المیزان جلد۱۵ بخش۱۸
«وَ أَقِيمُوا الصَّلَوةَ وَ آتُوا الزَّکَوةَ وَ أَطِيعُوا الرَّسُولَ لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ»:
مناسبتى که مضمون اين آيه با آيات سابق دارد، مى رساند که اين آيه، تتمه آيات سابق است.
بنابراين، اين که فرمود: «وَ أقِيمُوا الصَّلَوة وَ آتُوا الزَّکَوة»، دستور به اطاعت او است، در وظايف و عبادت هايى که براى بندگانش تشريع کرده، و اگر از ميان همه وظائف تنها نماز و زکات را يادآورى کرد، براى اين بود که اين دو تکليف در ميان تکاليف راجع به خدا و خلق، به منزله رکن است، و جملۀ «وَ أطِيعُوا الرَّسُول»، انفاذ ولايت آن جناب است در قضاء و در حکومت.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۲۱۸
و جملۀ «لَعَلَّکُم تُرحَمُون»، تعليل براى امر است به مصلحتى که در «مأمورٌ به» هست، و معناى آن به طورى که از سياق بر مى آيد، اين است که خدا و رسول را اطاعت کنيد، که در اين دو اطاعت، اميد آن هست که رحمت الهى شامل شما شود، و خدا وعده خود را درباره شما انجاز کند، و يا انجاز آن را زودتر کند. چون بر طرف شدن نفاق از بين مسلمانان، و عموميت يافتن صلاح و اتفاق کلمه حق، کليد انعقاد مجتمعى است صالح، که هر قسم خيرات به سويش سرازير مى شود.
«لا تَحْسَبنَّ الَّذِينَ کَفَرُوا مُعْجِزِينَ فى الاَرْضِ وَ مَأْوَاهُمُ النَّارُ وَ لَبِئْس الْمَصِيرُ»:
اين آيه، تتمه آيات قبل است، و در آن وعده استخلاف در زمين و تمکين دين و تبديل خوف به امنيت را که در آيات سابق بود، تأکيد مى کند.
پيامبر خود را خطاب مى کند به خطابى مؤکد، که زنهار، خيال نکنى که کفار، خداى را در زمين عاجز مى کنند، و با نيرو و شوکت خود، جلو خداى را از انجاز وعده اش مى گيرند. و اين بيان و حقيقت بشارتى است به رسول خدا «صلى الله عليه و آله»، به کرامتى که به امت وى کرده، و اين که دشمنانش شکست خورده و مغلوب خواهند شد، و چون بشارت به آن جناب بود، لذا او را مخاطب قرار داد، و اين التفات را به کار برد.
و چون نهى مذکور (خيال مکن) در معناى اين است که به زودى، کفار به حکم اجبار، دست از معارضه با دين و اهل دين بر مى دارند. لذا جملۀ «وَ مَأوَيهُمُ النَّار...» را بر آن عطف کرد، و گويا فرموده است: ايشان در دنيا شکست خورده، و در آخرت در آتش منزل مى کنند، که بد بازگشتگاهى است.
بحث روایتی: (رواياتى در شأن نزول آيات مربوط به منافقان)
در مجمع البيان، در ذيل آيه: «وَ يَقُولُونَ آمَنَّا بِالله...» گفته: بعضى گفته اند: اين آيات در شأن مردى از منافقان نازل شد که بين او و مردى يهودى مرافعه اى بود. يهودى پيشنهاد کرده بود که مرافعه را نزد رسول خدا «صلى الله عليه و آله» ببرند، ولى منافق حاضر نشد و پيشنهاد کرد که نزد کعب بن اشرف بروند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۲۱۹
بلخى حکايت کرده که ميان على و عثمان، در خصوص زمينى که عثمان از على خريدارى کرده بود، نزاعى رُخ داد، و علت آن، اين بود که در آن زمين سنگ هايى بيرون آمد. عثمان، آن را عيب زمين دانسته، مى خواست به آن جهت معامله را فسخ کند، و على زير بار نمى رفت، و مى گفت: ميان من و تو، رسول خدا «صلى الله عليه و آله» حکم باشد.
حکم بن ابى العاص، به عثمان گفت: اگر حکومت را به پسر عمّ او واگذارى، به نفع او حکم مى کند. زنهار، تن به حکومت او ندهى، به اين مناسبت اين آيات نازل شد. اين حکايت و يا قريب به آن، از امام ابى جعفر «عليه السلام» نيز روايت شده.
مؤلف: و در تفسير روح المعانى، از ضحاک روايت شده که گفت: نزاع ميان على و مغيرة بن وائل بود، و داستان را قريب به همان حکايت بالا آورده.
و در مجمع البيان در ذيل آيه: «انّمَا کَانَ قَولَ المُؤمِنِين...»، از ابى جعفر «عليه السلام» روايت آورده که گفت: منظور در اين آيه، اميرالمؤمنين «عليه السلام» است.
