَ(۸۱) وَسئَلِ الْقَرْيَةَ الَّتى کنَّا فِيهَا وَ الْعِيرَ الَّتى أَقْبَلْنَا فِيهَا وَ إِنَّا لَصادِقُونَ(۸۲) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۲۸۹ «ترجمه آيات» و هنگامى که آن ها به سوى پدرشان باز گشتند، گفتند: اى پدر! دستور داده شده که به ما پيمانه اى (از غله) ندهند، لذا برادرمان را با ما بفرست تا سهمى دريافت داريم و ما او را محافظت خواهيم کرد.(۶۳) گفت: آيا من نسبت به او به شما اطمينان کنم، همان گونه که نسبت به برادرش (يوسف) اطمينان کردم؟ خداوند بهترين حافظ و ارحم الراحمين است. (۶۴) و هنگامى که متاع خود را گشودند، ديدند سرمايه آن ها باز گردانده شده، گفتند: پدر! ما ديگر چه مى خواهيم، اين سرمايه ما است که به ما پس گردانده شده (پس چه بهتر که برادر را با ما بفرستى) و ما براى خانواده خويش، مواد غذايى مى آوريم و برادرمان را حفظ خواهيم کرد و پيمانه بزرگترى، غير از اين پيمانه کوچک دريافت خواهيم داشت. (۶۵) گفت: هرگز او را با شما نخواهم فرستاد، جز اين که پيمان مؤکّد الهى بدهيد که او را حتما نزد من خواهيد آورد، مگر اين که (بر اثر مرگ يا علّت ديگرى)، قدرت از شما سلب گردد، و هنگامى که آن ها پيمان موثق خود را در اختيار او گذاردند، گفت: خداوند نسبت به آنچه مى گوييم، ناظر و حافظ است. (۶۶) (هنگامى که خواستند حرکت کنند، يعقوب) گفت: فرزندان من! از يک در وارد نشويد، بلکه از درهاى متفرق وارد گرديد و (من با اين دستور) نمى توانم حادثه اى را که از سوى خدا حتمى است، از شما دفع کنم، حکم و فرمان، تنها از آنِ خدا است، من بر او توکل مى کنم و همه متوکلان بايد بر او توکل کنند.(۶۷) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۲۹۰ و چون که از همان طريق که پدر به آن ها دستور داده بود، وارد شدند، اين کار هيچ حادثه حتمى الهى را نمى توانست از آن ها دور سازد، جز حاجتى در دل يعقوب (که از اين راه) انجام شد (و خاطرش تسکين يافت) و او، از برکت تعليمى که ما به او داده ايم، علم فراوانى دارد، در حالى که اکثر مردم نمى دانند. (۶۸) هنگامى که بر يوسف وارد شدند، برادرش را نزد خود جاى داد و گفت: من برادر تو هستم، از آنچه آن ها مى کنند، غمگين و ناراحت نباش. (۶۹) و چون بارهاى آن ها را بست، ظرف آبخورى ملک را در بارِ برادرش قرار داد. سپس کسى صدا زد: اى اهل قافله! شما سارق هستيد. (۷۰) آن ها رو به سوى او کردند و گفتند: چه چيز گم کرده ايد؟(۷۱) گفتند جام ملک را، و هر کس آن را بياورد، يک بار شتر (غله) به او داده مى شود و من ضامن (اين پاداش) هستم. (۷۲) گفتند: به خدا سوگند، شما مى دانيد که ما نيامده ايم در اين سرزمين فساد کنيم و ما (هرگز) دزد نبوده ايم. (۷۳) آن ها گفتند: اگر دروغگو باشيد، کيفر شما چيست؟(۷۴) گفتند: هر کس که (آن جام) در بارِ او پيدا شود، خودش کيفر آن خواهد بود (و به خاطر اين کار، برده خواهد شد)، ما اين گونه ستمگران را کيفر مى دهيم. (۷۵) در اين هنگام (يوسف)، قبل از بارِ برادرش، به کاوش بارهاى آن ها پرداخت، و سپس آن را از بار برادرش بيرون آورد. ما اين گونه راه چاره به يوسف ياد داديم، او هرگز نمى توانست برادرش را مطابق آئين ملک (مصر) بگيرد، مگر آن که خدا بخواهد، ما درجات هر کس را که بخواهيم، بالا مى بريم و برتر از هر صاحب علمى، عالمى است. (۷۶) (برادران) گفتند: اگر او (بنيامين) دزدى کرده (تعجب نيست)، برادرش (يوسف) نيز، قبل از او دزدى کرده، يوسف (سخت ناراحت شد و) اين (ناراحتى) را در درون خود پنهان داشت و براى آن ها اظهار نداشت. (همين اندازه) گفت: وضع شما بدتر است و خدا از آنچه حکايت مى کنيد، آگاه تر است. (۷۷) گفتند: اى عزيز! او پدر پيرى دارد، يکى از ما را به جاى او بگير، ما تو را از نيکوکاران مى بينيم. (۷۸) گفت: پناه بر خدا که ما غير از آن کس که متاع خود را نزد او يافته ايم، بگيريم که در آن صورت، از ظالمان خواهيم بود.