و در الدرالمنثور، در ذيل آيه: «فَإن تَوَلَّوا فَإنَّمَا عَلَيهِ مَا حُمِّلَ وَ عَلَيکُم مَا حُمِّلتُم...» مى گويد: ابن جرير و ابن قانع و طبرانى، از علقمة بن وائل حضرمى، از سلمة بن يزيد جُهَنى، روايت کرده که گفت: من عرضه داشتم: يا رسول اللّه! بعد از تو تکليف ما با امرايى که بر ما حکومت مى کنند، چيست؟ اگر چنانچه احکام خدا را به نفع خود و به ضرر ما تفسير کنند، و در نتيجه حق ما را که خدا برايمان قرار داده، از ما سلب نمايند، مى توانيم با آنان قتال نموده، دشمنشان بداريم؟
رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» فرمود: آنان، مسؤول وظايف خويش و شما مسؤول وظايف خويش ايد.
مؤلف: و در معناى اين روايت، پاره اى روايات ديگر نقل شده، ليکن هيچ شکى نبايد کرد در اين که اسلام با روح احياى حق و اماتۀ باطل که در آن هست، هرگز اجازه نمى دهد که ستمکاران متجاهر به ظلم بر مردم مسلط شوند، و هرگز اجازه سکوت و تحمل ظلم را از ياغيان فاجر به مردمى که قدرت بر رفع ظلم را دارند، نمى دهد.
در ابحاث اجتماعى امروز نيز روشن شده که استبداد واليان ديکتاتور، و افسار گسيختگى آنان در تحکم و زورگويی شان، بزرگترين خطر و پليدترين آثار را در اجتماع دارد، که يکى از آن ها، پديد آمدن فتنه ها و آشوب ها و جنگ ها است، در هنگامى که مردم در مقام بر مى آيند که ستمکاران را به عدالت و حق وا دارند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه :۲۲۰
و در مجمع البيان، در ذيل آيه: «وَعَدَ اللهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنکُم...» گفته است: مفسران، در اين که «الَّذِينَ آمَنُوا مِنکُم» چه کسانی اند، اختلاف کرده اند، و از اهل بيت روايت شده که منظور، مهدى از آل محمّد «صلى الله عليه و آله» است.
و نيز گفته است: عياشى، به سند خود، از على بن الحسين «عليه السلام» روايت کرده که وقتى اين آيه را تلاوت کرد، فرمود: به خدا سوگند، ايشان شيعيان ما اهل بيت اند، که خدا اين وعده خود را در حق ايشان، به وسيله مردى از ما انجاز مى کند، و او، «مهدى» اين امت است، و او، کسى است که رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» درباره اش فرمود:
«اگر از دنيا نماند مگر يک روز، خدا آن روز را آن قدر طولانى مى کند، تا مردى از عترتم قيام کند، که نامش، نام من است. زمين را پُر از عدل و داد کند، آن چنان که پُر از ظلم و جور شده باشد».
و نظير اين روايت، از ابى جعفر و ابى عبداللّه «عليهما السلام» نقل شده.
مؤلف: از ائمه اهل بيت، در اين باره اخبارى روايت شده، در سابق هم، بيان انطباق آيه بر مضمون اين روايات گذشت.
و نيز در مجمع البيان، بعد از نقل روايت بالا گفته: بنابراين، مراد از «الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَات»، عبارت است از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» و اهل بيت او «عليهم الصلوات و السلام».
و خواننده عزيز فهميد که مراد از آيه شريفه عام است، و روايت هم به بيش از اين دلالت ندارد. چون در آن فرمود: «به خدا سوگند، ايشان، شيعيان ما اهل بيت اند، که خدا اين وعده خود را در حق ايشان، به وسيله مردى از ما انجاز مى کند...».
و در الدرالمنثور است که ابن ابى حاتم، و ابن مردويه، از براء روايت کرده اند که در تفسير آيه: «وَعَدَ اللهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنکُم...» گفته است: درباره ما نازل شد، که در خوفى شديد قرار داشتيم.
مؤلف: ظاهر اين روايت، اين است که مراد از «الَّذِينَ آمَنُوا» صحابه اند، ولى خواننده محترم توجه فرمود که آيه، هيچ گونه دلالتى بر اين معنا ندارد، بلکه بر خلاف آن دلالت مى کند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۲۲۱
و نيز، در همان کتاب است که ابن منذر، طبرانى، در «اوسط» حاکم (وى حديث را صحيح دانسته)، ابن مردويه، بيهقى در «دلائل» و ضياء در «المختاره»، از ابى بن کعب روايت کرده اند که گفت:
وقتى رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» و يارانش به مدينه وارد شدند، و انصار ايشان را با آغوش باز پذيرا گشتند. عرب يکدل و يک جهت عليه ايشان قيام نمودند، به طورى که هيچ وقت جرأت نمى کردند اسلحه را از خود دور سازند. شب و روز را با اسلحه به سر مى بردند، و هميشه مى گفتند: هيچ احتمال مى دهيد روزى برسد که ما آسوده و مطمئن شويم و جز خدا از هيچ کس نترسيم؟ در چنين حالى، اين آيه نازل شد که «وَعَدَ اللهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنکُم وَ عَمِلُوا الصَّالِحَات...».
مؤلف: اين روايت، به بيش از اين دلالت ندارد که سبب نزول آيه شريفه اين جريان بوده، و اما اين که مراد از «الَّذِينَ آمَنُوا» چه کسانى است؟ از روايت استفاده نمى شود، و همچنين خدا در چه زمانى وعده خود را انجاز مى کند، آيه از آن ساکت است.
و نظير آن روايتى ديگر است که وقتى آيه: «وَعَدَ اللهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنکُم وَ عَمِلُوا الصَّالِحَات...» نازل شد، رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» فرمود: بشارت بر اين امت، که خدا وعده بلندى و رفعت، و دين، و نصرت، و تمکين در زمين، به ايشان داد. پس هر کس از شما عمل آخرت را براى دنيايش کند، در آخرت هيچ بهره اى نخواهد داشت.
زيرا صرف بشارت آن جناب به امت، به اين که جانشين در زمين خواهند شد، مستلزم اين نيست که مراد از «الَّذِينَ آمَنُوا»، در آيه تمامى فرد فرد امت و خصوص صحابه و يا چند نفر معدود از ايشان باشد.
حديثى از اميرالمؤمنين«ع»، در شرح آيه «وَعَدَ اللّهُ الَّذِينَ آمَنُوا...»
و در نهج البلاغه، در کلامى از آن جناب آمده که در پاسخ عُمَر، وقتى که از آن جناب پرسيد: آيا صلاح هست خودم با لشکر اسلام به طرف فارس که براى جنگ تجمع کرده اند، بروم؟
فرمود: پيشرفت و يا شکست اين امر (يعنى دين اسلام)، بستگى به نصرت، و يا خذلان کسى ندارد. اين دين خداست که همه جا، خدا پيروزش کرده و لشگرش را عزت داده و تأييد کرده است، تا رسيد به آن جا که رسيده، و ما پاى بند وعده خداييم که فرمود: «وَعَدَ اللّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنکُم وَ عَمِلوُا الصَّالِحَات لَيَستَخلِفَنَّهُم فِى الأرضِ کَمَا استَخلَفَ الَّذِينَ مِن قَبلِهِم وَ لَيُمَکِنَنَّ لَهُم دِينَهُمُ الَّذِى ارتَضَى لَهُم وَ لَيُبَدِلَنَّهُم مِن بَعدِ خَوفِهِم أمناً»، و خداى تعالى، هر وعده اى که بدهد، انجاز مى کند و لشگر خود را پيروزى مى بخشد، و در اسلام سرپرست
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۲۲۲
مسلمانان حکم رشته تسبيح را دارد، که اگر پاره شود، دانه ها از هم گسيخته و متفرق مى شوند، و چه بسيار متفرق شده هايى که ديگر جمع نشد، و عرب در امروز، هرچند که اندک اند، ولى با دين اسلام بسيار شده و با وحدت و اجتماعى که به دست آورده، عزيز و نيرومند گشته.
پس تو سرِ جاى خود بمان، و مبادا که حرکت کنى. چون تو به منزلۀ قطب آسيايى، بايد که به دست عرب اين آسيا را بچرخانى، و آتش جنگ را بدون اين که خودت مباشرت کنى، برافروخته سازى. چون اگر خودت از جايت تکان بخورى، دشمنانى که در اقطار جزيرة العرب هستند، از جا کنده مى شوند، و حرکت مى کنند. آن وقت دلواپسى تو نسبت به مرکز و زنان و کودکانى که به جاى گذاشته اى، بيشتر از دل واپسی ات نسبت به لشگر دشمن خواهد بود.
علاوه دشمنان غيرعرب مى گويند: اين بزرگ عرب و ريشه ايشان است، که اگر او را از پاى در آوريد و اين ريشه را قطع کنيد، براى هميشه راحت مى شويد، و همين، خود اهتمام ايشان را در جنگ و طمع آنان را به پيروزى بيشتر مى کند.
و اما اين که راجع به عدد افراد دشمن صحبت کردى، مگر ما در گذشته با کثرت عدد پيروز مى شديم، هرگز چنين نبود، بلکه تنها رمز موفقيت ما، نصرت و معاونت خدايى بود.