(۷۹) و همين که از او نااميد شدند، رازگويان به کنارى رفتند. بزرگشان گفت: آيا نمى دانيد پدرتان از شما پيمان الهى گرفته و پيش از اين درباره يوسف کوتاهى کرديد. لذا من از اين سرزمين حرکت نمى کنم تا پدرم به من اجازه دهد، يا خدا فرمانش را درباره من صادر کند، که او بهترين حکم کنندگان است. (۸۰) شما به سوى پدرتان بازگرديد و بگوييد: پدر! پسرت دزدى کرد و ما جز به آنچه مى دانستيم، گواهى نداديم و ما از غيب آگاه نيستيم. (۸۱) (براى اطمينان بيشتر) از آن شهرى که در آن بوديم، سؤال کن و از قافله و کاروانيانى که با آنان آمديم، بپرس که ما راست مى گوييم. (۸۲) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۲۹۱ «بیان آيات» تقاضای برادران يوسف از پدر، برای بردن بنيامين، به مصر اين آيات، داستان برگشتن برادران يوسف را به سوى پدرشان و راضى کردن پدر به اين که برادر يوسف را براى گرفتن طعام بفرستد، و نيز بازگشتن ايشان را به سوى يوسف و بازداشت کردن يوسف برادر خود را، با حيله اى که طرح کرده بود، بيان مى فرمايد. «فَلَمَّا رَجَعُوا إِلى أَبِيهِمْ قَالُوا يَا أَبَانَا مُنِعَ مِنَّا الْکَيْلُ فَأَرْسِلْ مَعَنَا أَخَانَا نَکتَلْ وَ إِنَّا لَهُ لَحَافِظونَ»: «اکتيال»، به معناى گرفتن طعام است با کيل، در صورتى که با کيل معامله شود. راغب گفته: «کيل»، به معناى پيمان کردن طعام است. وقتى گفته مى شود: «کِلتُ لَهُ الطَّعَامَ»، با تعبير «کِلتُهُ الطَّعَامَ» فرق دارد. اولى، به معناى اين است که مباشر پيمانه کردن طعام، براى او من بودم. ولى دومى، به اين معنى است که من طعام را با کيل و پيمانه به او دادم. و معناى «إکتَلتُ عَلَيهِ» اين است که: با کيل از او گرفتم. و لذا خداى تعالى فرموده: «وَيلٌ لِلمُطَفِّفِينَ * الَّذِينَ إذَا اکتَالُوا عَلَى النَّاسِ يَستَوفُونَ * وَ إذَا کَالُوهُم...». زيرا در «گرفتن»، تعبير کرده به «اکتَالُوا عَلَى النَّاسِ»، و در «دادن»، تعبير کرده به «کَالُوا النَّاسَ». و اين که فرموده: «قَالُوا يَا أبَانَا مُنِعَ مِنَّا الکَيلُ»، معنايش اين است که: اگر ما برادر خود را همراه نبريم و او با ما به مصر نيايد، ما را کيل نمى دهند. به دليل اين که دنبالش فرموده: «فَأرسِل مَعَنَا أخَانَا». زيرا اين جمله، اجمال آن جريانی است که ميان آنان و عزيز مصر گذشته، که به مأموران دستور داده ديگر به اين چند نفر کنعانى طعام ندهند، مگر وقتى که برادر پدرى خود را همراه بياورند. اين معنا را با جملۀ کوتاه «مُنِعَ مِنَّا الکَيلُ» براى پدر بيان کرده و از او مى خواهند که برادرشان را با ايشان روانه کند، تا جيره ايشان را بدهند و محرومشان نکنند. و اين که تعبير کردند به «أخَانَا: برادرمان را»، به اين منظور بوده که شفقت خود را درباره او به پدر بفهمانند و وى را دل خوش و از ناحيه خود مطمئن سازند. همچنان که جملۀ «إنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ» هم، با آن همه تأکيد که در آن به کار رفته، در مقام افاده همين غرض است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۲۹۲ «قَالَ هَلْ آمَنُکُمْ عَلَيْهِ إِلّا کمَا أَمِنتُکُمْ عَلى أَخِيهِ مِن قَبْلُ فَاللَّهُ خَيرٌ حَافِظاً وَ هُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ»: در مجمع البيان گفته: کلمه «آمَنَ»، به معناى اطمينان قلب نسبت به سلامت است. گفته مى شود: «أمِنَهُ يَأمَنهُ أمناً». و بنا به گفته وى، معناى جمله: «هَل آمَنُکُم عَلَيهِ...»