مؤلف: صاحب روح المعانى، با اين حديث استدلال کرده بر اين که مراد از «استخلاف» در آيه، ظهور و غلبه اسلام و ارتفاع قدر آن در زمان خلفاى راشدين است، و حال آن که حديث، از اين معانى، به کلّى اجنبى است، بلکه از اجنبى بودن گذشته، بر خلاف ادعاى او دلالت دارد.
چون از کلام آن جناب بر مى آيد که وعدۀ خدا درباره نصرت دين و مؤمنان هنوز تا به آخر انجاز نشده، و مسلمين در آن روز در بين راه آن بودند. چون امام «عليه السلام»، به عُمَر دلگرمى داد که «وَ اللّهُ مُنجِزٌ وَعدَهُ: خدا به وعده خود وفا مى کند».
و نيز از اين حديث به خوبى بر مى آيد که در آن روز، هنوز دين اسلام به آن تمکنى که خدا وعده داده، نرسيده بود، و خوف مسلمين مبدّل به امنيت نگشته بود، و چگونه امنيت موعود رسيده بود و حال آن که به حکم اين حديث، مسلمانان در ميان دو خوف قرار داشتند: يکى دشمنان داخلى که با حکومت مرکزى پيمان داشتند، که از فرصت استفاده نموده پيمان خود بشکنند، و به زنان و کودکان شبيخون بزنند. يکى هم دشمنان خارجى.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۲۲۳
و در الدرالمنثور است که ابن مردويه، از ابى الشعثاء روايت کرده که گفت: من با حذيفه و ابن مسعود نشسته بودم. حذيفه گفت: نفاق از بين رفت، و منافقان دست از نفاق برداشته، کار را يک طرفى کردند، يا مسلمان شدند، و يا صراحتا به کفر برگشتند. زمان رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله»، نفاق مى کردند. (چون جرأت بر اظهار کفر نداشتند).
ابن مسعود خنديد و گفت: اين سخن را به چه دليل مى گويى؟ گفت: به دليل آيه: «وَعَدَ اللّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنکُم وَ عَمِلوُا الصَّالِحَات...».
مؤلف: اى کاش کسى از حذيفه مى پرسيد: منافقان زمان رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» چه شدند؟ با اين که به شهادت کتاب عزيز و ادله تاريخى، يک ثلث اهل مدينه از منافقان بودند، و تازه همه منافقان، تنها در مدينه نبودند، بلکه بيشترشان آن جا بودند و گرنه در اطراف نيز وجود داشتند.
چطور شد، آيا با رحلت رسول خدا «صلى الله عليه و آله»، نفاق هم از دل آنان برفت؟ و يا آن هايى که همواره منتظر حادثه و آرزومند گرفتارى براى مسلمانان بودند، و همواره سنگ بر سر راه آنان مى انداختند، با رحلت آن حضرت، ناگهان رأيشان برگشت، و از نفاق دست برداشتند؟
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۲۲۴
آيات ۵۸ - ۶۴ سوره نور
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِيَستَئْذِنکُمُ الَّذِينَ مَلَکَت أَيْمَانُکُمْ وَ الَّذِينَ لَمْ يَبْلُغُوا الحُْلُمَ مِنکُمْ ثَلَاث مَرَّاتٍ مِّن قَبْلِ صلَوةِ الْفَجْرِ وَ حِينَ تَضعُونَ ثِيَابَکُم مِّنَ الظهِيرَةِ وَ مِن بَعْدِ صلَوةِ الْعِشاءِ ثَلَاث عَوْرَتٍ لَّکُمْ لَيْس عَلَيْکُمْ وَ لا عَلَيْهِمْ جُنَاحُ بَعْدَهُنَّ طوَّفُونَ عَلَيْکُم بَعْضُکُمْ عَلى بَعْضٍ کَذَلِک يُبَينُ اللَّهُ لَکُمُ الاَيَاتِ وَ اللَّهُ عَلِيمٌ حَکِيمٌ(۵۸)
وَ إِذَا بَلَغَ الاَطفَالُ مِنکُمُ الْحُلُمَ فَلْيَستَئْذِنُوا کمَا استَئْذَنَ الَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ کَذَلِک يُبَينُ اللَّهُ لَکُمْ آيَاتِهِ وَ اللَّهُ عَلِيمٌ حَکيمٌ(۵۹)
وَ الْقَوَاعِدُ مِنَ النِّساءِ الَّاتى لا يَرْجُونَ نِکاحاً فَلَيْس عَلَيْهِنَّ جُنَاحٌ أَن يَضعْنَ ثِيَابَهُنَّ غَيرَ مُتَبرِّجَاتِ بِزِينَةٍ وَ أَن يَستَعْفِفْنَ خَيرٌ لَّهُنَّ وَ اللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ(۶۰)
لَّيْس عَلى الاَعْمَى حَرَجٌ وَ لا عَلى الاَعْرَج حَرَجٌ وَ لا عَلى الْمَرِيضِ حَرَجٌ وَ لا عَلى أَنفُسِکُمْ أَن تَأْکلُوا مِن بُيُوتِکُمْ أَوْ بُيُوتِ آبَائکُمْ أَوْ بُيُوتِ أُمَّهَاتِکُمْ أَوْ بُيُوتِ إِخْوَانِکُمْ أَوْ بُيُوتِ أَخَوَاتِکُمْ أَوْ بُيُوتِ أَعْمَامِکُمْ أَوْ بُيُوتِ عَمَّاتِکُمْ أَوْ بُيُوتِ أَخْوَالِکُمْ أَوْ بُيُوتِ خَالَاتِکُمْ أَوْ مَا مَلَکتُم مَّفَاتحَهُ أَوْ صدِيقِکُمْ لَيْس عَلَيْکُمْ جُنَاحٌ أَن تَأْکلُوا جَمِيعاً أَوْ أَشتَاتاً فَإِذَا دَخَلْتُم بُيُوتاً فَسَلِّمُوا عَلى أَنفُسِکُمْ تحِيَّةً مِّنْ عِندِ اللَّهِ مُبَارَکةً طيِّبَةً کذَلِک يُبَينُ اللَّهُ لَکُمُ الاَيَاتِ لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ(۶۱)
إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ إِذَا کانُوا مَعَهُ عَلى أَمْرٍ جَامِعٍ لَّمْ يَذْهَبُوا حَتى يَستَئْذِنُوهُ إِنَّ الَّذِينَ يَستَئْذِنُونَک أُولَئک الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ فَإِذَا استَئْذَنُوک لِبَعْضِ شأْنِهِمْ فَأْذَن لِّمَن شِئْت مِنْهُمْ وَ استَغْفِرْ لهَُمُ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ(۶۲)
لا تَجْعَلُوا دُعَاءَ الرَّسُولِ بَيْنَکُمْ کَدُعَاءِ بَعْضِکُم بَعْضاً قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الَّذِينَ يَتَسلَّلُونَ مِنکُمْ لِوَاذاً فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخَالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ أَن تُصِيبهُمْ فِتْنَةٌ أَوْ يُصِيبهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ(۶۳)
أَلا إِنَّ للَّهِ مَا فى السّمَاوَاتِ وَ الاَرْضِ قَدْ يَعْلَمُ مَا أَنتُمْ عَلَيْهِ وَ يَوْمَ يُرْجَعُونَ إِلَيْهِ فَيُنَبِّئُهُم بِمَا عَمِلُوا وَ اللَّهُ بِکُلِّ شَئٍ عَلِيمُ(۶۴)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۲۲۵
«ترجمه آیات»
شما اى کسانى که ايمان داريد، بايد به کسانى که شما مالک آنان شده ايد و کسانى که هنوز به عقل نرسيده اند، دستور دهيد در شبانه روز، سه وقت از شما اجازه ورود بگيرند. يکى پيش از نماز صبح و دوم هنگام نيم روز، که جامه هاى خويش از تن در مى آوريد، و سوم بعد از نماز شبانگاه، که اين سه هنگام، هنگام خلوت شما است و پس از آن مى توانند بدون اجازه وارد شوند و گناهى بر شما و ايشان نيست که هنگام تحرک و برخورد با يکديگر است. خدا اين چنين، آيه ها را براى شما بيان مى کند، که خدا دانا و فرزانه است. (۵۸)
و چون کودکانتان به عقل رسند، بايد اجازه دخول بگيرند، چنان که نام بردگان، قبل از ايشان (و يا آنان که زودتر از ایشان به حد رشد رسيدند)، اجازه مى گرفتند، خدا اين چنين، آيه هاى خويش را براى شما بيان مى کند، که خدا دانا و فرزانه است. (۵۹)
و زنان وامانده که ديگر اميد شوهر کردن ندارند، به شرطى که زينت خود نشان ندهند، گناهى ندارند اگر جامه خويش بگذارند، و در عين حال، خوددارى کردن برايشان بهتر است و خدا شنوا و دانا است. (۶۰)
نه براى کور مانعى هست، نه براى لنگ، نه براى بيمار و نه براى شما، که از خانه هاى خود، يا پدرانتان، يا مادرانتان، يا برادران، يا خواهران، يا عموها، يا عمّه ها، يا خانه دايی ها، يا خاله ها، يا خانه اى که کليدش را به شما سپرده اند، يا خانه دوستانتان چيزى بخوريد. نه، تنها خوردنتان گناه است و نه با هم خوردنتان، و چون به خانه اى در آمديد، خويشتن را سلام کنيد که درودى از جانب خدا و مبارک و پاکيزه است. چنين خدا، اين آيه ها را براى شما بيان مى کند، شايد تعقل کنيد. (۶۱)
مؤمنان فقط آن کسانند که به خدا و پيغمبرش گرويده اند و چون با وى به کار عمومى باشند، نروند تا از او اجازه گيرند، کسانى که از تو اجازه مى گيرند، همان هايى هستند که به خدا و پيغمبرش گرويده اند. اگر براى بعض کارهايشان از تو اجازه خواستند به هر کدامشان خواستى، اجازه بده و براى آنان آمرزش بخواه که خدا آمرزنده و رحيم است. (۶۲)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۲۲۶
خطاب کردن پيغمبر را ميان خودتان مانند خطاب کردن يکديگر نکنيد، خدا از شما کسانى را که نهانى در مى روند، مى شناسد. کسانى که خلاف فرمان او مى کنند، بترسند که بليه يا عذابى الم انگيز به ايشان برسد. (۶۳)
هرچه در آسمان ها و زمين هست، از خدا است. او مى داند که شما در چه حاليد و روزى که سوى او بازگشت يابند، از اعمالشان خبرشان دهد و خدا به همه چيز دانا است. (۶۴)
«بیان آیات»
اين آيات، بقيه احکامى که گفتيم در اين سوره آمده، بيان مى کند، و سوره با همين آيات ختم مى شود، و در آن اشاره است به اين که خداى سبحان، آنچه تشريع مى کند، به علم خود مى کند، و به زودى حقيقت (و مصالح واقعى احکامش)، براى مردم در روزى که به سويش باز مى گردند، روشن مى شود.