، اين مى شود که آيا درباره اين فرزندم به شما اطمينان کنم، همان طور که درباره برادرش اطمينان کردم و در نتيجه، شد آنچه که نبايد مى شد؟ و حاصلش اين است که: شما از من توقع داريد که به گفتارتان اعتماد کنم و دلم را درباره شما گرم و مطمئن کنم، همچنان که قبل از اين، در خصوص برادرش يوسف به شما اعتماد کردم، و به وعده اى که امروز مى دهيد ما او را حفظ مى کنيم، دل ببندم، همان طور که به عين اين وعده که درباره يوسف داديد، دل بستم، و حال آن که من آن روز، عينا مانند امروز، شما را بر آن فرزندم امين شمردم، ولى شما در حفظ او کارى برايم صورت نداديد، که سهل است، بلکه پيراهن او را که آغشته به خون بود، برايم آورديد، و گفتيد که گرگ او را دريد. امروز هم، اگر درباره برادرش به شما اعتماد کنم، به کسانى اعتماد کرده ام که اعتماد و اطمينان به آنان، سودى نمى بخشد، و نمى توانند نسبت به امانتى که به ايشان سپرده مى شود، رعايت امانت را نموده، آن را حفظ کنند. مراد يعقوب «ع»، از جمله: «فَاللهُ خَيرٌ حَافِظاً وَ هُوَ أرحَمُ الرَّاحِمِين» و اين که فرمود: «فَاللّهُ خَيرٌ حَافِظاً وَ هُوَ أرحَمُ الرَّاحِمین»، تفريع است بر کلام سابقش که گفته بود: «هَل آمَنُکُم عَلَيه...»، که استنتاج را آماده مى کند و مى فهماند که وقتى اطمينان به شما در خصوص اين پسر، لغو و بيهوده است و هيچ اثر و خاصيتى ندارد، پس بهترين اطمينان و اتکال، تنها آن اطمينان و توکلى است که به خداى سبحان و به حفظ او باشد. و خلاصه: وقتى امر مردد باشد ميان توکل به خدا و تفويض به او، و ميان اطمينان و اعتماد به غير او، وثوق به خداى تعالى، بهتر و بلکه متعين است. و جملۀ «وَ هُوَ أرحَمُ الرَّاحِمِين»، به منزله تعليل براى جملۀ «فَاللّهُ خَيرٌ حَافِظاً» است، و معنايش اين است که: غير خداى تعالى، چه بسا در امرى مورد اطمينان قرار بگيرد، و يا در امانتى امين پنداشته شود، ولى او کمترين رحمى به صاحب پندار نکرده، امانتش را ضايع مى کند. به خلاف خداى سبحان، که او ارحم الراحمين است، و در جايى که بايد رحم کند، از رحمتش دريغ نمى دارد. او، بر عاجز و ضعيفى که امر خود را به او واگذار نموده و بر او توکل جسته، ترحم مى کند، و کسى که بر خدا توکل کند، خدا او را بس است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۲۹۳ از اين جا به خوبى روشن مى گردد که مراد حضرت يعقوب «عليه السّلام» اين نبوده که لزوم اعتماد به خدا را از اين جهت بيان کند که چون خداى تعالى، سببى است مستقل در سببيت، و سببى است که به هيچ وجه مغلوب سبب ديگرى نمى شود، به خلاف ساير اسباب که استقلال نداشته، مغلوب خداوندند، زيرا گو اين که اين در جاى خود صحيح و مسلم است، همچنان که خود فرموده: «وَ مَن يَتَوَکَّل عَلَى اللّهِ فَهُوَ حَسبُهُ إنَّ اللّهَ بَالِغُ أمرِهِ». و چگونه چنين نباشد و حال آن که چنين اطمينانى به غير خدا، شرک است و انبياء «عليهم السلام»، به