بيان پاره اى از احکام و آداب معاشرت
«يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِيَستَئْذِنکُمُ الَّذِينَ مَلَکَت أَيْمَانُکمْ...»:
«وضع ثياب» در جملۀ «تَضَعُونَ ثِيَابَکُم»، به معناى کندن لباس، و کنايه است از اين که اهل خانه در حالى باشند که چه بسا ميل نداشته باشند بيگانگان در آن حال ايشان را ببينند. و کلمۀ «ظَهّيرة»، به معناى وقت ظهر است.
و کلمۀ «عورت»، به معناى عيب است، و اگر آن را «عورت» ناميده اند، چون هر کس عار دارد از اين که آن را هويدا کند، و شايد مراد از آن در آيه شريفه، هر چيزى باشد که سزاوار است پوشانده شود.
پس جملۀ «يَا أيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا»، دنباله جمله سابق است که مى فرمود: «یَا أيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَدخُلُوا...»، که حکم مى کرد به اين که داخل شدن به خانه هر کس، موقوف به اجازه گرفتن است. در نتيجه، آيه مورد بحث به منزله استثناء از آن حکم عمومى است. چون در خصوص غلامان و کنيزکان، اجازه گرفتن در سه هنگام را کافى مى داند، و بيش از آن را واجب نمى داند.
و معناى اين که فرمود: «لِيَستَأذِنُکُمُ الَّذِينَ مَلَکَت أيمَانُکُم»، اين است که به ايشان دستور دهيد که از شما اجازه دخول بخواهند. و از ظاهر جملۀ «مَلَکَت أيمَانُکُم»، بر مى آيد که مراد از آن، تنها غلامان است. (چون کلمۀ «الَّذِينَ»، براى مردان است، نه کنيزان)، هرچند که لفظ عموميت دارد.
و اگر آن خاص را به لفظ عام تعبير کرده، از باب تغليب است، و از روايت هم اين اختصاص بر مى آيد، که به زودى، رواياتش خواهد آمد.
و معناى «الَّذِينَ لَم يَبلُغُوا الحُلُم»، اطفالى است که به حدّ تميز رسيده اند، ولى بالغ نشده اند، و دليل بر رسيدن به حدّ تميز، جملۀ «ثَلَاثُ عَورَاتٍ لَکُم» است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۲۲۷
و منظور از جملۀ «ثَلَاثَ مَرَّات»، سه نوبت در هر روز است. به دليل اين که دنبالش آن را تفصيل داده، و فرموده: اول: قبل از نماز فجر. و دوم: هنگام ظهر، که به خانه مى آييد و جامه مى کَنيد. سوم: بعد از نماز عشاء.
و در جملۀ «ثَلَاثُ عَورَاتٍ لَکُم»، به وجه حکم اشاره نموده و مى فرمايد: اين سه موقع، سه عورت است براى شما، که طبعا شايسته نيست غير از شما، کسى بر وضع شما مطلع شود.
و معناى اين که فرمود: «لَيسَ عَلَيکُم وَ لَا عَلَيهِم جُنَاحٌ بَعدَهُنَّ»، اين است که مانعى نيست که بعد از اين سه موقع، مأمورشان نکنيد به اجازه دخول خواستن و مانعى هم براى ايشان نيست که از شما استيذان نکنند.
و در جملۀ «طَوَّافُونَ عَلَيکُم بَعضُکُم عَلَی بَعض»، به وجه اين حکم (يعنى رفع مانع مذکور) اشاره نموده و مى فرمايد: چون در غير اين سه موقع، غلامان و کنيزان دائما در آمد و شد، و خدمت اند. پس تنها در اجازه خواستن، به اين سه هنگام اکتفاء کنند.
«کَذَلِکَ يُبَيِّنُ اللّهُ لَکُمُ الآيَات » - يعنى: خدا اين چنين احکام دين خود را بيان مى کند. چون اين آيات، دلالت بر آن احکام دارد. «وَ اللّهُ عَلِيمٌ حَکِيمٌ»: خداوند، احوال شما را مى داند، و آنچه را که حکمت اقتضاء مى کند نيز، مراعات مى کند.
«وَ إِذَا بَلَغَ الاَطفَالُ مِنکُمُ الْحُلُمَ فَلْيَستَئْذِنُوا...»:
اين جمله، بيانگر اين حقيقت است که حکم مذکور، يعنى استيذان در سه نوبت براى اطفال، تا مدتى معين معتبر است، و آن، رسيدن به حدّ بلوغ است، و بعد از آن، بايد مانند کسانى که قبلا ذکر شد، يعنى بالغان، از مردان و زنان آزاد اجازه بگيرند. خدا، اين چنين آيات خود را برايتان بيان مى کند و خدا «عليم» و «حکيم» است.
بيان يک استثنا از عموم حکم حجاب
«وَ الْقَوَاعِدُ مِنَ النِّساءِ الَّاتى لا يَرْجُونَ نِکاحاً...»:
کلمۀ «قواعد»، جمع قاعده است، که به معناى زنى است که از نکاح بازنشسته باشد. يعنى ديگر کسى به خاطر پيرى اش، ميل به او نمى کند.
بنابراين، جملۀ «اللَّاتِى لَا يَرجُونَ نِکَاحاً»، وصفى توضيحى براى کلمه «قواعد» است. و بعضى گفته اند: کلمه مذکور، به معناى زنى است که از حيض يائسه شده باشد، و وصف بعد از آن، صرفا براى رفع اشتباه است.
و در مجمع البيان گفته: کلمۀ «تَبَرُّج»، به معناى اين است که زن محاسن و زيبايى هاى خود را که بايد بپوشاند، اظهار کند، و اين کلمه، در اصل به معناى ظهور بوده. «برج» را هم به همين جهت برج ناميده اند، که بنايى است ظاهر و پيدا.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۲۲۸
اين آيه در معناى استثنايى است از عموم حکم حجاب، و معنايش اين است که: بر هر زنى حجاب واجب است، الّا زنان مسن، که مى توانند بى حجاب باشند. البته در صورتى که کرشمه و تبرّج نداشته باشند.
و جملۀ «وَ أن يَستَعفِفنَ خَيرٌ لَهُنَّ»، کنايه است از خودپوشى. يعنى: همين زنان سالخورده نيز، اگر خود را بپوشانند، بهتر از برهنه بودن است. و جملۀ «وَ اللّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ»، تعليل حکمى است که تشريع کرده، و معنايش اين است که خدا شنوا است، آنچه را که زنان به فطرت خود درخواستش را دارند، و دانا است به احکامى که به آن محتاج اند.
«لَّيْس عَلى الاَعْمَى حَرَجٌ وَ لا عَلى الاَعْرَج حَرَجٌ وَ لا عَلى الْمَرِيضِ حَرَجٌ وَ لا عَلى أَنفُسِکُمْ أَن تَأْکلُوا مِن بُيُوتِکُمْ...أَوْ صدِيقِکُمْ»:
ظاهر آيه، اين است که در آن براى مؤمنان حقى قائل شده، و آن، اين است که مى توانند در خانه خويشاوندان، و يا کسانى که ايشان را امين مى دانند، و يا خانه دوستان خود چيزى بخورند. البته به مقدارى که بدان احتياج دارند، نه به حدّ اسراف و افساد.
«لَيسَ عَلَى الأعمَى حَرَجٌ... وَ لَا عَلَى أنفُسِکُم » - در عطف «عَلَى أنفُسِکُم» که عطف به ماقبل خود شده، دلالت است بر اين که شمردن نامبردگان از اين باب نبوده که خصوصيتى داشته باشند، بلکه از باب اين بوده که به خاطر عيب و نقصى که در اعضاء دارند، احيانا نمى توانند رزق خود را کسب کنند. لذا جايز است که از خانه هاى نامبردگان رفع حاجت کنند، و الّا فرقى ميان کور و چلاق و مريض و غير ايشان نيست.