نصّ قرآن از آن منزه اند. اين قرآن است که تصريح دارد بر اين که يعقوب از مُخلَصين و برگزيدگان و از ائمه «هُداة مَهدِيّين» است، و او خود در آن جا که فرموده بود: «إلّا کَمَا أمِنتُکُم عَلَى أخِيهِ مِن قَبلُ»، اعتراف کرده بر اين که فرزندان را درباره يوسف امين پنداشته و اگر اين گونه اعتماد کردن شرک بود، به نصّ قرآن، يعقوب مرتکب آن نمى شد. علاوه بر اين که نسبت به برادر يوسف هم اين اعتماد را کرد و به طورى که از آيات بعدى بر مى آيد، بعد از گرفتن پيمانى خدايى، او را به ايشان سپرد. پس معلوم مى شود: مقصود يعقوب «عليه السّلام» از اعتماد به خدا، اعتماد به اين معنا نبوده، بلکه مقصودش بيان اين معنا بوده که لزوم اختيار اطمينان و اعتماد به خدا، بر اعتماد به غير او از اين جهت است که خداى تعالى، متصف به صفات کريمه اى است که به خاطر وجود آن ها، يقين و اطمينان حاصل مى شود که چنين خدايى، بندگان متوکل را فريب نمى دهد، و به کسانى که امور خود را به او تفويض کرده اند، خدعه نمى کند، چون که او نسبت به بندگان خويش «رؤوف» و «غفور» و «ودود» و «کريم» و «حکيم» و «عليم»، و به عبارت جامع تر: أرحَمُ الراحمين است. علاوه بر اين، او در امورش مغلوب و در مشيتش مقهور کسى نمى شود. به خلاف مردم، که اگر در امرى مورد اعتماد قرار گيرند، از آن جا که اسير هوا و بازيچه هوس هاى نفسانی اند، چه بسا کرامت نفس و فضيلت و وفا و صفت رحمت، ايشان را به حفظ آنچه که حفظش در اختيار آنان است، وادار کند، و چه بسا هوا و هوس ها وادارشان کند که نسبت به آن خيانت ورزيده، از حفظش دريغ نمايند. بعلاوه، همان کسانى هم که خيانت نمى ورزند، در قدرت و اراده بر حفظ آن، استقلال و استغنايى در خود ندارند. و کوتاه سخن آن که: مراد يعقوب «عليه السّلام»، اين است که اطمينان به حفظ خداى سبحان، بهتر است از اطمينان به حفظ غير او، براى اين که او، «ارحم الراحمين» است، و به بنده خود، در آنچه که او را امين در آن دانسته، خيانت نمى کند. به خلاف مردم، که چه بسا رعايت عهد و امانت را ننموده، به مؤتمنى که به ايشان متوسل شده، ترحم نکنند و به وى خيانت بورزند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۲۹۴ به همين جهت، مى بينيم يعقوب «عليه السّلام»، بعد از آن که براى بار دوم فرزندان را مکلف به آوردن وثيقه مى کند، چنين مى فرمايد: «حَتَّى تُؤتُونَ مَوثِقاً مِنَ اللّه لَتَأتُنَنِّى بِهِ إلّا أن يُحَاطَ بِکُم»، و آن اختيارى را که فرزندان در حفظ برادر خود ندارند، استثناء نموده مى فرمايد: مگر آن که شما را احاطه کنند و قدرت حفظ او از شما سلب گردد. زيرا در اين صورت، حفظ برادر از قدرت و استطاعت ايشان بيرون است، و ديگر نسبت به آن، مورد سؤال پدر واقع نمى شوند. و اما اين که حضرت يعقوب «عليه السّلام» از آنان خواست تا وثيقه اى الهى بياورند، تا آن جا بود که اختيار و قدرت دارند برادر را حفظ نموده، دوباره به پدر برگردانند. مثلا او را نکشند، و آواره و تبعيدش نکنند، و بلايى نظير آن بر سرش نياورند، (دقّت فرمایيد). از آنچه گذشت، اين معنا روشن شد که: در جملۀ «وَ هُوَ أرحَمُ الرّاحِمِين»، يک نوع تعريض به فرزندان و طعنه به اين است که ايشان، آن طور که بايد و يا اصلا نسبت به برادر خود يوسف رحم نکردند، و با اين که پدر نسبت به وى امينشان دانست، امانت را رعايت ننمودند، و آيه به هر حال، در معناى رد درخواست فرزندان است. رده:تفسیر المیزان