«مِن بُيُوتِکُم أو بُيُوتِ آبَائِکُم...» - در اين که خانه هايتان را با خانه هاى خويشاوندان تان و بقيه نامبردگان آورده، اشاره است به اين که در دين اسلام، خانه هاى نامبردگان با خانه خود شما فرقى ندارد. چون در اين دين، مؤمنان، اولياى يکديگرند، و در حفظ خانه و زندگى يکديگر، فرقى با خانه و زندگى خودشان نمى گذارند. آن طور که صاحب اختيار و سرپرست خانه خويش اند، خانه هاى اقرباء و کسانى که شما قيّم و سرپرستى آنان را داريد و دوستان خويش را نيز، سرپرستى مى کنيد.
علاوه بر اين، کلمۀ «بُيُوتِکُم»، شامل خانه فرزند و همسر انسان نيز مى شود، همچنان که روايت هم، به اين معنا دلالت دارد.
«أو مَا مَلَکتُم مَفَاتِحَهُ » - کلمۀ «مفاتح»، جمع «مفتح» و به معناى مخزن است، و معناى جمله اين است که: حرجى بر شما نيست از اين که بخوريد از خانه هاى خودتان، (که گفتيم منظور خانه فرزندان و همسران است)، و هرجا که کليدش به شما سپرده شده. مانند خانه هايى که انسان قيّم و يا وکيل در آن شده باشد، و يا کليدش را به آدمى سپرده باشند.
«أو صَدِيقِکُم » - اين جمله، عطف است بر ماقبل، به تقدير کلمۀ «بيت». چون سياق آن را مى رساند، و تقدير «و يا خانه صديقتان» بوده است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۲۲۹
«لَيْسَ عَلَيْکُمْ جُنَاحٌ أَن تَأْکلُوا جَمِيعاً أَوْ أَشتَاتاً»:
کلمۀ «أشتات»، جمع «شت» است، و «شت»، مصدر است که به معناى تفرق است، و اگر در معناى متفرق استعمال شده، به منظور مبالغه بوده، و باز به همين منظور، به صيغه جمع آمده. ممکن هم هست مصدر نباشد، بلکه صفت باشد، به معناى متفرق، همچنان که کلمه «حق»، وصفى است به معناى حق دار.
و معناى آيه اين است که: گناهى بر شما نيست که همگى دست جمعى و با يکديگر بخوريد، و يا جدا جدا. و اين آيه، هر چند که به حکم روايات درباره موردى خاص نازل شده، ولى مفادش عام است.
مفسران، در اين فصل از آيه و در فصل قبلى آن اختلاف شديدى دارند، که ما صلاح در آن ديديم که از ايراد آن و غور و بحث از آن صرف نظر کنيم. چون معنايى که ما براى اين دو فصل آورديم، معنايى است که از سياق استفاده مى شود.
معناى اين که فرمود: «فَإِذَا دَخَلْتُم بُيُوتاً فَسلِّمُوا عَلى أَنفُسِکُمْ...»
«فَإِذَا دَخَلْتُم بُيُوتاً فَسلِّمُوا عَلى أَنفُسِکُمْ تحِيَّةً مِّنْ عِندِ اللَّهِ مُبَارَکةً طيِّبَةً...»:
بعد از آن که گفتگو از خانه ها را به ميان آورد، ادب دخول در آن را متفرع بر آن نموده، فرمود: «و چون داخل خانه ها شويد، بر خود سلام کنيد».
و مقصود از «سلام کردن بر خود»، سلام کردن بر هر کسى است که در خانه باشد. در اين جا نيز، اگر نفرمود: «بر اهل آن سلام کنيد»، خواست يگانگى مسلمانان با يکديگر را برساند. چون همه انسان اند، و خدا همه را از يک مرد و زن خلق کرده. علاوه بر اين، همه مؤمن اند، و ايمان ايشان را جمع کرده. چون ايمان قوى تر از رحم، و هر عامل ديگرى براى يگانگى است.
و بعيد هم نيست که مراد از جمله «فسلموا على انفسکم»، اين باشد که وقتى کسى داخل بر اهل خانه اى شد، بر آنان سلام کند، و ايشان جواب سلامش را بدهند.
جمله «تحيةَ من عند اللّه مبارکة طيبة»، حال است. يعنى در حالى که سلام تحيتى است از ناحيه خدا، چون او تشريعش کرده و حکمش را نازل ساخته، تا مسلمانان با آن يکديگر را تحيت گويند، و آن تحيتى است مبارک و داراى خير بسيار، و باقى و طيب، چون ملايم با نفس است.
آرى، حقيقت اين تحيت، گسترش امنيت و سلامتى بر کسى است که بر او سلام مى کنند، و امنيت و سلامتى پاکيزه ترين چيزى است که در ميان دو نفر که به هم بر مى خورند، برقرار باشد.
خداى سبحان، سپس آيه را با جمله «کذلک يبين اللّه لکم الايات'» ختم کرد، که تفسيرش گذشت.
«لعلکم تعقلون » - يعنى تا شايد شما به معالم دين خود آگهى يابيد و به آن عمل کنيد، - برخى اين طور معنا کرده اند.
رده:تفسیر المیزان